Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τα φώτα, τα πετρέλαια και ο Ανανίας

Posted by sarant στο 9 Ιουλίου, 2010


Τι κοινό έχουν αυτές οι τρεις λέξεις, θα ρωτήσετε. Μπα, δεν θα το ρωτήσετε, είμαι βέβαιος ότι το έχετε ήδη μαντέψει· το κοινό στοιχείο τους είναι ότι και τα τρία αυτά πράγματα τα αλλάζουμε, αλλά μεταφορικά, και ότι αυτός που υφίσταται την αλλαγή δεν το απολαμβάνει καθόλου μα καθόλου!

Όταν λέμε ότι κάποιος ή κάτι μου άλλαξε τα φώτα εννοούμε ότι με βασάνισε, με καταταλαιπώρησε, ίσως με κατατρόπωσε σε αθλητικό αγώνα, ίσως ακόμα με έδειρε. Η βασική έννοια είναι η ταλαιπωρία, το μαρτύριο, και έχει τη χροιά της διάρκειας. Δεν αλλάζουμε μόνο τα φώτα και τα πετρέλαια όμως, αλλάζουμε επίσης: την πίστη, τον Χριστό, την Παναγία, τον αδόξαστο, τα ράμματα, τα πέταλα. Να τα δούμε όλα αυτά με τη σειρά.

Η πίστη, ο Χριστός, η Παναγία και ο αδόξαστος είναι μια πρώτη ομάδα. Όταν λοιπόν κάποιος μας βασανίζει, λέμε «μου άλλαξε την πίστη» ή «μου άλλαξε την Παναγία» ή «μου άλλαξε τον αδόξαστο». Λέμε επίσης «μου έβγαλε την πίστη» ή την Παναγία, και για ακόμα μεγαλύτερη ταλαιπωρία «μου έβγαλε την πίστη ανάποδα». Ολοφάνερα, οι φράσεις αυτές έχουν τις απαρχές τους στον βίαιο εξαναγκασμό για αλλαξοπιστία, που συχνά γινόταν με βασανιστήρια ή απειλή βασανιστηρίων. Για την πίστη και την Παναγία μπορούμε να πούμε και «αλλάζω» και «βγάζω» (άλλωστε το αποτέλεσμα είναι ισοδύναμο). Για τον αδόξαστο, μόνο «αλλάζω».

Ο «αδόξαστος» είναι βέβαια ο διάβολος, που δεν αξίζει να δοξάζεται. Τόσο πολύ μας ταλαιπώρησε ο άλλος, που μας έκανε να απαρνηθούμε όχι μόνο την πίστη μας και τον Θεό, αλλά ακόμα και τον διάβολο. Δεν ξέρω αν οι σημερινοί χρήστες καταλαβαίνουν ποιος είναι ο αδόξαστος ή αν ενδιαφέρονται. Ξέρω όμως ότι έχω δει και άλλα ρήματα να χρησιμοποιούνται, για παράδειγμα πρόσφατα την εξής κραυγή αγανάκτησης στο Διαδίκτυο: Γιατί μάς φορολογούν τον αδόξαστο;

Το «μου άλλαξε τον Χριστό» το βρήκα μόνο στο λεξικό Μπαμπινιώτη και στα Φρασεολογικά του Άνθιμου Παπαδόπουλου. Δεν ξέρω αν όντως λέγεται, δεν το βρήκα στο γκουγκλ, ούτε το έχω αποδελτιώσει σε πρωτογενή πηγή.

Μετά το θρησκευτικό επίπεδο έχουμε το, ας το πούμε έτσι, τεχνικό. Μου άλλαξε τα φώτα, τα ράμματα, τα πετρέλαια, τα πέταλα. Όλες αυτές οι εκφράσεις είναι περίπου συνώνυμες μεταξύ τους και με τις παραπάνω, και δηλώνουν ταλαιπωρία, βασανιστήρια. «Μας αλλάζανε τα φώτα στο κυνηγητό» γράφει ο Χρόνης Μίσσιος για τη δράση της ΕΔΑ στη δεκαετία του 1950. Για την προέλευση αυτής της φράσης, στο Διαδίκτυο θα δείτε να κυκλοφορεί μια απίθανη θεωρία, που ανάγεται (όπως και πολλές άλλες εξωφρενικές εξηγήσεις) στο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη. Παραθέτω:

«Οι Βυζαντινοί πολλούς εγκληματίες τους τιμωρούσαν κρεμώντας τους στις ακτές της θάλασσας αφού τους άλειβαν με πίσσα, τους έβαζαν φωτιά στα πόδια και τους άφηναν να καίγονται σαν λαμπάδες. Φαίνεται, μάλιστα, πως οι δολοφόνοι ήταν πολλοί την εποχή εκείνη, αφού για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα φώτιζαν τον Κεράτιο κόλπο. Αργότερα, όμως, τους αντικατέστησαν με αληθινούς πυρσούς. Αυτοί, ωστόσο, που ήθελαν να καίγονται οι εγκληματίες, έλεγαν δυσαρεστημένοι: Μας άλλαξαν τα φώτα.»

Είναι τόσο αριστουργηματικά παράλογη η θεωρία αυτή, που κρίνω περιττό να επιχειρήσω να την ανασκευάσω. Παρέμπ, το παράθεμα το πήρα από το slang.gr, όπου ο παραθέτων επίσης εκφράζει τη δυσπιστία του. Φυσικά, η θεωρία του Νατσούλη είναι για τα πανηγύρια. Εικάζω, με μεγάλη όμως πιθανότητα να έχω δίκιο, ότι η φράση γεννήθηκε την εποχή που έμπαιναν ηλεκτρικές εγκαταστάσεις στα σπίτια που ως τότε φωτίζονταν με λάμπες πετρελαίου, δηλαδή στον μεσοπόλεμο. Για να μπει η ηλεκτρική εγκατάσταση σε ένα σπίτι ήδη χτισμένο, χρειάζονταν ενοχλητικές εργασίες, σκάψιμο σε τοίχους κτλ. που ήταν όντως μεγάλη ταλαιπωρία. Δεδομένου ότι προϋπήρχαν οι φράσεις «μας άλλαξαν την πίστη/την Παναγία/τον αδόξαστο», ήταν ένα βηματάκι να φτιαχτεί και η ανάλογη φράση «μας άλλαξαν τα φώτα». Αυτή η θεωρία είναι δική μου, αλλά καθόλου δεν αποκλείεται να είναι σωστή. Ένα επιπλέον στοιχείο υπέρ του ότι η φράση γεννήθηκε στον μεσοπόλεμο είναι ότι δεν υπάρχει ούτε στη συλλογή του Ν. Πολίτη ούτε σε καμιά άλλη από τις μεγάλες παλιές συλλογές, ούτε την έχω αποδελτιώσει σε προπολεμικό κείμενο, μόνο σε μεταπολεμικά.

Στο πατρόν της φράσης «μου άλλαξαν τα φώτα» φτιάχτηκαν και οι: μου άλλαξαν τα πετρέλαια / τα πέταλα / τα ράμματα, που είναι πιο σπάνιες. Και πάλι, η αρχή βρίσκεται σε εργασίες επίπονες ή/και χρονοβόρες. Για την τελευταία, πολύ κοινότερη είναι η άσεμνη παραλλαγή της, μου γάμησε τα ράμματα.

Όμως ξεχάσαμε τον Ανανία; Δεν τον ξεχάσαμε, εξεπίτηδες τον άφησα για το τέλος επειδή η φράση «του άλλαξα τον Ανανία» δεν υπάρχει, απ’ όσο ξέρω, σε κανένα λεξικό και σε κανένα «φρασεολόγιο» (αν τη βρείτε κάπου, πείτε μου). Ο Ανανίας είναι ένας από τους μαθητές του Χριστού, όχι από τους 12, εμφανίζεται στις Πράξεις των Αποστόλων πάντως, και εικάζω ότι χρησιμοποιείται σαν χιουμοριστικό συνώνυμο του αδόξαστου ή της Παναγίας. Η σημασία δεν διαφέρει από την «μου άλλαξε την πίστη» και «μου άλλαξε τα φώτα», εκτός ίσως αν υπάρχει κάποιο αχνό σεξουαλικό υπονοούμενο. Γιατί ο Ανανίας; Δεν μπορώ να απαντήσω με βεβαιότητα, ακούω ιδέες. Ίσως επειδή είναι όνομα αστείο, τι να πω –και συγνώμη αν σας λένε Ανανία· παρέμπ, είχα έναν φίλο Ανανία, που τον φωνάζαμε βέβαια αλλιώς, αλλά έχω να τον δω ίσαμε τριάντα χρόνια.

Γιατί δεν υπάρχει η φράση στα λεξικά μας; Ίσως από σεμνοτυφία, τι να πω. Πάντως, τη βρίσκω στο γκουγκλ κάμποσες φορές. Ένα ωραίο παράδειγμα, σε ανάμνηση για τους σεισμούς τση Κεφαλονιάς: «Το 1953, η τρεματούρα τση γης μας άλλαξε τον ανανία!» Η έκφραση υπάρχει και στο Δέκα του Καραγάτση, όπου κάποιος φωνάζει στη γριά ζητιάνα να κάνει ησυχία: Σταμάτα σούμπιτο, μην κατέβω κάτω και σου αλλάξω τον Ανανία!

Όμως, ειδικά αυτή η ελαφρώς παρεξηγημένη έκφραση ξέρουμε ότι υπήρχε σε χρήση από αρκετά παλιότερα, από τον 19ο αιώνα, και ότι την ήξερε ή τη χρησιμοποιούσε μια από τις πιο άγιες μορφές των γραμμάτων μας, ο Παπαδιαμάντης. Ο οποίος Παπαδιαμάντης είχε συνθέσει μερικά σατιρικά τροπάρια, που ψάλλονται σε ήχο πλάγιο δ’, και που ασφαλώς τα έψελνε με την παρέα του σε κρασοκατανύξεις· το πρώτο από τα τροπάριά του είναι το εξής:

Τι σε, Κωνσταντίνε, καλέσωμεν; κληρονόμον χαμαλίκας, των βαστάζων αρχηγόν, αλλακτήν του Ανανία, αηδέστατον μωρόν· φωστήρα της Καλκούτας διαλάμποντα, χαμάλην των παπάδων προεξάρχοντα, των αχθοφόρων συνόμιλον· χαμάλμπασην απαράμιλλον. Εγέμισας αηδίας τας ψυχάς ημών.

Χαμαλίκα είναι το υπόστρωμα που βάζουν στην πλάτη τους οι χαμάληδες για να μην τους πληγώνει το φορτίο, χαμάλμπασης είναι ο αρχηγός των χαμάληδων, και ξέρουμε ότι για έναν χαμάλη, τον Κακόμη, έχει γράψει ο Παπαδιαμάντης ένα από τα πιο γλεντζέδικα διηγήματά του, ωστόσο το σατιρικό αυτό τροπάρι δεν ξέρω αν έχει γραφτεί για χαμάλη ή για παπά, διότι απ’ όσο ξέρω τα έγραψε όλα για παπάδες –ίσως ο συγκεκριμένος παπάς να ήταν χεροδύναμος και να βοηθούσε σε κουβαλήματα. Το βέβαιο είναι ότι όταν ο Παπαδιαμάντης τον χαρακτηρίζει «αλλακτήν του Ανανία» μας δίνει την πληροφορία ότι η έκφραση «μας άλλαξες τον Ανανία» υπήρχε από τότε, πράγμα πολύ εύλογο άλλωστε.

Ποιος ξέρει, ίσως ύστερα από μερικά χρόνια εμφανιστεί και η φράση «Μας άλλαξες τα συντάξιμα».

Advertisements

21 Σχόλια to “Τα φώτα, τα πετρέλαια και ο Ανανίας”

  1. Φοβερή η θεωρία του Νατσούλη για τα φώτα!
    Ένας Ανανίας πρωταγωνιστούσε και στις «Κυριακές της Διαπλάσεως» επί Ξενόπουλου, νομίζω.

  2. sarant said

    Δίκιο έχεις, ήταν ένα από τα ψευδώνυμα του Ξενόπουλου, αν και το Φαίδων ήταν συχνότερο.

    Απροπό, τουλάχιστον μέχρι το απόγευμα (και μπορεί ως αύριο το πρωί) θα είμαι εκτός λήψης, αν δεν σας απαντήσω μην το θεωρήσετε αγένεια 🙂

  3. espectador said

    Θυμήθηκα μ αυτήν την αλλαγή των φώτων ότι παλιά οταν δεν υπήρχε ΔΕΗ και είχε κάθε πόλη το δικό της ηλεκτροδοτικό σταθμό, την παραμονή της πρωτοχρονιάς , τα μεσάνυχτα,περιμέναμε να σβήσουν τα φώτα και να ξανανάψουν (να «αλλάξουν» δηλ). Αυτό γίνονταν απο ανθρώπινο χέρι και όπως καταλαβαίνετε, ανάλογα με το ρολόι του, αν είχε. Οπότε, πολλές φορές άλλαζε ο χρόνος κανα τέταρτο πιο μπροστά ή αν είχε πιαστεί σε καμιά κρασοκατάνυξη ο δικός σου, γύρω στις 12.30!

  4. Jimakos said

    Μήπως η επιλογή του Ανανία έχει να κάνει με το οτι ακούγεται όμοια με το »Παναγία» ? Και κάποιος μπορεί ,όπως λες, να ήταν αρκετά σεμνότυφος ωστε να χρησιμοποιήσει το όνομα της αειπαρθένου σε μια τέτοια φράση και το πήγε παραπλήσια?

    Όπως παρεμφερές σε άλλη πιο σοκιν φράση, η αλλαγή του »Παναγία» με τα πανακόλα και Παναχαϊκή.

  5. Immortalité said

    Εγώ γιατί νόμιζα ότι τα πέταλα δεν τα αλλάζουμε αλλά τα τινάζουμε; Τα τίναξε τα πέταλα για κάποιον που μας άφησε για τόπους χλοερούς. Άλλαξε τα πέταλα, jamais entendu

  6. ΕΠΙΧΑΡΜΟΣ said

    και με το «βγάζω» έχουμε μου έβγαλε το λάδι, την ψυχή, την πίστη, την Παναγία κλπ.

  7. Καλησπέρα κ. Σαραντάκο
    Ο Ανανίας είναι μάλλον χιουμοριστικό, όπως λέτε, Ο Παπαδιαμάντης, ακόμα και σε αυτά ήταν ακριβολόγος, δεν ξερω τι ακριβώς εννοούσε στη συγκεκριμένη φράση.
    Μερικές φράσεις στο πόδι, όχι απαραίτητα σχετικές:
    Θα μας φάνε το στάρι, μας τίναξαν τα πρέκια, τα καπάκια, τα κλαπέτα ή τα πέταλα, η χώρα οσονούπω βαράει μπιέλα, χτύπησε μπιέλα κ.τ.ο. Μπιέλα είναι ο κεντρικός, ας πούμε, άξονας, τουλάχιστον στα παπάκια.
    Και μια τοπική φράση: «πάρτο τη φούσκα τώρα», σημαίνει πάει πέθανε, τέλειωσε, ξόφλησε, έφυγε ανεπιστρεπτί, είναι πολύ αργά κλπ. Η φράση προέρχεται από τη παλιά διαδεδομένη συνήθεια των παιδιών να φουσκώνουν σαν μπαλόνι την ουροδόχο κύστη του ζώου που σφάζονταν, συνήθως γουρούνι. Παρεπιπτόντως, το ζώο …εκτελούνταν με σκουλιά, δηλαδή με χτύπημα στο μέτωπο από την ανάποδη του τσεκουριού.
    Λέγεται ακόμα:
    …έκανε τον κούκο μπούφο ή τον κάμπο ράχη( δεν έκανε δηλαδή τίποτα ουσιαστικό).
    Αυτά προς το παρόν, περισσότερα μόλις επιστρέψω, καλή συνέχεια!
    Ερανιστής

  8. babis said

    @7 Τα πρέκια είναι και γαμεύσιμα.

  9. sarant said

    Επίχαρμε, ναι. Και το λάδι που του βγάζουμε είναι (και) το λάδι της βάφτισης.

    Δημήτρη, νομίζω ότι ο Ππδ. αποκαλούσε τον άλλο «πρήχτη» της παρέας, ότι τους αλλάζει τον Ανανία. Όσο για το μπιελά, εγώ ξέρω ότι η έκφρ. βγήκε μπιελά προέρχεται από τη στρατιωτική αργκό (BLR = beyond local repair, άρα σοβαρή βλάβη).

  10. Eίναι η σοβαρή βλάβη, ναι, με τη γενική έννοια, Την ήξερα ως θηλυκό ουσιαστικό η μπιέλα,οι μπιέλες κλπ κι ο μάστορας για το παπί μου έτσι την έλεγε και ενοούσε συγκεκριμένο εξάρτημα. Το BLR = beyond local repair, ομολογώ δεν το ήξερα.
    Α βρηκα τη φράση χτυπάω μπιέλα στο slag με τη σημασία:Εξαντλούμαι, κουράζομαι υπερβολικά, κλατάρω

    «Η μπιέλα είναι ένα εξάρτημα της μηχανής, συνήθως κυλινδρικό, με το οποίο μεταβιβάζεται η κίνηση από ένα τμήμα της μηχανής σε άλλο (από το «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής» του Τριανταφυλλίδη).

    Όταν η μπιέλα «χτυπήσει», χαλαρώνουν οι σχέσεις στην τοποθέτηση των τμημάτων της κι ακούγεται ένας επαναλαμβανόμενος μεταλλικός θόρυβος απ’ τον κινητήρα, που σημαίνει ότι αν δεν πάει για επισκευή θα τον πάρουμε στο χέρι.»
    http://www.slang.gr/lemma/show/xtupao_mpiela_1762:%CF%87%CF%84%CF%85%CF%80%CE%AC%CF%89_%CE%BC%CF%80%CE%B9%CE%AD%CE%BB%CE%B1
    Ερανιστής

  11. Ηλεφούφουτος said

    «Ο Ανανίας είναι ένας από τους μαθητές του Χριστού, όχι από τους 12, εμφανίζεται στις Πράξεις των Αποστόλων πάντως, και εικάζω ότι χρησιμοποιείται σαν χιουμοριστικό συνώνυμο του αδόξαστου ή της Παναγίας.»

    Aν χρησιμοποιείται για να μην κατονομαστεί η Παναγία, κατά το ρπότυπο της Παναχαϊκής, δεν είναι απαραίτητο να πρόκειται να πρόκειται για συγκεκριμένο Ανανία.
    Αλλιώς, πιο λογικό μού φαίνεται να πρόκειται για τον παίδα εν καμίνω, που κι αυτός μαρτύρησε ή παραλίγο να μαρτυρήσει για την πίστη του.

  12. aerosol said

    Όταν βαρέσει μπιέλα το όχημα βγαίνει BLR, αλλά μιλάμε για δυο διαφορετικές έννοιες και λέξεις-ελαφρώς ομόηχες!

  13. zapatinos said

    #9
    Έτσι είναι.
    Στο στρατό επικρατεί το Π.Ε.Ε. (βγήκε πεέ) που είναι η μετάφραση του BLR (Πέραν Επιτοπίου Επισκευής).

  14. EmilofCrete said

    Ο «Δαίμων του πληκτρολογίου» μου ‘άλλαξε το όνομα’…
    Τυχαίο;
    Το ελπίζω…

  15. ΣοφίαΟικ said

    Η ερώτηση «γιατί μας φορολογούν τον αδόξαστο;» θα μπορούσε να ε΄χιε παα΄ντηση γιατί δεν γίνεται να φορολογήσουν τον δοξασμένο.
    Παρεμπιπτόντως, η επεξήγηση του αδόξαστου μου έλυσε και την απορία της φράσης «έλα εδώ βρε αδόξαστε!» προς άτακτο παιδί.

    Όσο για τα πρέκια, τα πεταλα κλπ εγώ ξέρω ότι επιδέχονται ακι γάνωμα, όπως στο «του γάνωσε το κέρατο».

  16. gbaloglou said

    Ναι αλλά ενώ λέμε «γάτος με πέταλα» δεν λέμε «γάτος με κέρατα»!

  17. Δεν ξέρω αν είναι ιδέα μου, αλλά αρχίζει να διαφαίνεται μια άλφα τυπολογία στις ετυμολογικές (θεμουσχώραμε) εξηγήσεις του Νατσούλη. Οι πιο πολλές τους ανάγονται σε υποτιθέμενα γεγονότα ή έθιμα της Τουρκοκρατίας, άντε του Βυζαντίου. Γιατί τέτοιο φτύσιμο στους αρχαίους ημών ο μακαρίτης;

  18. sarant said

    Είναι αλήθεια ότι οι περισσότερες νατσούλειες «εξηγήσεις» ανάγονται στην πιο πρόσφατη (από Βυζάντιο και δώθε) ιστορία, αλλά και οι αρχαίοι δεν μένουν παραπονεμένοι. Άνοιξα στο Δ, και το Δεν ιδρώνει το αυτί του το ανάγει στον Ασκληπιό, ενώ το Δεν μύρισα τα νύχια μου στις Πυθίες.

  19. Μαρία said

    Έπεσα τυχαία σ’ έναν ακόμη Ανανία.

    Τρεις μέρες μετά την παράνομη συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ (Αθήνα, 27/9/47) ο Στ. Αναστασιάδης(Σμαρώ) ενημέρωνε το «Δεύτερο Κλιμάκιο του ΠΓ» στο εξωτερικό.

    Αριθμ.31 Διονύση(=Ιωαννίδης)
    Πήραμε δικά σου μέχρι 52. Συνήλθε ολομέλεια. Πήραν μέρος Σμαρώ, Μαρία(=Χρ.Χατζηβασιλείου), Πάρις(=Βλαντάς), Ασπρέας(=Μαυρομάτης), Λέων(=Μπλάνας), Κάβρας(=Σουκαράς) και Ανανίας(=Καραγιώργης) […]
    Σμαρώ

    πηγή:Φ.Ηλιού, Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος. Η εμπλοκή του ΚΚΕ. Θεμέλιο 2005.

  20. Ακτις Αελιου said

    Αλλάζω τα φώτα σε κάποιον έχει ακριβώς την ίδια σημασία με το αλλάζω την πίστη. Τα «φώτα» εδώ είναι μεταφορικά το μυστήριο του βαπτίσματος. Γι’αυτό και το βρέφος που μόλις βαπτίστηκε ονομάζεται νεοφώτιστο. ‘Αλλωστε πώς ονομάζουμε την ημέρα που γιορτάζουμε τη βάπτιση του Χριστού; Σήμερον τα φώτα και ο φωτισμός κτλ.

  21. sarant said

    20: Η δική μου εκδοχή θα καταρριφθεί τελεσίδικα όταν/αν βρεθεί ένα απόσπασμα παλαιότερο του 1920 που να χρησιμοποιεί την έκφραση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: