Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Και παίζει και παιδεύει

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2010


Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε χτες (5.9.2010) στην εφημ. Αυγή. Εδώ έκανα μερικές δευτερεύουσες προσθήκες.

Σεπτέμβρης, ο μήνας που παραδοσιακά είναι ταυτισμένος με το άνοιγμα των σχολείων, που φέτος βέβαια θα γίνει (την ερχόμενη Δευτέρα) με τεράστιες ελλείψεις, καθώς οι καθηγητές κι οι δάσκαλοι έσπευσαν να αποχωρήσουν από την υπηρεσία (και ποιος τους αδικεί;) πριν τους κουτσουρέψει κι άλλο τις συντάξεις η λαίλαπα αυτών που βάλθηκαν να μας διδάξουν να ζούμε Δίχως Να Τρώμε. Σεπτέμβρης λοιπόν αφιερωμένος στα παιδιά και στην παιδεία και σ’ αυτή τη μεγάλη οικογένεια θα είναι αφιερωμένο το σημερινό σημείωμα.

Το παιδί προέρχεται από το παιδίον, που είναι υποκοριστικό της αρχαίας ελληνικής λέξης παις. Παις ήταν κατά βάση το τέκνο, αγόρι ή κορίτσι (αν και θα βρείτε και σε αρχαία κείμενα, π.χ. στους Νόμους του Πλάτωνα, διατυπώσεις που θυμίζουν το υποτιθέμενο νεοελληνικό ή μανιάτικο «δυο παιδιά και τέσσερα κορίτσια»). Παις ήταν και γενικά το άτομο νεαρής ηλικίας (εδώ ταιριάζει και το «Έλληνες αεί παίδες» που είπε τάχα ο Αιγύπτιος στον Σόλωνα), αλλά παις ήταν στ’ αρχαία και ο υπηρέτης, ακόμα και ηλικιωμένος — σημασία που επίσης επιβιώνει ή επιβίωνε μέχρι πρόσφατα, στο «παιδί» των μπακάλικων και των άλλων μαγαζιών, που μπορεί καμιά φορά να ήταν μεγάλος στην ηλικία, αν και συνήθως ήταν νέος.

Από τη λέξη παις φτιάχτηκαν δυο σημαντικά ρήματα, το παίζω και το παιδεύω. Και τα δυο διατηρούνται ως τα σήμερα, αλλά το ένα έχει αλλάξει σημασία. Αρχικά «παιδεύω» σήμαινε «ανατρέφω, εκπαιδεύω κάποιον», όμως επειδή η εκπαίδευση συνοδευόταν από τιμωρίες, σιγά-σιγά, από τα ελληνιστικά κιόλας χρόνια, το ρήμα παίρνει και τη σημασία «ταλαιπωρώ, βασανίζω». Θα θυμάστε στη μετάφραση των Εβδομήκοντα των Παροιμιών της Παλαιάς Διαθήκης, ότι «oν αγαπά Κύριος παιδεύει»: η σημασία εδώ είναι τιμωρεί, όχι εκπαιδεύει, έτσι είναι η αγάπη. Αλλά και στην άλλη γνωστή παροιμία αμαρτίαι γονέων παιδεύουσιν τέκνα, που δεν είναι αρχαία, το παιδεύουν σημαίνει βασανίζουν, όχι μορφώνουν.

Πάντως, οι δυο σημασίες συνυπήρχαν για κάμποσο καιρό, έως και τον Μεσαίωνα, αφού στο λεξικό του Κριαρά βρίσκουμε π.χ. τη λέξη παιδεμένος να σημαίνει αλλού μορφωμένος κι αλλού βασανισμένος. Σήμερα βέβαια χρησιμοποιούμε το εκπαιδεύω για την αρχική σημασία και δεν υπάρχει σύγχυση, αν και μας έχει απομείνει το επίθετο παιδευτικός, και η παιδεία σημαίνει αποκλειστικά την εκπαίδευση, αν και ο κυρΜέντιος του Βάρναλη θα θυμάστε πως παραπονιόταν ότι «τα παιδιά, τα καλοπαίδια παραβγαίνανε στην παίδεια», συναγωνίζονταν δηλαδή ποιο θα τον βασανίσει περισσότερο.

Το άλλο σημαντικό ρήμα της οικογένειας είναι το παίζω, που δεν έχει αλλάξει σημασία. Δεν αποκλείεται στην αρχή να σήμαινε «συμπεριφέρομαι σαν παιδί, παιδιαρίζω», αλλά ήδη από τον Όμηρο πήρε σημασίες όπως τις σημερινές: παίζω παιχνίδια (πεσσούς, κύβους), παίζω μουσικά όργανα, αστειεύομαι, πειράζω κάποιον (Πάντως, σήμαινε και «χορεύω», ήδη από παλιά). Βέβαια, η διασημότερη αρχαία φράση με το παίζω είναι «τα παιδία παίζει», που όλοι την ξέρουμε σαν δείγμα αττικής σύνταξης και που έχει γνωρίσει αμέτρητες ευτράπελες ή όχι τροποποιήσεις.

Η ετυμολογική σχέση του παιδιού με το παιχνίδι δεν υπάρχει στις λατινογενείς και στις γερμανικές γλώσσες, αλλά πριν βιαστούμε να βγάλουμε από την ετυμολογία συμπεράσματα για το πόσο σοφοί ήταν οι αρχαίοι μας πρόγονοι που ανακάλυψαν ότι το παιχνίδι προσιδιάζει στη φύση των παιδιών και έχει παιδευτικό ρόλο, να σκεφτούμε ότι και σε καμιά από τις παραπάνω γλώσσες δεν υπάρχει και η σχέση παιδείας και βασανιστηρίων· κι αυτή μόνο στα ελληνικά αναπτύχθηκε — κι αν δούμε πόσο πολύ βασανίζονται ολοχρονίς τα παιδιά μας για να περάσουν, εξουθενωμένα, άδεια, σε κάποιο πανεπιστήμιο (και να βγουν απασχολήσιμοι των 400 ευρώ) θα βρούμε εύστοχη την ετυμολόγηση.

Και σήμερα το ρήμα παίζω είναι πολύμορφο, κυριολεκτικά και μεταφορικά: παίζουμε ποδόσφαιρο ή σκάκι, μπιρίμπα ή βιολοντσέλο, ζάρια ή Άμλετ (υπάρχει εδώ και το ανέκδοτο, «απόψε παίζει ο Μπαλανόφσκι», όποιος το ξέρει ας το βάλει στα σχόλια). Και μεταφορικά όμως, μπορεί να παίζει κανείς με τη φωτιά, να παίζει το κεφάλι του κορώνα γράμματα ή να τα παίζει όλα για όλα όταν διακινδυνεύει, να παίζει με τον πόνο μας, να παίζει με τις λέξεις, να παίζει θέατρο, να παίζει κάτι στα δάχτυλα αν το ξέρει καλά, να παίζει κάποιον στα δάχτυλα αν τον έχει του χεριού του, να παίζει με ανοιχτά ή με κλειστά χαρτιά, να παίζει το τελευταίο του χαρτί, να παίζει σε δυο ταμπλό, να παίζει τον παπά αν θέλει να μας εξαπατήσει, κάποτε να παίζει διπλό παιχνίδι, μπορεί να μας παίζει όπως η γάτα το ποντίκι, ή να παίζει εν ου παικτοίς, όταν ασχολείται επιπόλαια με πράγματα σοβαρά, αλλά και να παίζει η κοιλιά του ταμπουρά όταν έχει πείνες, όχι παίζουμε, δεν είναι παίξε-γέλασε εδώ! Πάντως, το κρητικό και το κυπριακό «παίζω» με τη σημασία «χτυπάω, πυροβολώ» (του παίξανε δυο μπαλωθιές) δεν είναι από το παίζω, αλλά από το παίω.

Αλλά δεν τελειώσαμε. Κάποιος το παίζει κάτι όταν προσποιείται, ας πούμε το παίζει αθώος, ή το παίζει μεγάλος πολιτικός (ενώ είναι σκερβελές). Και βέβαια υπάρχει η νεότερη ορμητική εξέλιξη του παίζω που στέκεται μόνο του σαν απρόσωπο ρήμα με σημασίες «ενδέχεται, είναι πιθανό, είναι εφικτό» (και το αρνητικό απρόσωπο «δεν παίζει», δηλαδή αποκλείεται). Και μέσα σ’ όλα αυτά έχουμε το υπουργείο Παιδείας, ή «Υπουργείο χάριν παιδιάς» που το είχε βαφτίσει ο Γ. Καλαϊτζής, το οποίο και παίζει, με τα νεύρα καθηγητών, μαθητών και γονιών, αλλά και παιδεύει. Παρ’ όλ’ αυτά, καλή σχολική χρονιά να έχουμε!

Advertisements

60 Σχόλια to “Και παίζει και παιδεύει”

  1. voulagx said

    Συμπληρωματικά:
    -Δεν παίζεται (ο άπαιχτος)
    -Τον παίζεις

  2. Raniouska said

    Καλημέρα!

    Μου θυμίσατε τη γιαγιά μου την Ουρανία, στο Καρπενήσι, ένα καλοκαίρι που της είχαν αφήσει εκεί οι θείοι μου την ξαδερφούλα μου, 2 ετών. Η γιαγιά κουραζόταν πολύ με το μικράκι.
    «Όλη τη μέρα το κυνηγάω από πίσω», μου είχε πει όταν πήγα να τη δω.
    «Ε, βρε γιαγιά, παιδί είναι. Το παιδί βγαίνει από το ‘παίζω'», της είπα εγώ η σοφή, μαθήτρια λυκείου τότε.
    «Εμ δε που βγαίνει απ’ το ‘παίζω’. Απ’ το ‘παιδεύω’ βγαίνει», μου απάντησε.
    Τη γιαγιά μου, με απολυτήριο δημοτικού, τη θυμάμαι να λέει όταν αρρώστησε ο παππούς: «Έπεσε στο κρεβάτι, και τις οίδε πότε θα σηκωθεί». Μπορεί να μην ήξερε να το γράφει, αλλά πάντως έτσι το ‘λεγε…

    Ευχαριστώ για την ωραία ανάμνηση που μου ξυπνήσατε.
    Καλό φθινόπωρο!

  3. Chris-Vom said

    Πάντως το ‘παίζω’ με την έννοια ‘χορεύω’ υπάρχει και στα ρουμάνικα και στα τούρκικα. Καλή βδομάδα!

  4. gbaloglou said

    «παιδεύετε τους ατάκτους ίνα μη υπεραίρονται» — από μια παλιά συνένοικο το ξέρω αυτό, ας είναι αιωνία η μνήμη της…

  5. sarant said

    1: Πράγματι, ο άπαιχτος ή ανπαίχταμπλ, παράλειψή μου -θα έχω αφήσει κι αλλα. Μερσί!

    2: Καλώς ήρθατε Ράνια, ωραία ιστορία!

    3: Κρίς, αν έχεις εύκαιρα τα ρήματα…

    4: Καλή βδομάδα, Γιώργο!

  6. Chris-Vom said

    Βεβαίως! Ρουμάνικο: a juca (με ελαφρά ανώμαλη κλίση: eu joc, tu joci, ei joacă, κλπ). Το τούρκ. ουσ/κό είναι oyun (oyunmak το απφ).

  7. Chris-Vom said

    παρόραμα: el/ea joacă. Ό,τι να ‘ναι γράφω όταν βιάζομαι! 🙂

  8. Μαρία said

    Και παίζει και παιδεύει
    http://www.youtube.com/watch?v=ZiXNjlEgpF8&NR=1 αλλά μακριά απο μας 🙂

  9. Μαρία said

    http://www.youtube.com/watch?v=Uqq-jHV5huI&feature=related αυτό είναι το σωστό

  10. ΚαπετάνΕνας said

    Καλημέρα,

    #6, υπάρχει και στην αιτωλο-ακαρνανία η λέξη «τζόκος» από τη ίδια ρίζα με το λατινικό παχνίδι, αλλά σημαίνει π…τσος.

    Έκφραση: «Φύγε απ’ το τζόκο μου» δηλ. μη με σκοτίζεις.

    Μια άλλη σχετική λέξη από τα αρχαία, που ευτυχώς δεν την κληρονομήσαμε οι νεώτεροι,ούτε τη λέξη, ούτε το πράγμα, είναι τα «παιδικά».

    Οι Αθηναίοι λέγανε οτι π.χ ό τάδε,ας πούμε ο Αγάθων ήταν «τα παιδικά» του Ευριπίδη. Δηλαδή ο Ευριπίδης ήταν ο εραστής του νεώτερου Αγάθωνος. Εξ’ ου και η συλλογή με τοιούτου είδους ποιήματα: Στράτωνος Μούσα Παιδική.Δεν περιέχει αθώα παιδικά τραγουδάκια ,αρνάκι άσπρο και παχύ,τουναντίον.

    Οι Αθηναίοι τραγουδούσαν συχνά στα συμπόσια τον «Αρμόδιο» όπως σήμερα οι παλιότεροι τη «Ξαστεριά» σαν τραγούδι της Δημοκρατίας, για να τιμήσουν τους Τυρανοκτόνους.

    Αυτό που δεν είναι πολύ γνωστό είναι οτι ο φόνος του Ίππαρχου έγινε και για λόγους ερωτικής αντιζηλίας. Ο Ίππαρχος την έπεσε στον Αρμόδιο, εκείνος τον απώθησε,και ο τύραννος τον πρόσβαλλε δημοσίως.(Για την ακρίβεια ρώτησε αν ο φίλος του τον είχε αφήσει έγγυο ή ακόμα)

    Ο Αρμόδιος όμως ήταν ¨τα παιδικά» του Αριστογείτονα. Γιαυτό και πήγαν μαζί και μαχαιρώσανε τον έναν από τους δυό τυρράνους, τον Ίπαρχο.

    Αυτά, μαζί με την παράκληση στούς ανελλήνιστους Ελληνάρες να μην εκστασιάζονται με ΟΛΗ την αρχαία Ελλάδα, και να μην ξεχνάνε οτι ο Παρθενώνας είναι μόνο η μία πλευρά της. Η άλλη είναι οτι επρόκειτο για μια άδικη, αιμοσταγή, δουλοκτητική, παιδεραστική κοινωνία. Και πολύ καλά έκανε και εξαφανίστηκε, γιατί έτσι έπρεπε να γίνει.

  11. gbaloglou said

    #1:

    – Πιέζεσαι;

    – Δεν παίζεσαι!

    [Το θυμάται κανείς; Για γελοιογραφία του 1999 πρόκειται, έτυχε και μου έμεινε!]

  12. μήτσκος said

    Στα σερβικά το ρήμα igrati σημαίνει χορεύω, ενώ στην αυτοπαθή του μορφή (igrati se) σημαίνει παίζω.

    Υποθέτω το ίδιο ισχύει στα κροατικά, πιθανόν και στα σλοβενικά και στα βουλγαρικά.

  13. voulagx said

    #12 και στα βλαχικα: jocu = χορεύω (και χορός), mi jocu = παίζω

  14. Λ.Δ. said

    αστειεύομαι, πειράζω κάποιον: περιπαίζω βέβαια
    αλλά όμως
    παίζει εν ου παικτοίς, όταν κανείς δεν πρόκειται να διαφωνήσει με την
    άποψή του η με τα επιχειρήματά του, όταν δεν υπάρχει αντίπαλος δηλαδή, νομίζω

  15. Κώστας Αδαμόπουλος said

    Η έννοια «παιδί» = υπάλληλος στη δεκαετία του 80 είχε περιοριστεί στα παλιομοδίτικα καφενεία, μέχρι που εμφανίστηκαν μαζικά στην αγορά εργασίας οι κούριερ, ντελιβεράδες και λοιποί εξωτερικοί οδηγοί δικύκλου. Αυτοί βαφτίστηκαν συλλήβδην έτσι. Όταν άρχισαν να συνδικαλίζονται μάλιστα φώναζαν το σύνθημα «Δεν είμαστε παιδιά, δεν είμαστε παπιά, είμαστε εργαζόμενοι με δικαιώματα». Παρατονίζοντας προφανώς την τελευταία λέξη.

    Ενδεικτικά:

    http://athens.indymedia.org/front.php3?lang=el&article_id=841376

  16. Λευτέρης said

    Συγνώμη, λάθος υπογραφή στο 14

  17. ΚαπετάνΕνας said

    Και βεβαίως:

    «παίζει το μάτι του» όταν ο εν λόγω κύριος κρυφοκοιτά κι άλλες γκόμενες.

    Και:

    Αυτό το γρανάζι «παίζει». Ή, όπως μου είπε κάποτε μηχανικός σε συνεργείο για μηχανάκια,αυτό πρέπει νάχει το «παίζει» του, (π.χ η αλυσίδα πρέπει να είναι χαλαρή).

    «Παίζει» σήμερα σημαίνει και υπάρχουν πιθανότητες να…

    ………………………………….

    Άλλο δυστυχώς σήμερα διαδεδομένο:

    Έρχεται στην Ομόνοια πρεζάκι και ρωτά χαμηλόφωνα άλλους δύο:

    – Παίζει τίποτα;

    Δε θέλει να πάει σινεμά. Εννοεί:

    -Υπάρχει εδώ γύρω, στην πιάτσα, κανείς που να έχει και να διαθέτει ηρωίνη;

    Τέτοιες εκφράσεις της πιάτσας χρησιμοποιεί στην τηλεόραση και το γλίσχρο άτομο, που ακούει στο όνομα Πάνια (παίζει, το σέο κλπ,) πουλώντας και καλά «αντικρατική» μαγκιά εκ του ασφαλούς.

  18. ΚαπετάνΕνας said

    «Παιδί», boy, φώναζαν στο Νότο , πριν από το κίνημα Civil Rights, οι λευκοί τους μαύρους, ακόμα κι αν είταν εβδομήντα χρονών.

  19. Αγγελος said

    Εγώ νόμιζα ότι «παίζει εν ου παικτοίς» σημαίνει «αστειεύεται με πράματα που δεν σηκώνουν αστεία». Λάθος κάνω;

    Και το «παίζει» με την έννοια του «δεν εφασρμόζει σφιχτά» λέγεται και «έχει τζόγο», που είναι το ίδιο πράμα ιταλικά (ή μάλλον, υποθέτω, βενετσιάνικα).

  20. Μαρία said

    19 Δεν κάνεις λάθος, το ίδιο υπάρχει και στο ποστ.
    Χρησιμοποιείται όμως και με τη σημασία του 14, προφανώς απο λανθασμένη ερμηνεία του παικτός=παίκτης*. Παίζει κάποιος ενώ δεν υπάρχουν παίκτες, μόνος του.

    Μετά τα απαλά νύχια ο Νικοκύρης οφείλει να τη δεχτεί 🙂

  21. voulagx said

    #8 & #9 Μαρια, και τα δυο…σωστα μου φαινονται! 🙂

  22. θυμάμαι που όταν ο Σημίτης χρησιμοποίησε την έκφραση «εν ου παικτοίς» έπεσαν οι κακόπιστοι να τον φάνε ενώ την είχε χρησιμοποίησει σωστά την έκφραση.

    Επίσης η έκφραση «το παιδί για όλες τις δουλειές» χρησιμοποιείται ακόμα κατά κόρον, ορισμένες φορές με περιπαικτική σημασία.

  23. Και «το παιδί για τα θελήματα», κι αυτό πολυχρησιμοποιημένο.

  24. sarant said

    Άγγελε, με πρόλαβε η Μαρία

    Jago, το περιστατικό με τον Σημίτη δεν το θυμάμαι, ενδιαφέρον. Και οι εκφράσεις.

  25. παιζόδρομος (ὄνομα καφετέρειας μὲ ἐπιτραπέζια)

  26. #18

  27. σεμνός ὁ οἰκοδεσπότης. τσιμουδιὰ δὲν εἶπε γιὰ «τὰ παιδικά».

  28. Αν θυμάμαι καλά, η πλήρης αρχαϊκή έκφραση είναι «παίζων (ή παίζομεν) εν ου παικτοίς». Τι λένε τα κιτάπια σας γιατί ο γούγλης δεν με διαφωτίζει.

  29. sarant said

    Jago, η έκφραση κλίνεται, παίζω (ή όποιο άλλο πρόσωπο κτλ.) εν ου παικτοίς. Κατά τον Α.Α. Παπαδόπουλο (Φρασεολογικά) είναι φρ. των μεταγενέστερων χρόνων, πολύχρηστη στους βυζαντινούς λογίους, σημαίνει «αστειεύομαι ανοήτως σε πράγματα σοβαρά». Μια ματιά που έριξα στο TLG, ο Χρυσόστομος τη χρησιμοποιούσε πολύ.

  30. Θυμήθηκα και την προσφώνηση «ρε παιδί» που έχει φιλική έννοια και προφορικό χαρακτήρα για κάποιον που φαίνεται στιγμιαία αφελής. Λχ, «ρε παιδί, λέμε πως ο τύπος δεν πάει καλά».

  31. Και μια ερώτηση λατινικών. Σε μια συζήτηση στο Facebook με τον e-lawyer παρατίθεται αμετάφραστη η γνωστή φράση του Κικέρωνα «Salus populi suprema lex est». Την γνωρίζω κυρίως ως «η ασφάλεια του λαού είναι ο υπέρτατος νόμος» μα στη θέση του salus βρίσκω τόσο στα ελληνικά όσο και στα αγγλικά τις λέξεις Ευμάρεια, Δίκαιο, Ασφάλεια, Καλό αλλά και Ελευθερία(!). Όμως σε κάποιο παλιό λεξικό βρίσκω ότι μεταφράζεται ως Σωτηρία με δευτερεύουσα έννοια το Δίκαιο. Ποιά είναι λοιπόν η κατάλληλη λέξη/έννοια που ταιριάζει στην περίπτωση του κικερώνιου ρητού;

  32. gbaloglou said

    #11:

    Γελοιογραφία από το Ποντίκι (μάλλον) εμπνευσμένη από τις πιέσεις του Κλίντον στον Σημίτη για το Κόσοβο και το περίφημο μεταμεσονύκτιο τηλεφώνημα — ο Αμερικανός ‘πάνω’ στον Έλληνα, και ο διάλογος που ήδη παρέθεσα.

  33. Jimakos said

    Και φυσικά, οποιοσδήποτε κι αν είναι ο συνομιλητής μας (με την προϋπόθεση οτι υπάρχει σχετική οικιότητα…συνήθως), η φράση »ρε παιδί μου/ ρε παιδάκι μου».

  34. marulaki said

    Επίσης, σε συνεννοήσεις γονέων, όταν το παιδί τους είναι πολύ καλό κοκορεύονται: ‘είδες, το παιδί μου;’
    Ενώ όταν κάνει καμιά πατάτα, απευθύνεται ο ένας στον άλλον ως εξής: ‘ειδες το παιδί σου;’

    Πιθανότατα σε μία προσπάθεια αποποίησης ευθυνών. 😀

  35. Πολύ σωστά Τζιμάκο. Ρε παιδάκι μου, μας παίδεψε ευχάριστα το ποστ του Σαραντάκου.

  36. Και λόγω ΓΑΠ επικαιρότητας: ΤΟ ΠΑΙΝΤΙ.
    (άδικος βέβαια ο χαρακτηρισμός αλλά παίζει πολύ)

  37. Μπουκανιέρος said

    #31
    Σωτηρία.

  38. Καλά μου τα είπε το αρχαίο λεξικό, Μπουκανιέρε, σε ευχαριστώ. Συμφωνεί κανένας άλλος λατινομαθής;

  39. Μαρινα Μυλωνα said

    Τα περισσότερα παιδιά,που θα πάνε,ξαναπάνε στο σχολειό δεν έχουν χρόνο για παιχνίδι!!!Γιατί τα παιδεύουμε έτσι;;;

  40. pandespani said

    Tάπαιξα σήμερα, τραγική μέρα… πάτησε τον γάτο μας, τον Castro, αυτοκίνητο, πέθανε απο εσωτερική αιμορραγία, τον θάψαμε στον κήπο, τα παιδιά κλαίγανε, έσκαβα με το φτυάρι, το μέρος που διαλέξαμε ήταν σκληρό και γεμάτο ρίζες από τις δάφνες αριστερά και δεξιά…

    Σ’ αυτή τη δουλειά δεν παίζεται… (εκτός συναγωνισμού) – συνώνυμο του…άπαιχτος

  41. voulagx said

    Το ανεκδοτο “απόψε παίζει ο Μπαλανόφσκι” δεν παιζει;

  42. επιχαρμος said

    Επίσης λέμε: το αυτοκίνητο τα ‘παιξε ή τά’παιξα από τη ζέστη (ή όταν άκουσα τη σύνθεση του νεου υπουργικού συμβουλίου π.χ.)
    Ο τάδε παιζει (ενν. τυχερά παιχνίδια και κυρίως χαρτιά ή μπαρμπούτι)
    Οι τιμές στο ΧΑΑ παιζουν (ενν. αυξομειώνονται) ή η βελόνα της πυξίδας παιζει (κινείται)
    Παιξτε μπάλα ρεεεε (συγγνώμη, αλλα πως να αντισταθώ στον πειρασμό)
    Ο Α τον/την παιζει (ασκεί γνωστή χειροτεχνία)
    Το «εμπαίζω» παιζει στο παιχνίδι αυτό;

  43. επιχαρμος said

    38. Σωτηρία. Ουσιαστικά το ρητό το χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να δικαιολογήσουμε μια καταρχην μη νόμιμη ενέργεια που γίνεται «για το καλό του λαού και νομιμοποιείται (κατά τον επικαλούμενο τη σχετική ρήση) ακριβώς λόγω του σκοπού της και της κατάστασης ανάγκης.

  44. Μαρία said

    31
    Για την ακρίβεια illis salus…esto, De legibus(περί των νόμων) III 3,8
    Λέει πιο μπροστά για τους υπάτους «στον πόλεμο ας έχουν την ανώτατη εξουσία, σε κανένα ας μην υπακούν» και ακολουθεί το χωρίο που σε ενδιαφέρει:«γι’ αυτούς η σωτηρία του λαού ας είναι ο ύψιστος νόμος»

  45. σωτηρία, θυμᾶμαι καὶ τὸ τοῦ Βεργιλιίου: una salus victis nullam sperare salutem. τώρα κανένας ἰταλομαθὴς νὰ μᾶς παραθέσει τὸ δαντικὸ «ξεχάστε κάθε ἐλπίδα ὅσοι μπαίνετε ἐδῶ μέσά»; αὐτὰ τὰ 2 πάντα τὰ σκέφτομαι μαζί, εἴτε λόγῳ σχετικῆς συνάφειας τοῦ νοήματος εἴτε λόγῳ τῆς σχέσεως Βεργιλίου-Δάντη στὴν περιπλάνησι τοῦ δεύτερου.

  46. παρόραμα:παραθέσῃ

  47. @31: Καλά τα λέει η Μαρία στο 44. Συμπληρώνω απλώς ότι το salus, όπως άλλωστε και το αρχαιοελληνικό σωτηρία, σημαίνει και την ευημερία και την ασφάλεια — δηλαδή όχι μόνο τη σωτηρία με τη σημερινή σημασία της λέξης.

  48. @45: Lasciate ogni speranza, voi ch’entrate (Inf. III 9)

  49. Τιπούκειτε,
    εὐχαριστῶ.

  50. Μαρία said

    47 Γι’ αυτό και στη Loeb, που κοίταξα μετά, αποδίδεται safety.

  51. sarant said

    Κανείς δεν ξέρει το ανέκδοτο με τον Μπαλανόφσκι;

  52. Μαρία said

    51 Πες το και μας έσκασες!

  53. Alexis said

    Θυμήθηκα τώρα και το «παίζεται» του ποδοσφαίρου, όταν δηλαδή ο διαιτητής αφήνει το παιχνίδι να συνεχιστεί σε κάποιοια αμφισβητούμενη φάση. Αν δεν κάνω λάθος, σε παλιότερη κουβέντα σ’ αυτό το ιστολόγιο περί της γλώσσας των αθλητικών σχολιαστών και του αθλητισμού γενικότερα, κάποιος είχε εκφράσει την απορία αν είναι «παίζεται» (ενν. η μπάλα) ή «παίζετε» (δηλαδή παίξτε μπάλα, συνεχίστε). Την ίδια απορία έχω κι εγώ, αν και το πρώτο είναι πιο κοντά σ’ αυτό που, εγώ τουλάχιστον, έχω στο μυαλό μου όταν ακούω τη συγκεκριμένη λέξη.
    Νομίζω πάντως ότι και τα δύο αποδίδουν σωστά το νόημα.
    Η έκφραση «τα ‘χω παίξει» ή «τά ‘παιξε» νομίζω ότι είναι δημιούργημα της δεκαετίας του ’80. Δεν ξέρω αν υπήρχε σε κάποια αργκό και παλιότερα, εγώ πάντως την άκουσα να χρησιμοποιείται στον καθημερινό λόγο στις αρχές της συγκεκριμένης δεκαετίας. Είναι αξιοσημείωτο πως η έκφραση επιβίωσε και καθιερώθηκε, σε αντίθεση με δεκάδες άλλες εκφράσεις της ίδιας περιόδου, που έχουν εξαφανιστεί από το λεξιλόγιο. Ποιός θυμάται π.χ. σήμερα το «κουφάθηκα» ή το «καράφλιασα» των ’80s; Η λεγόμενη «γλώσσα των νέων» αλλάζει από εποχή σε εποχή, κάποιες εκφράσεις όμως επιβιώνουν και περνάνε από τη μια γενιά στην άλλη.

  54. sarant said

    Αλέξη, δίκιο έχεις. Το «παίζεται/ε» δεν θυμάμαι αν είχε αναφερθεί εδώ ή σε άλλη συζήτηση στις Ανορθογραφίες.

    Λοιπόν, ο Μπαλανόφσκι, σε συντομία.
    Ήτανε λέει δυο φίλοι. Λοιπόν, τι ώρα θα βρεθούμε αύριο; λέει ο ένας. Αύριο το βράδυ δεν μπορώ, παίζει ο Μπαλανόφσκι, λέει ο άλλος. Περνάνε μερικές μέρες, πάμε το βράδυ πουθενά; λέει ο ένας. Απόψε δεν γίνεται, παίζει ο Μπαλανόφσκι. Αφού ξανάγινε το ίδιο κάμποσες φορές, ο πρώτος εξανέστη: «Καλά, ρε συ, τόσο αρτίστας είναι πια αυτός ο Μπαλανόφσκι που δεν μπορείς να τονε στερηθείς μια φορά; Και τι παίζει;» «Να σου πω, μπάσκετ παίζει, βιολί παίζει, πόκα παίζει, δεν ξέρω, όταν όμως παίζει ο Μπαλανόφσκι η γυναίκα του είναι ελεύθερη».

  55. ro_g said

    @50 Salus – σωτηρία, πιο κοντά στη σημερινή «δημόσια υγεία».

  56. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    @ Sarant # 54

    Καλό!!! Μας έπαιξες μονότερμα, μας έπαιξες πρέσινγκ, αλλά μας έκανες και γελάσαμε.

  57. […] Νίκος Σαραντάκος (“Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία”, 6.9.2010) καλωσορίζει με παιγνιώδη διάθεση τη νέα σχολική […]

  58. betatzis said

    Να θυμηθούμε και τον παίχτη, κλασσική αργκό για το κομπολόι.

    Περιγραφή παλιού μάγκα από το διήγημα του Ν. Τσιφόρου «Κονόμι Συνταγματικό», (το έχει αναρτήσει ο οικοδεσπότης).

    “Παντελονάκι τζογέ μαύρο, να περσέουνε και πέντε πόντοι για τσάκα. Κερασέα στο χέρι, εφόσον και απαγορεύεται η οπλοφορία και δε σ’αφήνουνε σήμερα μήτε νυχόλιμα να κάνεις τη δουλειά σου ως άνθρωπος. Παίχτης με χάντρες δεκατρείς βαρειές και κίτρινες κοντά στη μαγκούρα……….”

    Βλ. και http://www.slang.gr/lemma/show/paixtis_1355

    Καθώς και http://www.kompoloi.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=44&Itemid=61&lang=en

  59. betatzis said

    H σωστή διεύθυνση στο παραπάνω σχόλιο, (συγγνώμην, μου έφυγε το τελευταίο ψηφίο στο κόπι πέιστ).

    http://www.slang.gr/lemma/show/paixtis_13558

  60. Τιπούκειτε, Μαρία, Κορνήλιε, Ro_g, Επίχαρμε και Μπουκανιέρε σας ευχαριστώ για τις διευκρινίσεις.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: