Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τίκι τίκι τακ, το πρώτο ρεμπέτικο

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2010


Ήθελα να γράψω νωρίτερα, αλλά μια συνωμοσία των σκοτεινών δυνάμεων με εμπόδισε. Τέλος πάντων, σήμερα τα «Νέα» πρόσφεραν μαζί με την εφημερίδα (και με τις παραφυάδες της) ένα τομίδιο για τα ρεμπέτικα, με κείμενα του Παναγιώτη Κουνάδη, και με τα 2 πρώτα σιντιά μιας σειράς, προφανώς με ρεμπέτικα τραγούδια. Προς το παρόν, βρισκόμαστε στην περίοδο 1850-1922.

Μέσα στα 40 τραγούδια των δυο πρώτων σιντιών, είναι και το «Τικ τακ τικιτάκ» ή μάλλον «Τίκι τίκι τακ», όπως είναι ο ακριβής τίτλος, που ηχογραφήθηκε περί το 1913 στην Πόλη με τον Γιάγκο Ψωματιανό. (Η χρονολογία είναι με ερωτηματικό’ αλλού θα βρείτε πως είναι του 1905). Στο βιβλιαράκι που λέγαμε έχει εξαιρετικά πλούσιες πληροφορίες για όλες τις άλλες εκτελέσεις του τραγουδιού, τις παλιές όμως, όχι τις νεότερες. Εκεί βλέπουμε ότι γνώρισε άλλες πέντε δισκογραφήσεις στη δεκ. του 1910. Ίσως παλιότερη να είναι μια σμυρνέικη, του 1911, αλλά αυτή εδώ, με τον Ψωματιανό, έχει μια ιδιαιτερότητα. Ακούστε την:

Χμμμ… σας παραπλάνησα. Η ιδιαιτερότητα που έχει η εκτέλεση δεν εντοπίζεται διά της ακοής.  Είπα πιο πάνω ότι το τραγούδι αυτό είναι «το πρώτο ρεμπέτικο» -δεύτερη παραπλάνηση’ ακριβέστερα: είναι ο πρώτος (ή ο δεύτερος) δίσκος που γράφει επάνω την ένδειξη «Ρεμπέτικο». Όπως πειστικά υποστηρίζει ο Σαββόπουλος (όχι ο Νιόνιος, αλλ’ ο Πάνος) στο βιβλίο του, η λέξη «ρεμπέτικο» δεν αποκλείεται να είναι εύρημα κάποιου ανώνυμου υπάλληλου μιας πολίτικης δισκογραφικής εταιρείας! Περισσότερα δεν θα πω γιατί δεν έχω αυτή τη στιγμή πρόχειρο το βιβλίο του Πάνου Σαββόπουλου.

Η μελωδία του τραγουδιού αυτού είχε χρησιμοποιηθεί παλιότερα στην είσοδο του Μορφονιού στις παραστάσεις του Θεάτρου Σκιών (το σιντί των Νέων έχει ένα δισκογραφημένο στιγμιότυπο). Το «Τίκι τίκι τακ» το ηχογράφησε αργότερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, και ο Μάρκος Βαμβακάρης, σε σαφώς δωρική διασκευή:

Και μια πιο καινούργια, γλεντζέδικη, με τον Μπάμπη Γκολέ:

Σε ένα διήγημα του Θεόδωρου Λασκαρίδη, δημοσιευμένο το 1920, ακούγονται στο βάθος κάτι εργάτες που γυρίζουν σπίτι τους από τη δουλειά και τραγουδάνε Τικ-τακ κάνει η καρδιά μου / Σαν σε βλέπω να διαβαίνεις… Επειδή ο Λασκαρίδης είχε κάνει φοιτητής στην Πόλη έως το 1916, ταιριάζει να έμαθε το τραγούδι εκεί.

Έγραψα τόσα και ακόμα δεν γκρίνιαξα. Να γκρινιάξω; Γκρινιάζω: Η προσφορά των Νέων είναι καλή και θα αγοράσω και τα επόμενα τεύχη-σιντιά, αλλά ενώ παρέχονται αφειδώς δισκογραφικές-μουσικολογικές πληροφορίες, όποιος έχει γλωσσικά ενδιαφέροντα θα μείνει με την πείνα του. Ελάχιστες άγνωστες λέξεις εξηγούνται, μετρημένες στα δάχτυλα (ενός μονόχειρα). Κι έτσι, δεν θα μάθετε τι είναι το νεφέσι, στον στίχο

Ο λουλάς και το νεφέσι / μ’ έφεραν σ’ αυτή τη θέση.

Άντε, ας το πάρει το ποτάμι. Νεφέσι (από τκ. nefes) είναι κατά λέξη η ανάσα, η αναπνοή’ και εδώ, η ρουφηξιά του λουλά. Αλλά θα έπρεπε να το εξηγήσετε, κύριε Κουνάδη μας!

Advertisements

27 Σχόλια to “Τίκι τίκι τακ, το πρώτο ρεμπέτικο”

  1. Είμαι πολύ δύσπιστος σχετικά με την έννοια του «πρώτου ο,τιδήποτε». Το να ψάχνουμε το πρώτο ρεμπέτικο είναι σαν να ψάχνουμε το πρώτο νεοελληνικό κείμενο.
    Το ρεμπέτικο όπως το γνωρίσαμε είχε προγόνους όπως τα μουρμούρικα τραγούδια, είχε την αύρα των μικρασιάτικων ασμάτων αλλά και των παραδοσιακών τραγουδιών και είναι πολύ δύσκολο να καθορίσουμε το μεταίχμιο εκείνο που διαμόρφωσε ένα αυτόνομο είδος.
    Σε κάθε περίπτωση αυτό δεν αφορά τους δημιουργούς, οι οποίοι έφτιαξαν έργα για να εκφραστούν και όχι για να ταμπελοποιήσουν ή να φτιάξουν είδη, αυτά είναι δημιουργήματα διεστραμμένων ανθρώπων όπως εμείς, οι φιλόλογοι οι ρεμπετολόγοι και οι κάθε λογής -λόγοι.

    Προσωπικά έχοντας διαβάσει τον Π.Σ., διαφωνώ κάθετα με τα συμπεράσματά του αφού ψάχνει τα τραγούδια που αυτοχαρακτηρίζονται ρεμπέτικα στην ετικέτα των δίσκων, ή μέσα στους στίχους τους. Τη θεωρώ αναποτελεσματική μέθοδο που χάνει το ζουμί της ρεμπέτικης τεχνοτροπίας και τρόπου ζωής.
    Πάντως έχει και δώρο σιντί.

  2. espectador said

    Υπάρχει και αυτή η τουρκική ταινια του 2009

    http://www.imdb.com/title/tt1171701/

  3. Για το νεφέσι και άλλους όρους των τούρκων χασισοποτών υπάρχει ένα πολύ ωραίο βιβλιαράκι, κάποιου Οθωμανού αστυνομικού του 1913, που ενδέχεται να βγει και στα ελληνικά στο προσεχές (;) μέλλον.

  4. Eπίσης αυτή η δομή είναι μία από τις τυπικές φόρμουλες της ρεμπέτικης στιχουργικής,τη βρίσκουμε και σε άλλους στίχους ή γνωμικά βλ. «τον λουλά και το καλάμι θα τα κάνω προσκεφάλι»

  5. Μ’ έβαλες τώρα και πήρα τον εφημεριδά μου, να μου κρατήσει σημερινά Νέα, «γεμάτα» -είχε (καλό πράμα να έχεις δικό σου εφημεριδοπώλη).

  6. sarant said

    Πλάνητα, συμφωνώ ότι ο χαρακτηρισμός «το πρώτο ρεμπέτικο» είναι παρακινδυνευμένος, και εν προκειμένω είναι και παραπλανητικός. Όμως είναι το πρώτο ή το δεύτερο τραγούδι που γράφτηκε πάνω στο δίσκο του η λέξη «ρεμπέτικο» κι αυτό δεν είναι εντελώς χωρίς σημασία.

    Στάζιμπε, θα ζητήσω ποσοστά από τον ΔΟΛ 🙂

  7. Μαρία said

    Μια οπερετική ερμηνεία. Κι εγώ πίστευα παλιά οτι το τραγούδι προέρχεται απο ελληνική οπερέτα.
    Όσο για το ρεμπέτικο έχω ακούσει το Βίρβο να λέει οτι χρησιμοποιούσε τη λέξη μάγκικο

  8. Sraosha said

    Το nefeş είναι σημιτικής προελεύσεως, στα τούρκικα μάλλον από τα αραβικά, και σημαίνει και «πνοή», «ψυχή» (και κατά το Γένεσις 2, 7). Με αυτή την έννοια υπάρχει και στον εθνικό ύμνο του Ισραήλ HaTikva.

  9. Σραόσα, με κανονικό s (όχι παχύ, ş).
    Σημαίνει επίσης, στον τουρκικό σουφισμό, και ένα είδος δερβισικών ύμνων, νομίζω μόνο στους Μπεκτασήδες.

  10. ΣοφιαΟικ said

    Συμφωνών με τη Μαρία, ούτε εγώ θα το έβαζα στα ρεμπέτικα αυτό το τραγούδι, νόμιζα ότι είναι της ίδιας κατηγορίας με τη Νέα Γυναίκα, οπερέτα κι έτσι.

  11. π2 said

    Μαρία (#7), λογική ήταν η παρερμηνεία σου. Το αστικό κοσμοπολίτικο τραγούδι της Μικρασίας (αυτό που συνήθως λένε σμυρνέικο όταν μιλούν για «σμυρνέικα και ρεμπέτικα») είχε σαφείς δυτικότροπες επιρροές.

  12. Μαρία said

    9 Δύτη, ο Μιρμίρογλου στο κεφάλαιο για τα τελετουργικά κείμενα του μπεκτασισμού: «Οι Μπεκτασσήδες, τα ποιήματά των ονομάζουσι νεφές(πνοάς). Είναι ως επί το πλείστον ενδεκασύλλαβα (ενδεκάμετρα), όπερ εστί το γλυκύτερον είδος Τουρκικής ποιήσεως. Ολιγώτερα εισί τα γραμμένα εις ολιγοσυλλαβώτερα ή μη μέτρα.»
    Ανθολογεί πολλές πνοές, του Ζικρή Μπαμπά, χριστιανού που εξισλαμίστηκε και «καύχημα το έχω, να με λεν πως είμαι Μπεκτασσής», του Pir Sultan Aptalιn nefesidir και άλλων

  13. sarant said

    Ευχαριστώ για τα μπεκτασήδικα σχόλια. Φυσικά δεν είχα απαίτηση να υπάρχουν όλα αυτά στην υποσημείωση αλλά μια υποσημείωση ότι νεφέσι είναι η ρουφηξιά και ότι είναι από το τκ. nefes θα έπρεπε να υπάρχει.

    Μαρία-Σοφία, μήπως σκεφτόσαστε το (όντως οπερετικό) «Η καρδιά μου χτυπάει τικ-τακ» από τον Βαφτιστικό;

  14. Sophia said

    Mπα, πιο πολύ τη Νέα Γυναίκα σκεφτόμουν.
    Γενικά πάντως, στις πιο πρόσφατες εκτελέσεις μυ έμοιαζε λίγο σαν προχωρημένο δημοτικό με δυτικά στοιχεία.

  15. Μαρία said

    Όχι, βρε Νίκο. Αλλά τότε δεν ήξερα οτι το λέει ο Βαμβακάρης, τα τραγούδια κυκλοφορούσαν απο στόμα σε στόμα.

  16. Το τραγούδι ήταν σχετικά «ακυκλοφόρητο» μέχρι το 91-92. Νομίζω, δηλαδή, ότι δεν είχε τις επανεκτελέσεις που είχαν εκατοντάδες άλλα ρεμπέτικα ως τότε, παρά μόνο από την παρέα των Γκολέ – Αγάθωνα – Ξηντάρη. Αυτοί ήταν που το τραγούδησαν το 92, σε στυλ αρχοντορεμπέτικου που τους ταίριαζε, και στις Μέρες Μουσικής 1922-1992 που είχε (συν)διοργανώσει τότε η Ελευθεροτυπία, που κυκλοφόρησε και τη σχετική συλλογή βινυλίου. Στην τελευταία, το τραγούδι είναι στο δίσκο «Ρεμπέτικο Τραγούδι 1850-1934 Μ.Ασία – Ελλάδα – Αμερική» και επιγράφεται Τικ Τικ Τακ (Παραδοσιακό Κωνσταντινούπολης, αρχές του αιώνα). Δεν βρίσκω τώρα το βιβλίο που συνόδευε τη συλλογή, για να δω τι περισσότερο έλεγε (αν έλεγε).

    Η εκτέλεση αυτή το έφερε ξανά στην επιφάνεια, προστέθηκε στους εκτελεστές και η Μαριώ -αναμενόμενο- και ο Λαζόπουλος, συμβάλλοντας στην «επιθεωρησιακή» χροιά του.

    Μπορεί να λέω και μπούρδες, καθώς λέω ό,τι έχει πέσει στην αντίληψή μου, ως ακροατή. Έχουμε πιο ειδικούς εδώ, που φαντάζομαι θα βάλουν τα πράματα στη σειρά τους.

  17. δεν είχε τις επανεκτελέσεις που είχαν εκατοντάδες άλλα ρεμπέτικα ως τότε
    Κυρίως αναφέρομαι σε επανεκτελέσεις από τα τέλη του 70 και μετά, με τη λεγόμενη «αναβίωση» του ρεμπέτικου.

  18. Αγγελος said

    Εγώ το πρωτοάκουσα από τη δορυφορική ΕΡΤ, που πριν γίνει αυτοτελές κανάλι μας τάραζε στα μουσικά διαλείμματα και το έβαζε κάθε τόσο. Θυμάμαι όμως τον πατέρα μου να τραγουδάει, σε τελείως άλλη μελωδία, «τσιριμπιριμπιμ κάν’ η καρδιά μου όταν σε βλέπω να περνάς, τσιριμπιριμπιμ κάν’ η καρδιά μου όταν σ’ ακούω να γελάς…». Έκλεψε άραγε κανείς τα λόγια από τον άλλο;

  19. Μαρία said

    Στο άσμα(1935) ακούγεται το γουργουρητό του ναργιλέ.

    Στίχοι Μίνωα Μάτσα, Μουσική Σπ.Περιστέρη, Ερμηνευτής ο Σταύρος Τζουράς

  20. ΚαπετάνΈνας said

    Νίκο, με συγχωρείς που ανασύρω παλιά άρθρα, αλλά το κάνω αυτό, επειδή έχω χρόνο τώρα, ενώ αντίθετα, σε λίγο καιρό, δε θα μπορώ να σχολιάζω καθόλου.

    Το τικι-τίκι-τακ, λοιπόν, δεν είναι το πρώτο ρεμπέτικο, ούτε από τα πρώτα ρεμπέτικα, αν και είναι πολύ παλιό. Δεν είναι καθόλου ρεμπέτικο.

    Ούτε θα το έλεγε κανείς παραδοσιακό. Παραδοσιακά της Πόλης έχει βγάλει η Σαμίου, και ο Ταμπούρης τα μισμαγιά. Δεν μοιάζει μ’ αυτά, ούτε άλλωστε με ρεμπέτικο, όπως πολλοί σχολιαστές πρόσεξαν, ασχέτως αν ο Βαμβακάρης το έκανε να μοιάζει.

    Νομίζω, ότι είναι κλασσικό δημιούργημα σμυρναίικης (ή πολίτικης) εστουδιαντίνας. Δηλαδή ορχήστρας νέων, φοιτητών ή σπουδαστών Ωδείου, που έχουν κύριο όργανο το μαντολίνο, και όχι το μπουζούκι, και γνωρίζουν δυτική αρμονία. Γι’ αυτό και ηχεί πιο δυτικό, όχι δηλαδή τόσο modal, όσο το ρεμπέτικο ή ο σμυρνέικος αμανές.

    Άλλο παρόμοιο τραγούδι, που μπορώ να σκεφτώ, είναι το «Θα σου τηγανίζω ψάρια με παντζάρια σκορδαλιά», που επίσης μια παραλαγή του, «ρεμπετοποιημένη», έχει τραγουδήσει ο Ρούκουνας. Και το «Θα σπάσω κούπες».Μπορεί να είναι παραδοσιακό Σμυρναίικο, αλλά κρίνοντας από την πρώτη, πολύ παλιά του ηχογράφηση σε αργό τέμπο, θεωρώ οτι ενδέχεται να είναι μουσική εστουδιαντίνας.

  21. sarant said

    Καπετάνιε, δεν πειράζει που ανασύρεις παλιά άρθρα, δεν ενοχλείς.

    Όμως αν προσέξεις λίγο θα δεις ότι ομολογώ πως ο χαρακτηρισμός «το πρώτο ρεμπέτικο» είναι παραπλανητικός για το Τικιτάκ -κι όπως γράφω, είναι απλώς ο πρώτος ή ο δεύτερος δίσκος *που χαρακτηρίζεται ρεμπέτικο* πάνω στο δίσκο, από την εταιρεία.

    Συμφωνώ ότι είναι αστικό τραγούδι, όπως τα λες.

  22. Σωστή η παρατήρηση ότι είναι εστουδιαντίνα. Στην μπουζουκική έκδοση το κομμάτι είναι χασαποσέ(ρ)βικο. Προφανώς έχει δυτικές μουσικές καταβολές (άρα μιλάμε για Σμύρνη ή Πόλη) ενώ θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί κομμάτι της κάτω Ιταλίας.

    Βέβαια η εκτέλεση του Βαμβακάρη δεν είναι Δωρική και ίσως ούτε του Βαμβακάρη. Ακούγονται δύο μπουζούκια, εκ των οποίων το πρώτο πιθανόν να είναι του Κώστα Παπαδόπουλου, ενώ τα γεμίσματα και οι τρίλιες που κάνει δεν είναι καθόλου Βαμβακαρίσια. Δωρική είναι η ερμηνεία του στίχου (σε αυτήν φαντάζομαι αναφέρεται το σχόλιο). Πιθανολογώ ότι είναι από την εποχή που είχε οικονομικές δυσκολίες ο Βαμβακάρης καθώς δεν τον έχω για τύπο που θα τραγουδούσε «τίκι τίκι τάκ».

    Το γιατί το «νεφέσι» να είναι τούρκικη λέξη και δεν ετυμολογείται από το Ελληνικότατο «νέφος» δεν το κατάλαβα. Εξάλλου και η Τούρκικη «ρουφηξιά» ή «τζούρα» μάλλον από το νέφος προέρχεται. Τόσο ακουστικά όσο και ως έννοια ταιριάζει.

    #17 Θα πάθεις πλάκα με το πλήθος των τραγουδιών που δεν έτυχαν πλήθους επανεκτελέσεων, ακόμη και του ιδίου και εμπορικότατου Τσιτσάνη. Δεν ξέρω πως και γιατί γίνεται αυτό πάντως έχω στην προσωπική μου δισκοθήκη γραμμοφώνου κομμάτια που δεν τα έχω ματαξανακούσει πουθενά.
    Λες να είμαι τόσο τυχερός που να έχω τα μοναδικά κομμάτια ή μήπως είναι ζήτημα συμβολαίων και δικαιωμάτων; Τι να υποθέσω; Λες να είναι η ευκαιρία μου να γίνω πλούσιος;

  23. sarant said

    Στράβωνα, δωρική εννοούσα την ερμηνεία, όπως κατάλαβες.

    Αλλά για τα κομμάτια που δεν έχεις ματαξανακούσει, ρίξε μια ματιά π.χ. στο rebetiko.sealabs.net, μήπως υπάρχουν επανεκτελέσεις που δεν τις ξέρεις. Πάντως, και ο Τσιτσάνης δεν έγραφε μόνο αριστουργήματα.

  24. […] η συνήθης άποψη είναι εκείνη του Πάνου Σαββόπουλου, ότι η λέξη […]

  25. Κουνελόγατος said

    Μόλις το άκουγα στο ραδιόφωνο, έψαξα να βρω πληροφορίες (πρωί-πρωί) και πάλι πάνω σου έπεσα. ΑΝΠΕΧΤΑΜΠΛ!!!
    Καλημέρα από το πουθενά…

  26. sarant said

    Είδες; Πριν από σας για σας!

  27. […] https://sarantakos.wordpress.com/2010/06/26/tikitak/ […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: