Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ένα άγνωστο ποίημα του Φώτη Αγγουλέ

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2010


Ο ποιητής (αριστερά) με φίλους του στον Κήπο της Χίου, μπροστά στο άγαλμα του Κανάρη (αρχείο Α. Μιχαηλίδη)

Ο Φώτης Αγγουλές (1911-1964), γεννημένος στον Τσεσμέ αλλά εγκατεστημένος από παιδί στη Χίο, ήταν λαϊκός ποιητής με πηγαίο ταλέντο. Αγωνίστηκε στην αντίσταση. Είχε την τύχη να γνωρίσει και τα σύρματα των αγγλικών στρατοπέδων στη Μέση Ανατολή αλλά και τις δικές μας φυλακές  για τη συμμετοχή του στον εμφύλιο. Αποφυλακίστηκε με την υγεία κλονισμένη. Πέθανε στο πλοίο της γραμμής Πειραιάς-Χίος έχοντας στην τσέπη του είκοσι δραχμές.

Παρουσιάζω εδώ ένα άγνωστο ποίημα του Φώτη Αγγουλέ, που μου το έστειλε ο γιατρός Ανδρέας Μιχαηλίδης, συγγραφέας ενός πρόσφατου βιβλίου για τον (εαμίτη) Μητροπολίτη Χίου Ιωακείμ Στρουμπή. Δίνω τον λόγο στον Α. Μιχαηλίδη:

Το ποίημα του Φώτη Αγγουλέ που σας μεταγράφω, έχει τίτλο: «Η κατάρα της μάννας του σκοτωμένου» και έχει τυπωθεί στο εσώφυλλο ενός μικρού φυλλαδίου το οποίο κυκλοφόρησε στη Χίο τον Ιανουάριο του 1941. Όπως γράφεται στο φυλλάδιο, είναι «γραμμένο για κείνους που θυσιαστήκανε στο βωμό της Μεγάλης Ιδέας. Κι’ [είναι] Αφιερωμένο στις Ελληνίδες Μητέρες». Το φυλλάδιο αυτό τυπωμένο σε ανοιχτό πράσινο χαρτί προαναγγέλλει την κυκλοφορία της «Χαραυγής», η οποία θα ήταν «Η Χιακή Ευθυμογραφική ανθολογία του Φώτη Αγγουλέ», «Τύποις ΑΝΑΓΕΝΗΣΕΩΣ» όπως γράφει στην κατακλείδα ο Φώτης. Περί της κυκλοφορίας της «Χαραυγής» δεν γνωρίζω κάτι περισσότερο, αλλά το πιθανότερο είναι, λόγω των γεγονότων της γερμανικής Κατοχής τα οποία ακολούθησαν, η έκδοση να μην πραγματοποιήθηκε. (Τουλάχιστον στα αρχεία της Βιβλιοθήκης Χίου «Κοραής» δεν βρήκα κάποιο αντίτυπο, χωρίς όμως να αποκλείω να λανθάνει κάποιο σε ιδιωτικά αρχεία στο νησί μας.)


«Η κατάρα της μάνας του σκοτωμένου»

Το ξέρω … Δεν θα ξαναρθείς γλυκύτατό μου αγόρι
Σπλάχνο του σπλάχνου μου, ακριβό τωνε ματιών μου θώρι,
Χαρά του πρωϊνού μου αγνή, και του βραδυού μου Ελπίδα,
Θυσία αιμάτινη έγινες για τη γλυκειά Πατρίδα.
Το βόλι που σε σκότωσε του φασισμού παιδί μου,
σπάραξε και βαριάνασε τη μητρική ψυχή μου
κι αν να πιστέψω δεν μπορώ την τραγική αλήθεια,
Το ξέρω … γιόκα μου, έπεσες με μια πληγή στα στήθια
Μέσα στη μάχη, στον ιερό αγώνα σου, στην πάλη
Για τη δικιά μας λευτεριά για την ιδέα μας την μεγάλη
Της Δόξας σε στεφάνωσε το αμάραντο στεφάνι
κι’ όποιος τον ίδιο θάνατο με σένα έχει πεθάνει
καλέ μου δεν του πρέπουνε τέτοια θλιμμένα λόγια
Μα όσα τραγούδια πάω να πω, γινούνται μοιρολόγια
Λιγόχρονο καμάρι μου, παντοτινέ καημέ μου,
Συχώρα με τη Δύστυχη, μητέρα σου είμαι γιε μου.
Σαν το ψαράκι σπαρταρά μέσα στα στήθια μου η καρδιά
δεν ξέρω πού σκοτώθηκες, να ρθώ χρυσέ μου μια βραδυά ,
να βρώ τον άγιο τάφο σου, και πλάι εκεί να μείνω,
να σμίξω με το κλάμα μου και τον πικρό μου θρήνο,
και του θανάτου τον καημό, και της μητέρας τη σπαρτάρα,
να δεηθώ και να δαρτώ, να πω τη φοβερή κατάρα,
ίσως με λυπηθεί ο Θεός, κι ο σπαραγμός μου γίνει,
φίδι να πνίξει το φονιά, το  φασιστή, το Μουσολίνι.

Δίνε μου Θε μου υπομονή, κι ακόμα Θε μου δόσμου
τα λόγια να καταραστώ τον παιδευτή του κόσμου.
Γύρω του νάναι πάντοτε γκρεμνός και ρέμα και φωτιά,
κι όσο ζει να δέρνεται σαν το καλάμι στην οχτιά
Σα νύχτες ναν’ οι μέρες του, κι οι νύχτες του φριχτές πολύ,
γιομάτες με φαντάσματα. Κι άχ Θέ μου, να γεννά χολή
το γάλα που αποβύζαξεν από βυζί μητέρας,
κι αβάσταχτο, κι ασώπαστο του γδικιωμού το τέρας,
να του ξεσκίζει την ψυχή, σαν ύαινα πεινασμένη,
κι όπου πηγαίνει χαλασμός, γκρεμνός όθε διαβαίνει,
νάναι το ξύπνιο του βαριά, αφορισμένη οδύνη,
και να μη βρει στον ύπνο του, μήτε στιγμή γαλήνη.
κι όσο κουνιέται η θάλασσα, κι όσο υπάρχει ετούτη η γη,
που τη μολύνει σήμερα του φασισμού η φριχτή πληγή,
στο δολοφόνο ΑΝΑΘΕΜΑ του φονικού το κρίμα,
να τόνε δένει από παντού. Κι όταν πεθάνει, μνήμα
να μη βρεθεί, κι η Μάνα η γη να τον ξερνά κι εκείνη
το δολοφόνο, το φονιά, το φασιστή, το Μουσολίνι.

Εκσυγχρόνισα την ορθογραφία στα σημερινά. Το ποίημα προφανώς είναι γραμμένο και τυπωμένο εν θερμώ, ίσως με αφορμή την είδηση για τον σκοτωμό κάποιου Χιώτη στην Αλβανία. Μου θυμίζει δυο άλλα, μεταγενέστερα, πολύ πιο γνωστά και πιο δουλεμένα ποιήματα του Αγγουλέ, τη Στοιχειωμένη νύχτα, και ιδίως το Στίγμα, το εμβληματικό ποίημα του Αγγουλέ.

Εδώ μπορείτε να δείτε το εξώφυλλο του φυλλαδίου του ποιήματος του Αγγουλέ.

30 Σχόλια to “Ένα άγνωστο ποίημα του Φώτη Αγγουλέ”

  1. gbaloglou said

    Μια έκπληξη για τους Γαλλομαθείς:

  2. Ο Αγγουλές όταν γράφει το ποίημα αυτό είναι ενταγμένος στο ΚΚΕ; Από τη βιογραφία του έτσι φαίνεται!

    Γιατί νομίζεις ότι αναφέρεται θετικά στη «Μεγάλη Ιδέα»;

    [όπως γράφεις, το «φυλλάδιο, είναι «γραμμένο για κείνους που θυσιαστήκανε στο βωμό της Μεγάλης Ιδέας. Κι’ [είναι] Αφιερωμένο στις Ελληνίδες Μητέρες»». ]

    Μ-π

  3. Αλέξανδρος Ζούκας said

    Αγαπητέ Σαραντάκο, πολύ χαίρομαι που σε ξαναβρήκα -πέρασαν τα χρόνια- αλλά γι αυτά θα σας γράψω κάποιαν άλλη φορά. Δεν τα καταφέρνω και καλά με την τεχνολογία και δυσκολεύομαι με τα διάφορα σχόλια που κατά καιρούς ήθελα να σου στείλω. Είμαι ταχτικός αναγνώστης της σελίδας σου και την έχω σε επισήμανση στην οθόνη μου οπότε όταν καταχωρείς κάτι το διαβάζω αμέσως!!! Φοβερό ε!
    Λοιπόν θα ήθελα μια βοήθεια. Γνωρίζεις εσύ ή κάποιος από τους φίλους της σελίδας τι σημαίνει Αγγουλές; Πιστεύω πως είναι λέξη τουρκικής προέλευσης και θα ήθελα να μάθω σχετικά. Ξέρω ότι το πραγματικό του όνομα ήταν Φώτης Χονδρουδάκης. Αν μπορέσετε θα σας είμαι ευγνώμων.
    Με εκτίμηση
    Αλέξανδρος Ζούκας

  4. sarant said

    Μ-π, νομίζω ότι ήταν ενταγμένος στο ΚΚΕ, χωρίς να είμαι απόλυτα βέβαιος -δεν έχω τα κιτάπια μου μαζί. Όμως, θεωρώ βέβαιο ότι όταν αναφέρεται στη Μεγάλη Ιδέα δεν εννοεί «το πολιτικό και ιδεώδες που διαδόθηκε στον ελληνικό κόσμο από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και αποτελούσε τον άξονα της εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας έως την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα» αλλά κάτι άλλο, μάλλον την ελευθερία, είτε της Ελλάδας είτε του πλανήτη. Δεν μπορώ να το αποδείξω αυτό, αλλά όπως ξέρεις οι άνθρωποι αυτοί, που είχαν νιώσει στο πετσί τους τους εθνικιστικούς διωγμούς δεν είχαν συνήθως εθνικιστικά ιδανικά. (Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αγγουλές, γεννημένος στον Τσεσμέ, από οικογένεια που διώχτηκε κι έχασε τα πάντα στους πρώτους διωγμούς, δεν έχει γράψει λέξη ενάντια στους Τούρκους, σε αντίθεση με κάτι επαγγελματίες πρόσφυγες εβδόμης γενεάς).

  5. sarant said

    Αλέξανδρε Ζούκα, καλώς σε ξαναβρίσκω ύστερα από πεντέξι ολυμπιάδες!

    Όπως σωστά λες, ο Αγγουλές ήταν στο επώνυμο Χοντρουδάκης, και πήρε το ψευδώνυμο Αγγουλές που ήταν αρχικά παρατσούκλι του πατέρα του. Δεν έχω δει πουθενά ετυμολόγησή του, αλλά η εικασία σου ότι είναι τούρκικο μάλλον σωστή είναι, αν σκεφτούμε ότι ο πατέρας του Αγγουλέ ζούσε στον Τσεσμέ όπου ήταν ψαράς ή/και μανάβης.

  6. sarant said

    Αύριο που ίσως περάσουν από εδώ κάποιοι τουρκομαθείς ίσως μάθουμε περισσότερα για την προέλευση του ονόματος του Αγγουλέ 🙂

  7. Περνάω βιαστικά αυτές τις μέρες! Δεν βλέπω κάτι στο λεξικό μου τώρα που κοιτάζω πρόχειρα. Θυμάμαι όμως ένα σμυρναίικο που σαν να λέει κάτι παρόμοιο. Δώστε μου μερικές μέρες καιρό, ίσως βρω κάτι…

  8. chris-vom said

    #3,5,6
    Τα μόνα σχετικά που μπόρεσα να βρω είναι (1) angıl (‘με χαζό βλέμμα’), αλλά και ως γυναικείο όνομα, Angıl (‘ονομαστή, διάσημη’). Και επίσης (2)ankıl (‘κουτός, ανόητος’). Καλημέρα!

  9. sarant said

    Καλημέρα, αν καταφέρουμε να βρούμε κάτι πειστικό για την προέλευση του «Αγγουλές» καλό θα είναι.

  10. argo said

    Angula?

  11. Αλέξανδρος Ζούκας said

    Αγαπητοί φίλοι, καλησπέρα. Δεν μπορώ να θυμηθώ έναν στίχο (παραλλαγή) στο τραγούδι «Πέργαμε, αχ ωραία Πέργαμε». Ο πρώτος στίχος νομίζω πως αρχίζει με μια λέξη την οποία αν άκουσα καλά μοιάζει με «Αγκιουλέ» (σαν να γράφεται δηλ. Agüle). Αν αυτό βοηθάει…
    Σε κάθε περίπτωση σας ευχαριστώ πολύ όλους.
    Αλ. Ζούκας

  12. Αυτό είχα υπόψη μου στο #7. Πρέπει να ξανακούσω και το τραγούδι όμως.. πάντως λέξη τέτοια δεν βρήκα.

  13. Μαρία said

    Δύτη, εννοείς το ζεϊμπέκικο Μπέργκαμα;

  14. Αυτό, αλλά δεν άκουσα το «αγγουλέ». Ίσως αύριο προλάβω να ακούσω το σιντί μπας και βγάλουμε άκρη.

  15. Μαρία said

    Δε νομίζω οτι θα το ακούσεις, ούτε καν ένα γκιουλέ ή γκουλέ, έστω και κουλέ 🙂

  16. Αλέξανδρος Ζούκας said

    Παίδες δεν ήταν από αυτό το CD το τραγούδι στο οποίο αναφέρομαι. Ήταν από μια παραλλαγή του Σόλωνα Γκίκα(;) από τη Λέσβο. Έλεγε περίπου τα εξής:
    «Αγκιουλέ αμάν αμάν Αγκιουλέ
    Αϊβαλή, Αϊβαλή και Τεκελή
    Αχ Πέργαμε, ……………»
    Α.Ζ.

  17. Μαρία said

    οκ Αλέξανδρε. Σόλων Λέκκας. Αμάν αμάν λέει! Τραγουδούσε και στη γειτονιά μου:

  18. chris-vom said

    Μιλούσα χτες με έναν φίλο γι’ αυτό το όνομα, και μου πρότεινε πιθανή ετυμολόγηση από εβρ. /agol/ (‘στρογγυλός’). Επειδή δεν γνωρίζω σημιτικές γλώσσες, απλά το αναφέρω έτσι, να βρίσκεται:-)

  19. nikosl said

    Σχετικά με το όνομα, στα τούρκικα βλέπω ότι υπάρχει επίθετο Akgül και όχι Agül. Το Akgül αμα το σπάσουμε τελείως ερασιτεχνικά βγαίνει λευκό τριαντάφυλλο και μάλιστα το δίνει το τουρκικό wiktionary ως λέξη.

  20. Λοιπόν ακούω τώρα την εκδοχή του Αντώνη Νταλγκά. Κάθε στροφή αρχίζει με κάτι σαν «αγγουλέ» ή «αντουλέ», το οποίο όμως δεν μοιάζει να σημαίνει κάτι, απλά να εξυπηρετεί τη ρίμα («αγγουλέ, αμάν αμάν Μενεμέν», «αγγουλέ, βρε Χιώτισσα» κ.ο.κ.). Οπότε, μηδέν εις το πηλίκον.

  21. sarant said

    Κάπου βρίσκω «Αντουλέ Ζείμπέκικο Μελεμένιο» για το τραγούδι αυτό.

  22. Αμ καλά άκουγα αντουλέ. Αυτό είναι.
    Και φυσικά, ούτε εδώ βοηθούν τα λεξικά -δοκίμασα με τέσσερις-πέντε διαφορετικές ορθογραφίες…

  23. chris-vom said

    20,21,22
    Δεν έχω ακούσει την ηχογράφηση -επομένως μπορεί να πω κοτσάνα- αλλά έχω την εντύπωση πως το ‘αντουλέ’ δεν είναι παρά μια (μεγάλη) παραφθορά της λ. harmandalı που σημαίνει (1) ένα είδος ζεϊμπέκικου συνηθισμένου στην δυτ. τουρκία και (2) είναι η ονομασία ενός οικισμού της Μενεμένης. (Ίσως σε κάποιο τοπικό τζάργκον είχε αποβάλει την πρώτη συλλαβή, για να μην γίνεται σύγχυση με τη λ. ‘χαρμάνι’. Ίσως κι όχι!)

  24. Αλέξανδρος Ζούκας said

    Αμάν, τι μπορεί να πάθει ο άνθρωπος; Ακούς Σόλων Γκίκας; Που τον θυμήθηκα αυτόν; Παναγία μου…

  25. A. Mihailidis said

    Χάρηκα για την ανάρτηση του ποιήματος του Φώτη. Ενδιαφέρων και ο διάλογος για την ετοιμολόγηση του ¨αγγουλές»

    Ανδρέας Μιχαηλίδης

  26. sarant said

    Κύριε Μιχαηλίδη, η χαρά είναι δική μου. Δεν σας ειδοποιούσα με ημέιλ επειδή περίμενα μήπως προκύψει οριστική απάντηση στο πρόβλημα της ετυμολογίας του ονόματος, έτσι να σας το παρουσιάσω για κελεπούρι, αλλά φευ…!

  27. Μαρία said

    21, 22
    Και σκέτο «Αντουλέ» για το πολίτικο τραγούδι του Νταλγκά. Ο Θωμάς Κοροβίνης το θεωρεί γυναικείο όνομα (το συνάγει απ’ τα συμφραζόμενα: Αντουλέ Χιώτισσα κλπ)

  28. Μπράβο Μαρία, αυτό ακριβώς άκουγα κι εγώ.

  29. nikosl said

    Ξέρω ότι δεν θα βγάλουμε άκρη έτσι, αλλά το όνομα Akgülle βγάζει πολλά περισσότερα αποτελέσματα από το Akgül που ανέφερα παραπάνω. Επίσης υπάρχει το Akgüller (βλέπω για παράδειγμα να λέγεται έτσι ένας δήμαρχος στην περιοχή των Μαλγάρων του Μαρμαρά). Αν δεν κάνω λάθος και τα τρία επώνυμα σχετίζονται μεταξύ τους γιατί ακολουθούν την κλίση του gül = τριαντάφυλλο. Ακόμη, υπάρχει η περιοχή Akgüller στη Βόρεια Τουρκία.
    Δεν μου φαίνεται να το παρατραβάμε αν πούμε ότι το Αγγουλές και το Akgülle είναι αρκετά κοντά.

  30. sarant said

    Νίκο, κι εμένα κοντά μου φαίνονται.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: