Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τα λεξιλογικά της κρίσης

Posted by sarant στο 1 Ιουλίου, 2010


Η λέξη κρίση είναι λέξη που έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης, η κρίση ταυτότητας,  Το ΛΚΝ μάλιστα όλες αυτές τις ιατρικές και τις μεταφορικές σημασίες τις αναγνωρίζει ως δεύτερο λήμμα, ομόηχο του πρώτου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, πάλι, περιέχει μια σημασία περισσότερη (τον όρο «κρίση» στη λογική), αλλά στην ετυμολογία δεν λέει, όπως θα έπρεπε, ότι σημασίες όπως «οικονομική κρίση» είναι μεταφραστικά δάνεια (ή αντιδάνεια;). Ακόμα και το ετυμολογικό του λεξικό λέει ότι οι σημασίες αυτές «οφείλονται σε επίδραση των ελληνογενών γαλλ. crise, αγγλ. crisis», διατύπωση που βρίσκω να έχει δυο ανακρίβειες, πρώτον ότι δεν είναι απλώς επίδραση αλλά καθαρό δάνειο και δεύτερον ότι ο όρος «ελληνογενής» συνήθως χρησιμοποιείται (από το ίδιο λεξικό) για νεολογισμούς που έχουν φτιαχτεί με ελληνικές ρίζες αλλά δεν υπήρχαν στα ελληνικά, π.χ. telephone. Αλλά έχω κόψει την τρίχα στα δεκάξι, οπότε σταματάω εδώ τη λεξικογραφική… κρίση.

Η κρίση, κρίσις στα αρχαία, προέρχεται, φυσικά, από το ρήμα κρίνω, το οποίο είχε αρχική σημασία «διαχωρίζω, κοσκινίζω» και ήδη από τον Όμηρο «αποφασίζω» και αργότερα «δικάζω». Κριτήρια ήταν τα δικαστήρια ήδη από την κλασική αρχαιότητα (παρόλο που από τότε υπήρχε και η σημερινή σημασία της λέξης), σημασία που διατηρείται και ενισχύεται στους χριστιανούς συγγραφείς, όπου έχουμε το «φοβερό κριτήριο», το δικαστήριο της μέλλουσας κρίσης, που έφτασε ακόμα και σε στίχους του Μάρκου Βαμβακάρη (μελοποιημένους από τον γιο του)

πεθαίνω εξαιτίας σου στον Άδη κατεβαίνω
στο φοβερό κριτήριο εκεί σε περιμένω

φυσικά περνώντας μέσα από μοτίβα δημοτικών τραγουδιών.

Από τη σημασία «δικάζω» και «καταδικάζω», το ρήμα κρίνω πήρε σε μεσαιωνικά κείμενα και τις σημασίες «τιμωρώ» ή «βασανίζω» κάποιον. Για να μείνουμε στον μέγιστο Ερωτόκριτο:

Σαν τραγουδήσω και σαν πω τον πόνο που με κρίνει,
μου φαίνεται πως είν’ νερό, και τη φωτιά μου σβήνει.

Μια και το έφερε η κουβέντα στα σχόλια άλλου άρθρου, να πούμε και για το κρίμα, που αρχικά, στην αρχαιότητα, σημαίνει «απόφαση, κρίση» και μετά, με τον χριστιανισμό, «θεϊκή κρίση, καταδίκη», φτάνοντας σήμερα να σημαίνει αφενός την αξιόμεμπτη πράξη, όχι όμως με την ποινική έννοια αλλά με την έννοια της παράβασης θείας εντολής ή ηθικής επιταγής, την αμαρτία, και αφετέρου την ατυχία ή αδικία. Έτσι, λέμε «το κρίμα στο λαιμό σου» ή «το φιλί δεν είναι κρίμα» (όπως στο τραγούδι), με την πρώτη έννοια, αλλά και «Τι κρίμα που δεν προλάβαμε…», με τη δεύτερη έννοια, με την οποία έχει το κρίμα γίνει και επιφώνημα λύπης, οίκτου ή συμπαθείας, π.χ. «Κρίμα τέτοιο παλικάρι», «Κρίμα στο μπόι σου» (άλλο τραγούδι). Και να πω ότι το λατινικό crimen, που γέννησε το αγγλογαλλικό crime (έγκλημα), δεν είναι, τουλάχιστον σύμφωνα με τα λεξικά, δάνειο από το κρίμα.

Από την άλλη μεγάλη σημασία του κρίνω («αποφασίζω», «εκφράζω γνώμη»), στα μεσαιωνικά χρόνια εμφανίστηκε, κατ’ επέκταση, η σημασία «μιλώ», κυρίως με τον τύπο «κρένω», που στη συνέχεια αυτονομήθηκε ως ξεχωριστή λέξη (αν και στο μεσαιωνικό λεξικό του ο Κριαράς εντάσσει το κρένω στο κρίνω και μας μπερδεύει), που βέβαια στις μέρες μας έχει ξεπέσει σε υπόληψη μια και εμείς το κρένω το έχουμε συνδέσει κυρίως με τον Μπαρμπαγιώργο. (Το έχει χρησιμοποιήσει και ο Σολωμός στον αθάνατο στίχο

με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κρένει
όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει.

αλλά, τι τα θέτε, ο κόντες ήταν ιταλομαθημένος, μπάσταρδος, ίσως εβραίος, και κουμουνιστής θα γινότανε αν ήταν μπορετό, δεν είναι άνθρωπος εμπιστοσύνης).

Πριν από μερικά χρόνια, αν έλεγες «κρίση» χωρίς να το προσδιορίζεις, το μυαλό του συνομιλητή σου θα πήγαινε συνήθως στη νευρική κρίση· τώρα, χωριό που φαίνεται κολαούζο δεν θέλει, η σκέτη κρίση είναι οικονομική. Και αυτό, πανευρωπαϊκά, μια και η λέξη κρίσις πέρασε στα λατινικά ως crisis και από εκεί σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά κυρίως με τη σημασία της επιδείνωσης μιας ασθένειας. Στις ευρωπαϊκές ακριβώς γλώσσες η λέξη μεταφέρθηκε και έξω από τον ιατρικό τομέα για να χαρακτηρίσει την κορύφωση μιας δύσκολης κατάστασης (για παράδειγμα, στα αγγλικά η σημασία αυτή καταγράφεται από το 1627, αναφορικά με την όξυνση στις σχέσεις Κοινοβουλίου και βασιλιά) και έτσι επέστρεψε και στα ελληνικά, σαν ένα είδος σημασιολογικού αντιδάνειου, για να μας παιδεύει.

Η κρίση επί πολλούς αιώνες ήταν πρωτόκλιτη, σαν τη βρύση. Στα μεσαιωνικά κείμενα βρίσκεις μόνο «τις κρίσες» στον πληθυντικό (ακόμα και «τας κρίσας» αιτιατική), όχι «τις κρίσεις», αλλά ο τύπος δεν άντεξε στη λόγια επέλαση. Οι περισσότεροι παλιότεροι δημοτικιστές έγραφαν «κρίσες», αλλά ο τελευταίος που χρησιμοποίησε τον τύπο αυτό πρέπει να ήταν ο Πάικος Νικολαΐδης-Ασιλάνης, ένας γερός λόγιος που είχε μεταφράσει κάμποσους αρχαίους. Σήμερα η κρίση ξανάγινε τριτόκλιτη, αβυσσαλέα και δυσκολοξεπέραστη.

Advertisements

37 Σχόλια to “Τα λεξιλογικά της κρίσης”

  1. Έχω ένα κενό: η «κρίσις» τι ακριβώς σήμαινε στα αρχαία, και τι στα λατινικά;

    Τους στίχους με το φοβερό κριτήριο τους θυμάμαι από τις Δυνάμεις του Αιγαίου, νομίζω.

  2. Κι απ’ τη «μεταρρύθμιση Αρσένη» και μετά, νομοθέτης, υπουργείο, ΚΕΕ, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο θέλουν να επιβάλουν ότι ντε και καλά τεστ=κριτήριο (δες ολιγόλεπτα κριτήρια). Και παιδαγωγικά τμήματα, φιλόλογοι, κλπ. συμφωνούν, άρα στραβά αρμενίζω εγώ, μάλλον…

  3. Θανάσης Πρωτόπαπας said

    Στην ψυχοεκπαιδευτική αξιολόγηση πάντως τα τεστ τα λέμε συνήθως δοκιμασίες (εκτός αν γράφουμε προς το Π.Ι. όπου γίνονται κριτήρια :-))

  4. Μαρία said

    Δύτη, στα λατινικά η crisis έχει ιατρική σημασία. (Πρέπει να πέρασε απο τα ιπποκρατικά κείμενα.)
    Δες και τη διαδρομή του γαλλικού http://www.cnrtl.fr/etymologie/crise
    απ’ όπου η κρίση2 του ΛΚΝ

  5. ἐγὼ τὸ κρένω τὸ συνδύαζα πάντα μὲ τὴν μετάφρασι τῶν ὁμηρικῶν ἐπῶν ποὺ διδασκόμασταν στὸ γυμνάσιο. στὴν παρέα τὸ λέγαμε κάποτε καὶ σὰν ἀστεῖο: «τί λόγια αὐτὰ ποὺ κρένεις, γιὲ τοῦ Γιάννη;» κλπ

    ἀλλὰ ἐπειδὴ ὁ δεσπότης ἀναφέρθηκε καὶ στὰ βιβλικά, νὰ θυμηθοῦμε ὅτι οἱ Κριταὶ εἶναι καὶ ὁλόκληρτο βιβλίο τῆς Γραφῆς. δηλαδὴ τὸ κρίνω ἀπὸ τὴν δικαστικὴ ἐξουσία κατέληξε νὰ ἐκφράζῃ γενικῶς τὴν ἐξουσία.

  6. sarant said

    Δύτη, με πρόλαβε η Μαρία ενμέρει, πάντως στα αρχαία «κρίσις» είχε τρεις βασικές σημασίες: απόφαση/εκλογή, καταδίκη, όξυνση συμπτωμάτων νόσου. Η τρίτη απ’αυτές πέρασε στα λατινικά.

    Κορνήλιε, εγώ αν θυμάμαι καλά δεν διδάχτηκα Όμηρο από μετάφραση -ούτε και από το πρωτότυπο, άλλωστε, διότι ναι μεν το είχαμε μάθημα, αλλά ήταν εντελώς ακαταλαβίστικο έτσι που το κάναμε.

  7. Δἐσποτα, χθὲς προχθὲς βρῆκα κάπου στὸ μπὴτ παζὰρ ὁμηρικὸ λεξικό. καὶ μὰ φανταστῇς κανέναν Λορεντζᾶτο, μιλῶ γιὰ λεξικὸ τῆς σχολικῆς μεταφράσεως τοῦ Ὁμήρου!

  8. sarant said

    Ένα μικρούλι, λεξικό της μετάφρασης του Σίδερη;

  9. ἴσως ναί, θὰ σὲ γελάσω ὅμως. δὲν τὸ ἐξήτασα καλά, τὸ σνόμπαρα…πάντως ἦταν γιὰ τὴν μετάφρασι τοῦ Σίδερη.

  10. @4: στα λατινικά η crisis έχει ιατρική σημασία. (Πρέπει να πέρασε απο τα ιπποκρατικά κείμενα.)

    Ακριβώς.

  11. babis said

    Θυμάμαι ένα ηπειρώτικο που λέει μαύρη κι άραχνη να γένεις που περνάς και δε μου κρένεις αλλά δεν μπορώ να το βρω στο γιουτιούμπι.
    Το έχει κανείς;

  12. LandS said

    Πάντως, στην Ελλάδα η Οικονομική Κρίση γέννησε και άλλα, αν όχι ετυμολογικά, τουλάχιστον μεταφραστικά παράδοξα.
    Οι λέξεις «insolveny» (αφερεγγυότητα, δόκιμος και ακριβής όρος)και «default» (αθέτηση, είναι και νομικός όρος, αλλά πες το «στάση πληρωμών» βρε παιδί μου)περνούν στα ελληνικά κείμενα ως «χρεοκοπία».

  13. LandS said

    #11
    Άραχνη ή άραχλη;

  14. sarant said

    Και άραχνη και άραχλη, το ΛΚΝ έχει και τους δυο τύπους. Πρώτο πρέπει να είναι το «άραχνος», από το αραχνιάζω.

  15. Alexis said

    Το ‘κρένω’=μιλάω λέγεται (σπανιότερα) και ‘κρίνω’, π.χ. άν δεν ξέρεις να μην κρίνεις καθόλου (=να μη μιλήσεις καθόλου). Επίσης υπάρχει και το παράγωγό του ουσιαστικό ‘κρίση’=ομιλία. Χρησιμοποιείται συχνά σε κάποιες περιοχές στην φράση «μου ‘κοψε την κρίση»=σταμάτησε να μου μιλάει(λόγω παρεξήγησης), κάτι σαν συνώνυμο της φράσης΄»μου ‘κοψε την καλημέρα».

  16. sarant said

    Alexis, αυτά δεν τα ήξερα, ευχαριστώ!

  17. […] τις αποκρίσεις σε αυτή την καταχώριση μέσω RSS 2.0 ροή. Μπορείτε αφήστε μια απάντηση, ή trackback από τον δικό […]

  18. Ακούω τώρα (από τα σιντί με τα ρεμπέτικα των «Νέων» που λέγαμε και τις προάλλες) ένα ζεϊμπέκικο (Οι μπαγλαμάδες, aka τα μπαγλαμαδάκια) πρωτοηχογραφημένο το 1928:
    ο λουλάς και το χασίσι / μ’ έφεραν σ’ αυτή την κρίση

    (το νεφέσι, ένα στίχο πιο πάνω)

  19. Και τώρα που ακούω την εκτέλεση του Νταλγκά, ένα χρόνο μετά, οι στίχοι έχουν αλλάξει:
    ο λουλάς και το χασίσι / μ’ έκαναν να ‘χω τη φθίση
    Φαίνεται η κρίση ήταν δυσνόητη στο περιβάλλον του τραγουδιού. Παρατηρώ επίσης ότι εδώ εξαφανίζεται το νεφέσι, λέξη που δεν μοιάζει να πολυπέρασε στην αργκό των Ελλήνων χασικλήδων.

  20. Πάντως σήμερα, κατὰ τὴν διάρκεια μιᾶς ἐξορμήσεως σὲ Πέλλα-Μίεζα-Βέροια-Ἔδεσσα ἐπισκέφθηκα καὶ τὸν λεγόμενο μακεδονικό τάφο τῆς Κρίσεως.

  21. sarant said

    Σχεδόν καθόλου δεν πέρασε το νεφέσι, πράγματι.

  22. Μαρία said

    Ο λουλάς και το καλάμι ] 3x
    μ’ έφεραν σ’ αυτό το χάλι
    Ο λουλάς και το νεφέσι
    μ’ έφεραν σ’ αυτήν τη θέση
    ο λουλάς και το χασίσι
    μ’ έφεραν σ’ αυτή τη κρίση
    http://kithara.vu/ss.php?id=MTUyOTcxMTk3

    Ενδιαφέρουσα η παρατήρησή σου, Δύτη, για την κρίση. Η φράση «την έκανα κρίση» είναι μεταγενέστερη.

    Και στα «περί ινδικής καννάβεως», αν θυμάμαι καλά, δεν ακούγεται το νεφέσι.
    http://oedipushouse.blogspot.com/2008/06/various-1928-1946.html

  23. Το νεφέσι εγώ δεν το είχα ξανακούσει αλλού στην ελληνική αργκό. Το ήξερα από την τούρκικη. Η κρίση, πάλι, με παραξένεψε περισσότερο που την άκουσα στην εκδοχή του ’28, παρά που εξαφανίστηκε στη μεταγενέστερη.

  24. Μαρία said

    23 Μετά όμως ήρθε η οικονομική κρίση και το ομώνυμο τραγούδι του Ρούκουνα, που πολλοί το θυμήθηκαν πρόσφατα.
    Βάζω τον Αλουφάνιο που έχει και τα στιχάκια:
    http://afmarx.wordpress.com/2008/12/01/krisis/

  25. καλημερα απο το Κουτι της Πανδωρας
    Το αναδημοσιευσαμε… με αναφορα φυσικα στην πηγη
    Καλη συνεχεια
    Admin Kouti Pandoras

  26. Αγγελος said

    Είχα πάντα την εντύπωση (αλλά δεν ξέρω πού τη βάσιζα) ότι η «κρίσις» στην αρχαία ιατρική ήταν όχι απλώς ο παροξυσμός των συμπτωμάτων, παρά η συγκεκριμένη φάση ορισμένων ασθενειών όπου εντείνονται τα συμπτώματα και κρίνεται αν ο ασθενής θα ζήσει ή θα πεθάνει.

  27. sarant said

    Άγγελε, πρέπει να το ξανακοιτάξω.

  28. Αγγελος said

    Και το λατ. crimen δεν είναι μεν δάνειο από τα ελληνικά, μήπως όμως είναι ομόρριζο ινδοευρωπαϊκής προέλευσης; Δεν προέρχεται από το cerno, που σημαίνει ακριβώς «ξεχωρίζω, κοσκινίζω», από όπου και τα σημερινά γαλλικά crible (=κόσκινο), discerner (=διακρίνω), discriminer (=κάνω διακρίσεις) κλπ.;

  29. sarant said

    Ναι, είναι ομόρριζο από ΙΕ ρίζα.

  30. Αγγελος said

    Αξιοπρόσεχτη τέλος είναι και η άλλη ιατρική χρήση όχι της ίδιας της λέξης «κρίνω», παρά της ρίζας της: έκκριση, έκκριμα, ενδοκρινής… – και η παράλληλη λατινική: excreta, secretio…

  31. Μαρία said

    27
    Να σε απαλλάξω μια που το είχα κοιτάξει με αφορμή την ερώτηση του Δύτη και με τη βοήθεια του βιβλίου του Λυπουρλή, Ιπποκρατική ιατρική, όπου και καλή σχολιασμένη μετάφραση του ιπποκρατικού «Προγνωστικού», που μας ενδιαφέρει εδώ.
    Ο Άγγελος έχει δίκιο. Στην ιπποκρατική ιατρική κάθε αρρώστια έχει 3 στάδια:α.την απεψίαν(διαταραχή της κράσεως, δηλ. της ισορροπίας των χυμών), β.την πέψιν(μάχη του οργανισμού για αποκατάσταση της κράσεως) και γ. την κρίσιν, την απότομη αποβολή των υπολειμμάτων της πέψεως, που σημαίνει και το τέλος της αρρώστιας. Κατά το Γαληνό η σημασία της λέξης επεκτάθηκε και στην κακή κρίση και «την κρίσιν ονομάζει [ο άνθρωπος] επι πάσης οξυρρόπου μεταβολής, ου μόνης της επι σωτηρίαν».
    Η μεταφορά, όπως μαθαίνουμε απο το υπόμνημα του Γαληνού στο κεφ.20 του Προγνωστικού, προέρχεται απο τα δικαστήρια*: http://tinyurl.com/38j697e σ.231-236 (για να μη μπλέξετε με τον υπολογισμό των κρίσιμων ημερών δείτε την 1η και τελευταία σελίδα)
    Το Γαληνό παραφράζει κι ο Στέφανος, αυτός εδώ http://tinyurl.com/38hzfu7 στα σχόλιά του.
    «κρισις εστίν οξύρροπος και αθρόα εν νόσω μεταβολή. […]εκ μεταφοράς των εν τω δικαστηρίω κρινομένων, ώσπερ γαρ εκείσε ο καταδικαζόμενος εν μέσω ζωής και θανάτου εστίν, ούτως ιδών τις νοσούντα και εν δυσφορία διάγοντα έφη, ελέησον, ούτος ο άνθρωπος κρίνεται μεταξύ ζωής και θανάτου.

    Και μια παραπομπή για το κρίνεσθαι απο το 8ο κεφ. του «Περί παθών» της ιπποκρατικής συλλογής. Την παίρνω απο Λυπουρλή, μια και ο 6ος τόμος της έκδοσης του Λιτρέ(Oeuvres completes d’ Hippocrate) δεν υπάρχει στα γουγλοβιβλία.
    «κρίνεσθαι δε εστίν εν τήσι νούσοισιν, όταν αύξωνται αι νούσοι ή μαραίνωνται ή μεταπίπτωσιν ες έτερον νούσημα, ή τελευτώσιν.»

    *Δεν είναι τυχαίο οτι ο Γάλλος γιατρός του 16ου αι. Anutius Foesius(Anuce Foes)που μεταφράζει στα λατινικά το «Περί κρισίων» της ιπποκρατικής συλλογής(εκδ.Zwinger 1748) αποδίδει τον όρο κρίσις όχι crisis αλλά judicatio, παρόλο που έχει προηγηθεί η πραγματεία de crisibus(περί κρίσεων) του Γαληνού.

  32. Μαρία said

    Το περί παθών σ.216, μετά απο προσεκτικότερο ψάξιμο.
    http://tinyurl.com/2ucrx5m

  33. sarant said

    Μαρία, πολύ ενδιαφέρον, σ’ ευχαριστώ πολύ!

  34. Μαρία said

    33 Ένας σούπερ ιστότοπος για όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία της ιατρικής με όλα τα αρχαία κείμενα τζαμπέ. Δείτε και την αρχική σελίδα, έχει πολύ πράμα.
    http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica.htm

  35. ….η κρίση, ως οικονομική ύφεση είναι νοηματικό αντιδάνειο ή από τα γαλλικά ή τα αγγλικά….(περισσότερα στα Λεξιλογικά της Κρίσης του Νίκου Σαραντάκου)….
    Ιρλανδικά Κρισολοήματα (Irish Criserature)

  36. […] σήμερα ξανακοιταγμένο ένα παλιό μου άρθρο, με ενσωματωμένα πολλά πολύτιμα δικά σας σχόλια, ένα […]

  37. Maru said

    Reblogged this on El título se escribe de último.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: