Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Χτίζω λέξεις: παρουσίαση στον Ιανό, Πέμπτη 16 Σεπτεμβρίου, 7 μ.μ.

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2010


Ένα πρωτότυπο λεξικό θα παρουσιαστεί την Πέμπτη το απόγευμα στον Ιανό από τις νέες εκδόσεις Κοντύλι.

Συντάχθηκε από λεξικογραφική ομάδα με την επιστημονική επιμέλεια της Άννας Ιορδανίδου (άλλο ένα βιβλίο της έχουμε παρουσιάσει παλιότερα) και της Μαβίνας Πανταζάρα, και ο τίτλος του είναι «Χτίζω λέξεις».

Πρόκειται δηλαδή για λεξικό που εστιάζεται στη σύνθεση των λέξεων. Όπως λέει και το δελτίο τύπου:

Ποιες είναι οι σημασίες της πρόθεσης περί όταν είναι πρώτο συστατικό ρημάτων, ποιο μπορεί να είναι το κοινό στοιχείο σημασίας ανάμεσα στα ρήματα περιβάλλω, περιέχω, περιπλανιέμαι; Όταν το περι- συνδυάζεται με επίθετα, π.χ. περίλαμπρος, αλλάζει η σημασία του; Η λέξη περιπέτεια έχει το περι- ως πρώτο συστατικό;

Το πρωτότυπο αυτό λεξικό παρουσιάζει τους τρόπους με τους οποίους «χτίζονται» οι νεοελληνικές λέξεις: τα συστατικά που προηγούνται (προθήματα) του θέματος ή ακολουθούν (επιθήματα) για να σχηματίσουν νέες λέξεις. Περιέχει αναλυτικά σχολιασμένες σημασίες, παραδείγματα χρήσης, συνώνυμα-αντίθετα και σημειώσεις για την ορθογραφία και την ετυμολογία.

Αποτελεί σημαντική πηγή πληροφόρησης για το λεξιλόγιο της νέας ελληνικής, και ειδικότερα μπορεί να χρησιμεύσει στο σχεδιασμό και στη λύση γλωσσικών ασκήσεων. Όπως επιβάλλει η σύγχρονη λεξικογραφία, τα δεδομένα του λεξικού καταχωρίστηκαν σε ηλεκτρονική μορφή σε βάση δεδομένων της Neurolingo.

Όποιοι θέλουν να μάθουν περισσότερα, είναι προσκαλεσμένοι την Πέμπτη στον Ιανό!

33 Σχόλια προς “Χτίζω λέξεις: παρουσίαση στον Ιανό, Πέμπτη 16 Σεπτεμβρίου, 7 μ.μ.”

  1. voulagx said

    Πρωτοπορία ο Ιανός! http://www.enet.gr/?i=news.el.ellada&id=203520

  2. sarant said

    Η εκδήλωση έγινε τελικά χτες, πήγα, ήταν ενδιαφέρουσα και γεμάτη από νεαρόκοσμο και κόσμο της εκπαίδευσης (Οι καθαυτό συγγραφείς ήταν δυο νεότατα παιδιά, ένα αγόρι κι ένα κορίτσι). Το λεξικό χωρίζεται σε δύο μέρη, στο πρώτο έχει κάπου 140 πρώτα συνθετικά και το δεύτερο κάπου 80 β’ συνθετικά.

    Το βιβλίο κυρίως στην εκπαίδευση προορίζεται και στα χέρια ενός δασκάλου (ή φιλολόγου) με μεράκι μπορεί να κάνει θαύματα.

  3. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Πάντως, στο περιθώριο της παρουσίασης και της (όποιας) αξίας του βιβλίου, θα ήταν κρίμα να μη στιγματιστεί και από εδώ η παντελής έλλειψη σεβασμού των νεοελλήνων, και των νέων και των λιγότερο νέων, προς τους νόμους του Ελληνικού κράτους αλλά και προς τους συνανθρώπους τους. Είναι απαράδεκτο και απολύτως κατακριτέο αυτό που συνέβη στον Ιανό. Ένας, δηλαδή, μη καπνιστής, ένας ασθματικός, ένας που στο κάτω-κάτω δεν γουστάρει τη μυρωδιά του τσιγάρου, αλλά θέλει, αντιθέτως, να παρακολουθήσει την παρουσίαση ενός (μάλλον) ενδιαφέροντος βιβλίου, τι θα μπορούσε να κάνει χθες στον Ιανό;
    Να σηκωθεί και να φύγει φυσικά!

  4. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    …με άλλα λόγια, Voulagx:

    Πρωτοπορία, μπορεί.
    Πολιτεία, όχι!

  5. sarant said

    Γιώργο Λ., χτες *δεν* κάπνιζαν στον Ιανό, ούτε σήμερα, ούτε άλλη μέρα, εκτός από προχτές που ήταν η ειδική εκδήλωση διαμαρτυρίας για την απαγόρευση του καπνίσματος. Όσοι πήγαν σε εκείνη την εκδήλωση, ήξεραν για ποιο λόγο πήγαν.

  6. voulagx said

    #2 Sarant, μπορείς να δώσεις περισσότερες πληροφορίες για τους καθαυτό συγγραφείς;

  7. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Νίκο, το ότι επρόκειτο για δύο διαφορετικές βραδυές το κατάλαβα, με κάποια καθυστέρηση όπως φαίνεται, αλλά, εν τω μεταξύ, το αντικαπνιστικό μου μένος είχε ήδη εκφρασθεί…

  8. sarant said

    Αντιγράφω από το βιβλίο:

    Επιστημονική επιμέλεια: Άννα Ιορδανίδου, Μαβίνα Πανταζάρα
    Σύνταξη λημμάτων: Ανδρέας Βενέδικτος Βασιλείου, Μαβίνα Πανταζάρα, Ελένη Τσεβά.

    Αλλά δεν ξέρω περισσότερα για τους άλλους πλην της Ιορδανίδου.

  9. καὶ ἅμα θέλουμε νὰ κάνουμε ἐκδήλωσι διαμαρτυρίας πρὸς τοὺς καπνιστὲς ποὺ δὲν σέβονται τοὺς νόμους τί πρέπει νὰ κάνουμε; νὰ πλακώνουμε στὶς φάπες τοὺς θεριακλῆδες; τόσο γρήγορα ξεχάστηκε τὸ τσίπρειον ἐκεῖνο «νὰ τοὺς ταράξουμε στὴν νομιμότητα»;

  10. voulagx said

    #8 Sarant, μου έκανε εντύπωση το «δύο νεότατα παιδιά». Τους βρίσκω και εδώ:http://www.greek-language.gr/greekLang/files/document/program_AMGL2010.pdf

    #9 Κορνήλιε, νομος ειναι το δικιο του καπνιστη! 😛
    (Ευτυχως που μας χωριζουν κατι χιλιομετρα και γλυτωνω τις φαπες!)

  11. Σχολαστική παρατήρηση:
    Η επωνυμία του εκδοτικού οίκου είναι Κοντύλι, όχι Κονδύλι. Δεύτερη φορά επισημαίνω την ίδια παραδρομή, οπότε, υπεργενικεύοντας ίσως, εικάζω ότι η νεοκαθαρολογική «συμπλεγματολαγνεία» —για να δανειστώ τον δικό σου νεολογισμό— ασκεί ακατανίκητη έλξη σε όλους μας, έστω και ανεπαίσθητα.
    Πρακτικό καταστάλαγμα:
    Πρέπει να διορθωθεί και η σχετική θεματική ετικέτα.

  12. sarant said

    Γιώργο Ανδρουλιδάκη, καλώς ήρθες! Καθόλου σχολαστική η παρατήρηση -απόλυτα επιβεβλημένη, διότι άλλο είναι το κονδύλι (κονδύλιο στον προϋπολογισμό) και άλλο το κοντύλι. Δεν αποκλείω να ενέδωσα στη γοητεία της συμπλεγματολαγνείας, αλλά, τώρα που το σκέφτομαι, το πιθανότερο είναι πως με παρέσυρε η ονομασία του ιστοτόπου του ΚΟΝΤΥΛΙΟΥ, που είναι kondyli.gr και όχι kontyli.gr και που την είχα μπροστά στα μάτια μου αφού από εκεί αντέγραψα την ανακοίνωση. Στη Λεξιλογία, όπου δεν είχα ακόμα βρει τον ιστότοπο, έγραψα σωστά Κοντύλι.

  13. Όχι παοκτζής, αλλά παοκτσής (προφέρεται μπαοκτζήζ :)), και: εντάξει λατρεία / ειδωλολατρία, όμως γιατί όχι και λαγνεία / λεξιλαγνία;

    Ωραία οργανωμένη δουλειά, αναδίδει ευταξία και επιμέλεια.

    Δύο β΄ συστατικά που δεν περιλαμβάνονται στο βιβλίο, είναι όμως αρκετά παραγωγικά στη νέα ελληνική και συμβάλλουν στη σύνθεση κάποιων νόστιμων και παραστατικών περιεκτικών ουσιαστικών, είναι τα –αρία, π.χ. τσογλαναρία, μπασκλασαρία, πιτσιρικαρία, πιτσικομαρία, και –αριό, που παρατηρώ ότι έχει συνήθως απαξιωτική έννοια, π.χ. κηφηναριό, φοιτηταριό, γυφταριό, παπαδαριό.

    Στα με β΄ συστατικό –τζής, αναφέρεται (σ. 225) και ο παοκτζής (;!), με τη σημείωση ότι «Σπανιότερα απαντάται η παραλλαγή παοκτσής». Ανακρίβεια· σαν να λέμε, ο οπαδός του ΟΦΗ λέγεται οφιτζής (αντί του ορθού ομιλίτης).

    @ 2: Αν υποτεθεί ότι ενδιαφέρει κάποιον, τα «κάπου 140» και τα «κάπου 80» είναι ακριβώς 143 και 81. Και τα σκαλιά του Παλαμηδίου από τα πίσω εκδοτήρια μέχρι τον δρόμο είναι ακριβώς 935 μαζί με τα κεφαλόσκαλα – οπότε, αν αρχή της μέτρησης θεωρηθεί το ψηλότερο σημείο του φρουρίου, υπάρχουν καλές πιθανότητες να είναι πράγματι 999 (διαφημιστικό σύνθημα αλυσίδας σουπερμάρκετ, επί δραχμής ακόμα: «εννιά-εννιά-εννιά / τα κατσίκια και τ΄ αρνιά»)· πάντως, σε καμία περίπτωση δεν είναι 857, όπως άλλη εκδοχή διατείνεται. Πώς; Φυσικά και τα μέτρησα ένα προς ένα τα 935, τρανώς και εκφώνως μάλιστα. Με πιάνει ώρες ώρες μια αριθμολαγνεία…

    Για στάσου: Γιατί γράφουμε λατρεία, αλλά τυπο-, ειδωλο-, εικονο- κλπ. -λατρία, όμως γράφουμε λαγνεία, αλλά και τρομολαγνεία (τα άλλα τα πικάντικα σύνθετα δεν τα γράφω, μην το κάνουμε και μπουντουάρ του ντε Σαντ εδωμέσα), αφού και στις δύο περιπτώσεις δεν υπάρχει ρήμα σε –εύω (*εικονολατρεύω, *τρομολαγνεύω); Φαίνεται ότι στην πρώτη περίπτωση θεωρείται ότι προέρχεται από το αντίστοιχο ουσιαστικό (εικονολάτρης), ενώ στη δεύτερη από σύνθεση δύο ουσιαστικών (τρόμος + λαγνεία). «Αγάπη, τι δύσκολο πράγμα», που λέει και ο Νότης.

    Λαγνεία, εύηχη λέξη, γεμάτη υποσχέσεις και υπονοούμενα. «Έσπασε η ψυχή μου σε μικρά κομμάτια / μες στου κορμιού σου τη διάφανη λαγνεία», που λέει και στο «Χαμένο νησί», όχι ο Καραγάτσης, αλλά ο Μικρούτσικος, όχι ο παχουλούτσικος, αυτός που πρωτοστάτησε στην ««αντιστασιακή πράξη»» που περιγράφεται στο σχόλιο 1, αλλά ο αδελφός του, η τηλεπερσόνα.

    Ξέφυγα πάλι…

  14. Μαρία said

    >όμως γράφουμε λαγνεία, αλλά και τρομολαγνεία

    Γράφουν θες να πεις οι δημοσιογράφοι που έφτιαξαν το νεολογισμό.
    Κανονικά ισχύει ότι και για τα -λατρία/-θρησκία (ανεξίθρησκος>ανεξιθρησκία, λάγνος>λαγνεύω>λαγνεία αλλά λεξιλάγνος>λεξιλαγνία.

    Με άλλα λόγια επειδή πρόκειται για νεολογισμούς, οι γλωσσοπλάστες εξομάλυναν την ορθογραφία. Ο Φοίβος Παναγιωτίδης όμως γράφει λεξιλαγνία.

  15. Μαρία said

    http://epanagiotidis.blogspot.com/2008_02_01_archive.html

  16. Για πείτε μου μια και σας βρήκα με τα εις -εία. Μεταφέρω ερώτημα φίλης:
    κατά τη σουλτανία του Χ ή κατά τη σουλτανεία του Χ; [θεωρώντας ότι δεν είναι ανάλογο του «βασιλεία» που είναι από το «βασιλεύς», ενώ το «σουλτανία» είναι από το «σουλτάνος».]

  17. sarant said

    Καλοπροαίρετε, σ’ ευχαριστώ για το κείμενο. Νομίζω ότι λείπουν και μερικά ακόμα β’ συνθετικά, όπως -ίλα, -έικο κτλ. και μερικά λόγια (-τραφής κτλ.) αλλά δεν μπορούσαν να τα βάλουν και όλα. Το βασικό είναι να το πάρει το βιβλίο αυτό ένας δάσκαλος με μεράκι και να κάνει ασκήσεις.

    Μαρία, δεν θα συμφωνήσω, δυστυχώς η ορθογραφία δεν έχει εξομαλυνθεί. Δες π.χ. το αντίστροφο της Συμεωνίδη, που τις λαγνείες τις έχει με -ει-, όπως άλλωστε και τις πορνείες (οφθαλμοπορνεία) και τις μαντείες (άλλωστε αυτές από τα αρχαία γράφονταν με -ει- π.χ. λεκανομαντεία).

  18. sarant said

    Δύτη, θαρρώ όλα αυτά με -ει- διότι είναι από το αντίστοιχο ρήμα σε -εύω (κι αν δεν υπάρχει, το φτιάχνουμε, τι τρισχιλιετείς είμαστε;)

  19. Immortalité said

    Υπάρχει λέξη «σουλτανία/εια» Δύτη;

  20. Ιμόρ, αν δεν υπάρχει πρέπει να τη φτιάξουμε! 🙂
    Νίκο, ευχαριστώ! κι εγώ εκεί έτεινα.

  21. Immortalité said

    Αμέ να τη φτιάξουμε 🙂 (ακολουθεί παράδειγμα)

    Ο Μαχμούτ ο Β’ ο Τρομερός, σουλτάνευε με δικαιοσύνη και το σουλτανάτο ευημερούσε και προόδευε τον καιρό της σουλτανείας του…

  22. Ακριβώς! ωραίο δεν είναι;

  23. Μαρία said

    17 Μα αυτό εννοώ με την εξομάλυνση, τη διατήρηση του ει και στο παρασύνθετο.

  24. voulagx said

    Νεα περιπτωση ακλισιας: «Ο λόγος για τον Κοσμοκεράτωψ, στενό συγγενή του Τρικεράτωψ, όπως διαβεβαιώνουν οι ερευνητές.»
    http://www.enet.gr/?i=news.el.episthmh-texnologia&id=205985

  25. Μαρία said

    24 Οι χαρδαβέλες το έκλιναν κατά το κώνωψ αλλά τα χάλασαν στην ορθογραφία.
    http://www.pyles.tv/News/Cryptozoology-Nature/Kosmokeratops-dinosaur.aspx

    Ωραία ονόματα για κερατάδες.

  26. Μαρία (14), ευχαριστώ για το σχόλιο και την παραπομπή. Φαντάζομαι, η ίδια εξήγηση ισχύει για τα ανδρεία, αλλά ανανδρία, και πορεία, αλλά πεζοπορία. (Η εταιρία ραδιοταξιών πάντως επιγράφεται Πρωτοπορεία.) Εντούτοις, και το ΜΕΛ και το διαδικτυακό αντίστροφο του Κόμβου και ο Μπάμπι, τρομολαγνεία το γράφουν – εξ ου και η αναφώνηση απόγνωσής μου δια χειλέων Νότη στο προηγούμενο σχόλιό μου: να αγαπάει κάποιος την ελληνική γλώσσα και να θέλει να μάθει να τη γράφει και να τη μιλάει σωστά, και να υπάρχουν, ακόμα και σε κεφαλαιώδη ζητήματα, διϊστάμενες, ενίοτε και ισόκυρες, απόψεις. Ιδίως σε κάτι ήμισυ, αλλά τρεισήμισι –ή μήπως τρεισίμισι;– και κλείδα, αλλά δικλίδα (έτσι δεν γράφεται όλο και συχνότερα πια;), όπου σπάει βίαια και ετσιθελικά η σχέση ετυμολογίας – ορθογραφίας, ή σε δισυπόστατα του στυλ η ασθενής, γενική της ασθενούς αν είναι επίθετο, ή της ασθενή αν είναι ουσιαστικό, σταματάει το μυαλό μου…

    Μια και πιάσαμε τα σύνθετα, κάτι ενδιαφέρον, νομίζω, και που έχει μια χαλαρή σχέση με το *ανθαρματικό και την *αυτοκινηθάμαξα, είναι το εξής: Σήμερα γράφεται υπο-/υπεργλυκαιμία, όμως οι παλιότεροι θυμόμαστε πολύ καλά τις γραφές υπο-/υπεργλυχαιμία – το αίμα δασύνεται, εν πάση περιπτώσει δασυνόταν, γαρ. Όμως, η μετάπτωση δεν είναι ολοκληρωτική: οι τύποι λευχαιμία / λευκαιμία (όπως και να γράφεται, μακριά από μας) και αζωθαιμία / αζωταιμία μάλλον μοιράζονται σε συχνότητα εμφάνισης, ενώ η υπο-/υπερουριχαιμία ζει και βασιλεύει· άντε βρες άκρη.

    Ξανά, και για τον ίδιο λόγο: Αγάπη, τι δύσκολο πράγμα

  27. Μαρία said

    26 Στο αντίστροφο του κόμβου μια -λαγνία υπάρχει, η ουρολαγνία 🙂
    Υπογλυχαιμία δεν θυμάμαι αλλά ούτε και λευκαιμία.

  28. voulagx said

    #25 «Ωραία ονόματα για κερατάδες» Ειδικα ο Κοσμοκερατωψ, ο αιρων τα κερατα του κοσμου ολου!
    #27 Ουτ’ εγω θυμαμαι υπογλυχαιμιες και λευχαιμιες.

  29. Μαρία said

    28 Λες δηλαδή, κοτζαμάν Βλάχος, λευκαιμία;

  30. voulagx said

    #29 ουπς.. την τυφλα μου, «λευκαιμιες» ηθελα να γραψω!! 😳

  31. Μαρία said

    30 Με κάτι τέτοια σε είχε ο Δύτης για μικρό.

  32. εἶναι γιατὶ τὸ ῥήμα λατρεύω δίνει λατρ-ε-ία, ἀλλὰ ῥῆμα εἰδωλολατρέυω δὲν ὑπάρχει (ὑπενθυμίζω τὴν παλιὰ διαμάχη γιὰ τὸν Σκαλιγήρειο Κανόνα) ὁπότε τὸ εἰδωλολάτρης δίνει τὸ εἰδωλολατρία καὶ τὸ εἰδωλολατρῶ.

  33. Ίσως, λέω ίσως, σας ενδιαφέρει:

    Με τον τίτλο “Η Διάλεκτος των Ελλήνων του Πόντου“, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνδιοργανώνει εκδήλωση την Δευτέρα 27 Σεπτεμβρίου και ώρα 19.00 στο κτίριο του 3ου Λυκείου Αιγάλεω (Αγ. Βασιλείου και Λακωνίας 52, Αιγάλεω). Η εκδήλωση συνδιοργανώνεται από την Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 5ο Γυμνάσιο Αιγάλεω, το 3ο Γενικό Λύκειο Αιγάλεω και τον Ποντιακό Σύλλογο “Ο Καύκασος”….

    Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Γλωσσών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνδιοργανώνει εκδήλωση με θέμα “Η Διάλεκτος των Ελλήνων του Πόντου”, η οποία είναι η πλέον ομιλούμενη ελληνική διάλεκτος.

    Στο επίκεντρο της εκδήλωσης είναι η εργασία της “Ομάδας Μελέτης Ποντιακού Ελληνισμού”, ομάδας μαθητών που υπό τον συντονισμό του φιλολόγου τους, Χρίστου Δάλκου, κατέγραψαν προφορικές μαρτυρίες στην ποντιακή, προσφέροντας έτσι πολύτιμο γλωσσικό υλικό για τη μελέτη της εν λόγω διαλέκτου.

    Η εκδήλωση θα περιλαμβάνει ομιλία του γλωσσολόγου και πρώην διευθυντή του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, Ν. Κοντοσόπουλου, με θέμα “Ποντιακή διάλεκτος : Γιατί και για ποιον;” ενώ ο ιστορικός Β. Αγτζίδης θα αναφερθεί στο ρόλο των προφορικών μαρτυριών ως στοιχείου για την κατανόηση της ιστορίας….

    http://ec.europa.eu/ellada/news/news/20100923pontiaki_news_el.htm

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε <span>%d</span> bloggers: