Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Στρατηγός Λεωνίδας Λαπαθιώτης

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2010


Γράφω συχνά για τον ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, ο οποίος έτσι κι αλλιώς βρίσκεται συχνά στην επικαιρότητα 66 χρόνια μετά την αυτοκτονία του: πέρυσι επανεκδόθηκε η αυτοβιογραφία του, ενώ χαρακτηριστικό είναι ότι τον Σεπτέμβριο στο πρόσφατο Συνέδριο Νεοελληνικών Σπουδών στη Γρανάδα έγιναν τρεις ανακοινώσεις με θέμα τους τον Λαπαθιώτη. Όμως, όποιος ξεφυλλίζει παλιές εφημερίδες, των δύο πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα, βλέπει ότι άλλος ήταν τότε ο διάσημος Λαπαθιώτης: ο Λεωνίδας, ο πατέρας του ποιητή. Οπότε, δεν είναι άστοχο να γράψω εδώ μια πρόχειρη βιογραφία του.

Το γενεαλογικό δέντρο των Λαπαθιώτηδων ξεκινάει από τη Λάπηθο της Κύπρου. Ο παππούς του Λεωνίδα, ο Χατζη-Ηλίας, πρόκριτος της Λαπήθου και μέλος της Φιλικής Εταιρείας, σφαγιάστηκε από τους Τούρκους τον ματωμένο Ιούλιο του 1821. Ο πρωτότοκος γιος του, ο Θεοχάρης, που τότε ήταν 9 ή 14 χρονών (ανάλογα με τις πηγές, βρίσκουμε χρονολογία γεννήσεως το 1807 ή το 1812, με πιθανότερη την πρώτη) κρύφτηκε σε κάποιο μοναστήρι και αργότερα, πιθανώς το 1824, ίσως όμως κι αργότερα, μεταβαίνει στην επαναστατημένη Ελλάδα, εντάσσεται στο σώμα του λιβαδιώτη οπλαρχηγού Ιωάννη Μπούσγου, ύστερα κατατάσσεται στο υποτυπώδες πυροβολικό, μετά όμως τον βρίσκουμε στη χωροφυλακή του νεαρού κράτους, από το 1834 έως το 1862 οπότε και αποστρατεύεται. Πέθανε το 1886. Είχε δύο παιδιά, τον Λεωνίδα και τη Βασιλική, μετέπειτα Ζαφειροπούλου.

Οι Κύπριοι την εποχή εκείνη δεν είχαν επώνυμα, τουλάχιστον οι πιο πολλοί. Ο Θεοχάρης προφανώς πήρε το επώνυμο Λαπαθιώτης κάποια στιγμή, όταν το χρειάστηκε. Γιατί Λαπαθιώτης και όχι Λαπηθιώτης, δεν το ξέρω.

Ο Λεωνίδας Λαπαθιώτης γεννήθηκε στην Κόρινθο το 1854, προφανώς σε μια από τις μεταθέσεις του πατέρα του. Σπούδασε στη σχολή Ευελπίδων, αλλά πρέπει να έκανε και ανώτατες σπουδές στα Μαθηματικά, αν και δεν έχω συγκεκριμένα στοιχεία. Πάντως ήταν γερός μαθηματικός, καθηγητής επί σειρά ετών στη Σχολή Ευελπίδων και Ναυτικών Δοκίμων, συγγραφέας εγχειριδίων διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού, ακόμα και διευθυντής Πρακτικού Λυκείου έναν καιρό. Σε καμιά από τις βιογραφίες του πάντως δεν έχω βρει συγκεκριμένα στοιχεία για τη νεότητά του. Η πρώτη μνεία για το πρόσωπό του είναι το 1886, όταν συμμετέχει στις ελληνοτουρκικές αψιμαχίες ως λοχαγός, διοικητής ορειβατικής πυροβολαρχίας. Την ίδια περίοδο παντρεύεται την όμορφη και πλούσια Βασιλική Παπαδοπούλου, που βαστάει από τη μεσολογγίτικη οικογένεια του Ραζηκότσικα και είναι ανιψιά του Χαρίλαου Τρικούπη και το 1888 γεννάει τον Ναπολέοντα, τελικά μοναχοπαίδι του.

Ο Λαπαθιώτης βρέθηκε σε νευραλγικά πόστα. Επανειλημμένα υπηρέτησε ως προσωπάρχης του υπουργείου Στρατιωτικών, και όχι μόνο επί κυβερνήσεων Τρικούπη. Στον πόλεμο του 1897 συμμετέχει ως ταγματάρχης, επιτελικός αξιωματικός, στο μέτωπο της Ηπείρου, όπου ο ελληνικός στρατός είχε κάποιες επιτυχίες, αλλά μετά τον πόλεμο βρίσκεται ανάμεσα στους αξιωματικούς που περνούν από ανακρίσεις –αν και τελικά δεν πρέπει να του αποδόθηκαν ευθύνες.

Ο Λαπαθιώτης κόλλησε το μικρόβιο της πολιτικής, ίσως από τον Τρικούπη. Συμμετείχε στις εκλογές του 1895 στο πλευρό του Τρικούπη (δεν έχω εξακριβώσει αν έβαλε και υποψηφιότητα), μια εκλογική μάχη που κατέληξε σε πανωλεθρία, καθώς και σε επόμενες αναμετρήσεις χωρίς επιτυχία. Στις εκλογές του 1902 απέτυχε, αλλά όταν αργότερα ο φίλος του Γ. Ροδόπουλος παραιτήθηκε, ο Λαπαθιώτης κέρδισε τις αναπληρωματικές εκλογές στην εκλογική περιφέρεια Τυρνάβου και εξελέγη βουλευτής τον Μάιο του 1903, θέση στην οποία έμεινε το 1905. Και άλλες φορές έβαλε υποψηφιότητα, είτε με τους φιλελεύθερους είτε ως ανεξάρτητος, χωρίς ποτέ να εκλεγεί.

Μορφωμένος, πρέπει να είχε μεγάλο κύρος στο στρατό, αν κρίνουμε από το ότι πολύ συχνά συμμετείχε ως συνήγορος στο στρατοδικείο, μεταξύ άλλων σε πολύκροτες δίκες στρατιωτικών. Λένε επίσης ότι ήταν πολύ καλός ρήτορας. (Μη με ρωτήσετε πώς γίνεται ένας μη νομικός να ασκεί τη δικηγορία, υποθέτω πρόκειται για ιδιότητα αποκτηθείσα εν τω στρατεύματι, που έλεγαν παλιά). Συναφής ένδειξη του κύρους του ότι πολύ συχνά τον βρίσκουμε να είναι μάρτυρας σε μονομαχίες, ένα έθιμο που το είχαν ψωμοτύρι οι στρατιωτικοί της εποχής –μεταξύ άλλων στη διάσημη μονομαχία Τοπάλη-Κουμουνδούρου, που είχε γίνει πρώτο θέμα στις εφημερίδες της εποχής, και όπου έτρεχαν στις ερημιές του Ποδονίφτη (Νέα Ιωνία) και της Κηφισιάς για να αποφύγουν τους δημοσιογράφους.

Με το προνουντσιαμέντο του 1909 ο αντισυνταγματάρχης τότε Λαπαθιώτης αναλαμβάνει τον Αύγουστο Υπουργός Στρατιωτικών, παρά το γεγονός ότι δεν ήταν μέλος του Στρατιωτικού Συνδέσμου –ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό. Τον είχαν πλησιάσει νωρίτερα αλλά είχε αρνηθεί να ενταχθεί, χωρίς όμως και να τους καταγγείλει, κι έτσι θεωρήθηκε ουδέτερη προσωπικότητα υψηλού κύρους, που επιπλέον ήταν ικανός ρήτορας και είχε πείρα της πολιτικής. Η κυβέρνηση Μαυρομιχάλη που ορκίστηκε μετά το κίνημα στο Γουδί ήταν μια ιδιόμορφη κυβέρνηση μειοψηφίας, ημιστρατιωτική, που στηριζόταν στη δύναμη του Στρατιωτικού Συνδέσμου και στην απήχηση που ο Σύνδεσμος είχε στο λαό, αλλά στη Βουλή ελάχιστα ερείσματα είχε. Ο Λαπαθιώτης εισηγήθηκε τα νομοσχέδια για οργάνωση του στρατού και η εντύπωση που έχει μείνει (δεν τα έχω μελετήσει) είναι πως χάρη σε αυτά αυξήθηκε η δύναμη που μπορούσε να παρατάξει ο στρατός πολύ περισσότερο από όσο προβλεπόταν έως τότε.

Τον Δεκέμβριο, καθώς ο Λαπαθιώτης παρουσίαζε ένα στρατιωτικό νομοσχέδιο στη Βουλή, είπε ότι «βρήκε ερείπια». Οι θεοτοκικοί βουλευτές αντέδρασαν και αμέσως αποχώρησαν (πρέπει να ήταν προσχεδιασμένο) ενώ λίγο αργότερα τους ακολούθησαν και οι ραλλικοί. Ο Λαπαθιώτης συνέχισε λέγοντας ότι μιλάει για τα θεωρεία (όπου ήταν οι πολίτες) διότι αυτοί ήταν οι εντολείς του. Το επεισόδιο αυτό έκανε πάταγο και το αποτυπώνει και ο Σουρής στον Ρωμηό: Λαπαθιώτης σπιρουνάτος – Θεοτόκης σκαρπινάτος.

Αποτέλεσμα ήταν τα δυο μεγάλα κόμματα να αποχωρήσουν από τη Βουλή και να δηλώσουν ότι δεν θα επανέλθουν αν δεν παραιτηθεί ο Λαπαθιώτης. Εκεί ο Σύνδεσμος ενώ στα λόγια κάλυψε τον Λαπαθιώτη, του έπαιξε ένα άσχημο παιχνίδι, αφού τον έβαλαν να παρουσιάσει πίνακες στρατιωτικών προαγωγών που τους είχαν συμφωνήσει μαζί και μετά τον άφησαν έκθετο ότι τάχα τους κατάρτισε μόνος του. Έτσι εξαναγκάστηκε ο Λαπαθιώτης σε παραίτηση και βρέθηκε εύσχημος τρόπος να ξεπεραστεί το αδιέξοδο.

Στη συνέχεια ο Λαπαθιώτης αναλαμβάνει διοικητής της σχολής υπαξιωματικών στην Κέρκυρα, αλλά στο τέλος του 1910, επί κυβερνήσεως Βενιζέλου πια, κατηγορείται ότι οργανώνει συνωμοτικές συγκεντρώσεις αξιωματικών στο σπίτι του, ανακρίνεται, φυλακίζεται για λίγες μέρες, τίθεται σε διαθεσιμότητα και τελικά αποστρατεύεται με το βαθμό του συνταγματάρχη το 1911. Παίρνει όμως μέρος στους βαλκανικούς πολέμους απ’ όπου αποστρατεύεται το 1914 ως υποστράτηγος. Το 1915 κατεβαίνει στις εκλογές ως ανεξάρτητος και δεν εκλέγεται. Παίρνει το μέρος της Αντάντ και αρθρογραφεί στις εφημερίδες, ενώ το 1916 είναι από τους επικεφαλής των «εθνικών» ενώσεων επιστράτων, που προσπαθούσαν να γίνουν το αντίβαρο στις μοναρχικές επιστρατικές ενώσεις. Προσχωρεί στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας. Αρχικά από την Αθήνα, ως επικεφαλής του Στρατού της Σωτηρίας, φροντίζει να στέλνει εθελοντές στρατιώτες και αξιωματικούς  στο κράτος της Θεσσαλονίκης, ενώ από τον Οκτώβριο του 1916 μεταβαίνει κι ο ίδιος (μαζί με τον Ναπολέοντα) στη Θεσσαλονίκη, όπου επανέρχεται στην ενεργό δράση ως αντιστράτηγος και στο τέλος του χρόνου στέλνεται στην Αλεξάνδρεια για να συγκεντρώσει εθελοντές και χρήματα από την παροικία.

Με την ανατροπή του Κωνσταντίνου επανέρχεται στην Ελλάδα και αναλαμβάνει πιθανόν διοικητής της Σχολής Ιππικού. Τελικά αποστρατεύεται το 1921. Δεν σταμάτησε να κατεβαίνει –ανεπιτυχώς– σε εκλογές π.χ. το 1923 και να συμμετέχει σε πολυποίκιλες επιτροπές σωτηρίας, παρά την ηλικία του. Το 1923 ήταν για ένα φεγγάρι μέλος της διευθύνουσας επιτροπής της νεοεκδοθείσας εφημερίδας «Ένωσις του Ελληνισμού», ενώ το 1924 είναι στο προεδρείο της Ένωσης «Δικαιοσύνης οφθαλμός». Ακόμα και το 1934, πατημένα τα ογδόντα, συμμετέχει στην Πολιτική Εταιρεία και οραματίζεται να συμβάλει στην ανάδειξη μιας τρίτης κατάστασης ανάμεσα στους βενιζελικούς και τους λαϊκούς. Πέθανε πλήρης ημερών: το 1941 λένε οι περισσότερες πηγές, αλλά εγώ έχω βρει σε εφημερίδα είδηση που οδηγεί στον Γενάρη του 1942.

Ο στρατηγός έγραφε από παλιά για θέματα στρατιωτικά και επιστημονικά. Έχει γράψει κάμποσα βιβλία οπλικής και πυροβολικής, στρατιωτικούς κώδικες (τη μεγάλη κωδικοποίηση των στρατιωτικών νόμων), ακόμα και λυσάρια μαθηματικών. Το 1893 εξέδιδε μια στρατιωτική εφημερίδα, ενώ συχνά δημοσίευε εκτενή άρθρα σε εφημερίδες, για τα αίτια της ήττας του 1897, την ανάλυση του μεγάλου πολέμου, τη μικρασιατική καταστροφή. Το 1936 παρουσιάζει στη Νέα Εστία εκτενέστατο άρθρο (σε πολλές συνέχειες) για τη μάχη του Μαραθώνα –και ανοίγει καυγά με τον καθηγητή Σωτηριάδη. Μάλιστα, το άρθρο εμφανίζεται μεταφρασμένο στη δημοτική από τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη γιατί ο στρατηγός έγραφε καθαρεύουσα. Το καλοκαίρι του 1939 ακολουθεί νέο εκτενέστατο άρθρο, για την εκστρατεία του Ξέρξη, αυτή τη φορά αμετάφραστο, στην καθαρεύουσα.

Όμως αγαπούσε και την ποίηση ο στρατηγός και ενθάρρυνε τα πρώτα βήματα του Ναπολέοντα. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν ο Ναπολέων έγραψε σε ηλικία 12 ετών το πρωτόλειο έμμετρο δράμα «Νέρων ο τύραννος», ο Λεωνίδας Λαπαθιώτης όχι μόνο δεν δυσανασχέτησε αλλά και το τύπωσε, σε κανονική έκδοση, και του το πρόσφερε σαν δώρο. Επίσης κοίταξε και το κείμενο και διόρθωσε ένα μαργαριτάρι που είχε ο Ναπολέων, ο οποίος έβαζε την Οκταβία να λέει στον Οκτάβιο:

Αλλά Οκτάβιε λοιπόν τι έχεις; Έχεις ρίγη!
Το πρόσωπό σου χλόμιασε. Θέλεις σαμπάνια λίγη;

Ευτυχώς ο Λεωνίδας αγρυπνούσε και το μπάλωσε: Τις αφορμή σε θίγει;

Παρόλο που ασφαλώς θα ονειρευόταν στρατιωτικό τον μοναχογιό του –δεν του έδωσε τυχαία το όνομα «Ναπολέων», μάλιστα η εναλλακτική λύση την οποία σκεφτόταν ήταν «Αννίβας» (!)– δεν φαίνεται να τον πίεσε να ακολουθήσει αυτόν τον κλάδο. Ούτε φαίνεται να ενοχλήθηκε που ο Ναπολέων έβγαλε ανοιχτά στη φόρα την ομοφυλοφιλία του, παρακολουθώντας π.χ. από τα δημοσιογραφικά θεωρεία τις συνεδριάσεις της Βουλής μαζί με τον μικρό του φίλο Νώλη Κορτέση ή αφιερώνοντάς του ποιήματα στις εφημερίδες. Αντίθετα, όταν, μετά το σκάνδαλο της «Ανεμώνης»,  ο Σπύρος Μελάς τού είπε «έναν έβγαλες καημένε, αλλά…», ο Λεωνίδας Λαπαθιώτης απάντησε «έναν, αλλά Ναπολέοντα!». Ο πατέρας ήταν πάντοτε περήφανος για τον γιο, όπως πρέπει να είναι κάθε πατέρας για τα παιδιά του. (Δείτε κι εδώ, πώς το εκτίμησε ο γιος).

11 Σχόλια προς “Στρατηγός Λεωνίδας Λαπαθιώτης”

  1. π2 said

    Γιατί Λαπαθιώτης και όχι Λαπηθιώτης, δεν το ξέρω.

    Στην κατεχόμενη Κύπρο υπάρχει και Λάπηθος (η γνωστότερη, στην τοποθεσία της αρχαίας πόλης) και Λάπαθος (ένα χωριό νοτιότερα). Μήπως η οικογένεια κατάγεται από το χωριό και όχι από την πόλη;

  2. sarant said

    Όλες οι πηγές λένε ότι ο ΧατζηΗλίας ήταν πρόκριτος της Λαπήθου, όπου άλλωστε και σφαγιάστηκε. Ίσως η αλλαγή από Λαπηθιώτης σε Λαπαθιώτης να έγινε επί νεοελληνικού κράτους από κανέναν γραφιά που το διάβασε λάθος -γραμμένο κεφαλαία. (Έτσι ακριβώς ένα παλιοσείρι μου υπηρέτησε ως Λυτζής ενώ λεγόταν Αβτζής -γραμμένο ΑΥΤΖΗΣ).

  3. π2 said

    Λογική υπόθεση. Εκτός αν είναι ντόπια η επιλογή, από παρεξήγηση τοπικών λογίων: ο Στράβωνας τη λέει Λάπαθο την Λάπηθο, και τη θεωρεί αποικία των Σπαρτιατών. Επειδή υπάρχει και μυθολογικό όνομα Λάπαθος (πατέρας του Αχαιού και του Λάκωνος), ίσως κάποιοι ντόπιοι λόγιοι θεώρησαν ότι αυτό είναι το ορθό όνομα.

  4. Μαρία said

    >Επανειλημμένα υπηρέτησε ως προσωπάρχης του υπουργείου Στρατιωτικών, και όχι μόνο επί κυβερνήσεων Τρικούπη.

    Ως Προσωπάρχης μήνυσε το Βλάση Γαβριηλίδη τον Αύγουστο του 1894 για σειρά προσβολών εναντίον του στρατεύματος, αμέσως μετά τη στρατιωτική επιχείρηση στα γραφεία της «Ακροπόλεως» ή μ’άλλα λόγια αφού μια ομάδα αξιωματικών τα έκανε γυαλιά καρφιά στο τυπογραφείο και το σπίτι του Γαβριηλίδη.
    βλ. και Ρωμηός, 27/8/1894
    Εις την «Ακρόπολιν» με ζήτω πάνε
    σπάνε παράθυρα, πόρτες γκρεμίζουν
    χαρτιά, κατάστιχα, βιβλία σχίζουν,
    και τα τινάζουν κάτω στον δρόμον
    επικροτούντων των Αστυνόμων.

    πηγή: Γ.Γιανουλόπουλος, «Η ευγενής μας τύφλωσις…»,Αθήνα 2001

  5. sarant said

    Μαρία, δεν το ήξερα, σε ευχαριστώ. Θα το ψάξω.

    Ο γιος έγραφε ένα φεγγάρι περιστασιακά στην Ακρόπολη, λίγο πριν από τον διχασμό.

  6. Μαρία said

    Έχει κι άλλη μια αναφορά στο Λεώ ο Γιανουλόπουλος.
    Μετείχε στο πρώτο διοικητικό συμβούλιο μαζί με τον Β.Δούσμανη και τον Χ.Όφμαν(το 1984 συμμετείχε στην επίθεση εναντίον της Ακροπόλεως και είχε προφυλακιστεί) της πρώτης προμηθευτικής/αλληλοβοηθητικής εταιρείας αξιωματικών «Ελληνική Στρατιωτική Ένωσις»(Ανώνυμος Μετοχική Εταιρία των Αξιωματικών του Στρατού Ξηράς και Θαλάσσης) που δημιουργήθηκε το 1890 κατά το εγγλέζικο πρότυπο.

    Αν θες να ψάξεις τα γυαλιά καρφιά, να δεις Εστία και Άστυ.

  7. sarant said

    Με τον Δούσμανη τα σπάσανε μετά, αλλά κι ο Ναπολέων λέει στην αυτοβιογραφία του ότι παλιά ήταν αδελφικοί φίλοι (παρότι, όπως βλέπω, ο Λ. ήταν εφτά χρόνια μεγαλύτερος).

  8. π2 said

    Λαπαθιώτης αύριο στην Αυγή (και με αναφορά στο ιστολόγιο, στην υποσημείωση).

  9. sarant said

    Πιδύε, ευχαριστώ!

  10. Λ said

    Υπάρχει κάποιος άλλος πέρα από τον Μάλαλα που να αναφέρει τον πατέρα του Αχαιού και του Λάκωνα;

  11. Η Λαπηθιωτισσα πρόσφυγας said

    ‘Ηταν από τη ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΗ σήμερα από τους Τούρκους ,ΩΡΑΙΑ ΛΑΠΗΘΟ της Κερύνειας,τόπος καταγωγής μου.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: