Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο αγλέουρας, ο περίδρομος, το καταπέτασμα

Posted by sarant στο 27 Οκτώβριος, 2010


Στις αρχές του μήνα, είχαμε συζητήσει εδώ διάφορες εκφράσεις για το υπερβολικό φαγητό, με αφορμή τα φαγοπότια του κ. Θ. Πάγκαλου. Από αυτές ξεχώρισα την έκφραση «έφαγε τον άμπακο» που της αφιέρωσα και ιδιαίτερο άρθρο. Υπάρχουν κι άλλες τρεις διάσημες φράσεις της κραιπάλης και της γουρουνιάς, και σ’ αυτές είναι αφιερωμένο το σημερινό σημείωμα. Με την προειδοποίηση, όμως, ότι τα πράγματα δεν είναι και τόσο κατασταλαγμένα όσον αφορά την προέλευση των τριών αυτών εκφράσεων: υπάρχει αρκετή αβεβαιότητα και όχι οριστικές εξηγήσεις.

Ξεκινάμε από τον αγλέουρα, ο οποίος, σύμφωνα με τα λεξικά, είναι ένα φυτό με στυφή γεύση, ο ελλέβορος των αρχαίων· η επιστημονική του ονομασία είναι «ευφόρβιον το διτταδενώδες» και ανήκει σε μια οικογένεια ποωδών φυτών των οποίων ο οπός είναι γαλακτώδης, λίγο-πολύ δηλητηριώδης και συχνά χρησιμοποιείται στη φαρμακευτική. Λέγεται και γαλατσίδα. Οι αρχαίοι τον ελλέβορο τον χρησιμοποιούσαν πολύ, μεταξύ άλλων τον έδιναν στους τρελούς: η φράση ελλεβόρου δείσθαι ήταν το ισοδύναμο του σημερινού είναι για δέσιμο. Όμως γιατί να το τρώμε αυτό το πικρό βότανο εμείς που δεν είμαστε παράφρονες αλλά απλώς λαίμαργοι;

Σύμφωνα με μιαν εξήγηση, ο ελλέβορος δινόταν επίσης και σαν καθαρτικό ή σαν γιατρικό της γαστρορραγίας ύστερα από (πολύ) πλούσια γεύματα. Οπότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι για να πουν ότι κάποιος έφαγε πάρα πολύ, λέγαν ότι έφαγε τα πάντα όλα και στη συνέχεια και τον αγλέουρα. Έχω κάποιες επιφυλάξεις –σημειώνω επίσης και την έκφραση «βγάλε τον αγλέουρα» που σημαίνει περίπου «βγάλε το σκασμό, πάψε, μη μιλάς».

(Κατά τα λεξικά, ο ελλέβορος έγινε αγλέουρας αφού πέρασε από (αμάρτυρους) ενδιάμεσους τύπους όπως *αλλέβορος, *αλλέβουρας, *αλέουρας. Σε διαλέκτους μαρτυρούνται τύποι όπως αλλιβούρι, λιβόρι, βόλιαρης, γούλιερας).

Πολύ μεγαλύτερη αβεβαιότητα επικρατεί ως προς την προέλευση της δεύτερης φράσης, έφαγε τον περίδρομο. Ο περίδρομος, πρέπει να πούμε, είναι λέξη που υπάρχει ήδη από την αρχαιότητα, και που έχει πάρει σε διάφορες εποχές πολλές και διάφορες σημασίες.

  • Για παράδειγμα, περίδρομος ήταν στα αρχαία η περιφέρεια ενός πράγματος, μια κυκλική διαδρομή, το δρομάκι που περιβάλλει ένα οικοδόμημα, ή το δρομάκι που διατρέχει εσωτερικά τα τείχη ενός φρουρίου. Έτσι, ο Φιλήντας εξηγεί την έκφραση παραπέμποντας στους φρουρούς, που δουλειά τους ήταν να περιπολούν στον περίδρομο, και που πριν πιάσουν βάρδια έτρωγαν πολύ και γρήγορα. Με όλο τον σεβασμό, δεν με πείθει.
  • Περίδρομος όμως ήταν στα αρχαία και ο περιφερόμενος, που ίσως έχει επιβιώσει στα νεότερα χρόνια με τη σημασία του βρικόλακα, ή τουλάχιστον εκεί στηρίχτηκε ο Α.Α.Παπαδόπουλος για να εξηγήσει τη φράση· «τρώει έναν περίδρομο» σημαίνει, τάχα, τρώει τόσο σαν να έχει μέσα του έναν βρυκόλακα. Ακόμα λιγότερο με πείθει αυτή η εξήγηση.
  • Περίδρομος είναι επίσης, στα νεότερα χρόνια, μια δερματική πάθηση των ακροδαχτύλων,  η τριγυρίστρα, είναι όμως και ο κολικόπονος, κι αυτό μας φέρνει σε μια πιθανότερη εξήγηση, που υποστηρίζεται από πολλούς, ότι δηλαδή αυτός που έφαγε τον περίδρομο έφαγε τόσο που τον έπιασε κολικόπονος.
  • Ωστόσο, στην αλιευτική ορολογία των αρχαίων «περίδρομος» είναι το σχοινί που περιβάλλει τα δίχτυα, οπότε, λέει ο Στυλιανός Αλεξίου, η φράση θα μπορούσε να ξεκινάει από εκεί: έφαγε ολόκληρη την ψαριά, όλο το περιεχόμενο του διχτυού. Θα την απέρριπτα ασυζήτητα αυτή την εξήγηση, διότι δεν έχουμε καμιά ένδειξη ότι η αρχαία σημασία πέρασε και στη νεότερη αλιευτική ορολογία, υπάρχει όμως η πασίγνωστη φράση «φάτε μάτια ψάρια και κοιλιά περίδρομο» που ίσως να συνδέει τη λέξη περίδρομος με τη σύγχρονη ψαρική.

Για μένα, η έκφραση είναι αβέβαιης αρχής. Αν όμως μου βάλετε το μαχαίρι στο λαιμό (ή το πιστόλι στον κρόταφο) για να διαλέξω μία εξήγηση, πιο πειστική (ή λιγότερο απίθανη) βρίσκω τον κολικόπονο.

Δυο εξηγήσεις υπάρχουν και για την τρίτη φράση μας, την «έφαγε το καταπέτασμα» και απ’ αυτές η μία είναι συναφής με την εξήγηση για τον περίδρομο και έχει πάλι διατυπωθεί από τον Αλεξίου (μάλιστα στο ίδιο άρθρο). Επειδή, λέει, καταπέτασμα στα αρχαία ήταν το κάλυμμα του τραπεζιού, στη φράση έχουμε επιβίωση της αρχαίας σημασίας: έφαγε όχι μόνο τα φαγητά αλλά και το τραπεζομάντιλο. Την εξήγηση αυτή τη δέχονται αρκετοί.

Ωστόσο, η λέξη «καταπέτασμα» υπάρχει και στην εκκλησιαστική ορολογία. Στην ακολουθία των Παθών της Μ. Πέμπτης, ακούγεται το χωρίο «και ιδού το καταπέτασμα του ναού εσχίσθη εις δύο από άνωθεν έως κάτω» (Ματθ. 27.51 και αλλού). Το καταπέτασμα αυτό ήταν ένα παραπέτασμα, μια βαριά κουρτίνα, η οποία στο ναό του Σολομώντος στα Ιεροσόλυμα, χώριζε τα Άγια από τα Άγια των Αγίων. Η φρ. παρανοήθηκε ως συνήθως και η επιβλητική λέξη «καταπέτασμα» σε συνδυασμό με το «από άνωθεν έως κάτω» εννοήθηκε ότι σημαίνει κάτι το τεράστιο. (Παρένθεση: αν πει κανείς φουκαράς «από ανέκαθεν» οι λαθοθήρες θα τον ρίξουν στην πυρά· όταν το Ευαγγέλιο λέει «από άνωθεν»;)

Από αυτές οι δυο εξηγήσεις για την προέλευση της φράσης, εγώ κλίνω προς τη δεύτερη. Να σημειωθεί ότι η πρώτη δεν αποκλείει τη δεύτερη εξήγηση· μπορεί, δηλαδή, να συνδυάστηκαν.

Οπότε, το σημερινό άρθρο πλησιάζει προς το τέλος του και, από μια άποψη, τίποτα δεν μάθαμε, δηλαδή τίποτα το σίγουρο και το αδιαφιλονίκητο –άρα, μηδέν εις το πηλίκον σύμφωνα με μια λογική –αν και όχι με τη δική μου λογική. Άλλωστε, οι επισκέπτες του ιστολογίου δεν μασάνε, κι αν σερβίριζα μία μόνο εξήγηση, και μάλιστα χωρίς επιφυλάξεις,  θα μου το δήλωναν σαφώς ότι δεν πείθονται!

Advertisements

29 Σχόλια to “Ο αγλέουρας, ο περίδρομος, το καταπέτασμα”

  1. newagemama said

    Eξαιρετική ανάρτηση, ικανοποίησες πλήρως την περιέργειά μου για τους όρους αυτούς! Εξάλλου, μας είχες ανοίξει την όρεξη με τον αγλέουρα και περιμέναμε.
    Επηρεασμένη από το πνεύμα της εθνικής μας γιορτής, σου αφιερώνω, με μεγάλη εκτίμηση, τη σημερινή μου ανάρτηση «η δική μου 28η Οκτωβρίου»!

    http://newagemama.wordpress.com

  2. sarant said

    Ευχαριστώ, και η δική σου ανάρτηση είναι πολύ καλή!

  3. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Υπάρχει ένα ωραίο ποίημα του Κ. Καβάφη, στα «Ανέκδοτα», που περιλαμβάνει τον αγλέουρα -για άλλο σκοπό, ενδεχομένως. Ίσως αξίζει να θυμηθούμε την αρχή του:

    Α Ν Θ Ο Δ Ε Σ Μ Α Ι

    Άψινθος, δάτουρα και υποκύαμος,
    ακόνιτον, ελλέβορος και κώνειον-
    όλαι αι πικρίαι και τα δηλητήρια-
    τα φύλλα των και τ’ άνθη τα φρικτά θα δώσουν
    δια να γίνουν αι μεγάλαι ανθοδέσμαι…

    Κ.Π.Κ.

  4. Immortalité said

    Λέγεται και γαλατσίδα Νίκο η γαλατσίδα είναι χόρτο βρώσιμο και αποτελεί απαραίτητο συστατικό ενός αξιοπρεπούς μάτσου γιαχνερών. Μήπως είναι άλλο;

  5. sarant said

    Ιμόρ, απ’ό,τι έχω καταλάβει με το όνομα γαλατσίδα είναι γνωστά δεκάδες χόρτα και φυτά.

  6. Κοίτα τώρα σύμπτωση. Ο Alpha φέτος έχει μια εκπομπή με θεματολογία στα όρια των αστικών μύθων, και μάλλον και πέρα από αυτούς· το Λες και το ‘ξερες.

    Απόψε, λοιπόν, στις 11:00 μια από τις ερωτήσεις είναι ο… περίδρομος, και μια από τις απαντήσεις στο τρέιλερ, που πέτυχα σε κάποιο ζάπινγκ, μιλάει για το γύρω γύρω του πιάτου.

  7. @6: Στάζυ, δεν είναι τόσο τρελή η απάντηση που πέτυχες στο ζάπιγκ. Περίδρομος, ήδη στα αρχαία ελληνικά, είναι (μεταξύ άλλων) η περιφέρεια οποιουδήποτε κυκλικού ή σφαιρικού αντικειμένου. Παρόλο λοιπόν που δεν μπορώ να βρω μαρτυρημένη τη χρήση περίδρομος = ο γύρος του πιάτου, δεν αποκλείεται να βρίσκεται εκεί η αρχή της έκφρασης έφαγε τον περίδρομο.

  8. Immortalité said

    @5 Ναι αλλα αν και άλλα χόρτα τα λένε και γαλατσίδες, τη γαλατσίδα πως την ξεχωρίζουμε; 😉
    Πάντως τώρα που το ξαναδιαβάζω, μια ζωή πίστευα ότι το καταπέτασμα που εσχίσθη ήταν η οροφή του ναού και φανταζόμουν μια σκηνή αλά Σεσίλ ντε Μιλ μ’ένα ναό να σκίζεται πανηγυρικά στα δύο. Και τώρα μου λες ότι ήταν απλώς ένα σκισμένο παραπέτασμα* και μου το χαλάς…
    Τώρα για το αν ο περίδρομος έχει περάσει στη νεώτερη αλιευτική ορολογία θα το μάθω (οσονούπω) και θα σας ενημερώσω.

  9. sarant said

    6-7: Αυτή την εκπομπή κάπου την είχα πετύχει, τότε που ρωτούσαν για το «αυγά σου καθαρίζουνε» και έδιναν απάντηση τον αυγοπόλεμο των Ρωμαίων. Ωραία σύμπτωση πάντως.

  10. sarant said

    8: Μπορεί όμως να ήταν βαρύτιμο το καταπέτασμα, μην το υποτιμάς 🙂

  11. sarant said

    Εκτός από τους γνωστούς άμπακους, μόλις έμαθα ότι υπάρχει και άμπακος που πλέει, μήκους 7,70 μ. και μάλιστα πωλείται σε τιμή ευκαιρίας:
    https://sarantakos.wordpress.com/2010/10/11/abbaco/photo-0017/

  12. Μαρία said

    8, 10 Συχνή και η παρανάγνωση το καταπέτασμα του ουρανού εσχίσθη, όπως εσχίσθη και η γη.

  13. Σύμφωνα με τον Paul Doherty «Ο μυστηριώδης θάνατος του Μ.Αλεξάνδρου» O Αλέξανδρος γνώριζε τιν επικινδυνότητα του ελλόβορου και έτσι αποκλείεται να πέθανε από υπερβολική δόση αυτού του καθαρτικού.
    Πλούταρχος: [41]«… τοῖς δὲ περὶ Ἡφαιστίωνα διὰ πράξεις τινὰς ἀποῦσιν ἔγραψεν, ὅτι παιζόντων αὐτῶν πρὸς ἰχνεύμονα τῷ Περδίκκου δορατίῳ περιπεσὼν Κρατερὸς τοὺς μηροὺς ἐτρώθη. Πευκέστα δὲ σωθέντος ἔκ τινος ἀσθενείας, ἔγραψε πρὸς Ἀλέξιππον τὸν ἰατρὸν εὐχαριστῶν. Κρατεροῦ δὲ νοσοῦντος ὄψιν ἰδὼν καθ’ ὕπνον, αὐτός τέ τινας θυσίας ἔθυσεν ὑπὲρ αὐτοῦ, κἀκεῖνον {θῦσαι} ἐκέλευσεν. ἔγραψε δὲ καὶ Παυσανίᾳ τῷ ἰατρῷ βουλομένῳ τὸν Κρατερὸν ἐλλεβορίσαι, τὰ μὲν ἀγωνιῶν, τὰ δὲ παραινῶν ὅπως χρήσηται τῇ φαρμακείᾳ…»

  14. παρόραμα: τιν->την
    Για τους περίεργους, ο Ντόχερτυ υποστηρίζει ότι ο Αλέξανδρος δηλητηριάστηκε από τον Πτολεμαίο του Λαγού (αδερφό του) με αρσενικό.

  15. vamvak said

    #10
    Κύριε Σαραντάκο, στο 13τομο Λεξικό της Ελληνικής γλώσσας του ΠΑΠΥΡΟΥ, το καταπέτασμα ερμηνεύεται και ως ..τραπεζομάντηλο. Μήπως λοιπόν το «έφαγε το καταπέτασμα» ήθελε να πεί ότι έφαγε ό, τι υπήρχε στο τραπεζομάντηλο ;

  16. sarant said

    Μα, αυτή την εξήγηση την αναφέρει το άρθρο!

  17. Μαρία said

    Αν ο αγλέουρας είναι ο ελλέβορος, αυτός ήταν παροιμιώδης για την πικρία* του. Μήπως ο λαίμαργος καταντάει να τρώει μέχρι και αγλέουρα;

    *Αδύ το βινείν εστί· τίς ου λέγει; αλλ’ όταν αιτή
    χαλκόν, πικρότερον γίνεται ελλεβόρου.
    (Ανθ.Παλ.5,29)

    Διοσκουρίδης για το Μελαμπόδιο την άλλη ονομασία του ελλέβορου του κυκλόφυλλου
    http://tinyurl.com/37f3v28

    Το «ελλεβόρου δέομαι» υπήρχε και στα γαλλικά.

  18. Immortalité said

    @ 10 Πάει το παραμύθι χάλασε ότι και να λες! 🙂

    Πάντως σε γρι-γρι και τράτες περίδρομο άλλο απ’ αυτόν που τρώγεται δεν έχουν ακούσει.

    @ 17 Μαρία τί εννοείς υπήρχε και στα γαλλικά;

  19. Μαρία said

    Expr. fig. Avoir besoin d’ellébore. Être fou. Alors mon visage s’enflamme, et celui qui me voit se dit que ma raison a besoin d’ellébore (Chénier, Élégies, 1794, p. 16).
    http://www.cnrtl.fr/definition/hellebore

  20. Immortalité said

    Merci!

  21. @8 Immor, κι ἐγὼ αὐτὸ νόμιζα, ἀλλὰ πιὸ μικρός. Θέλω ὅμως κι ἄλλα στοιχεῖα. Δὲν γεμίζω μὲ αὐτὰ 666.666 στίχους.

  22. Immortalité said

    Τι στοιχεία Κορνήλιε;

  23. τὰ πάντα. μιὰ ῥαψῳδία νὰ μὴ φύγῃ μὲ τὸ γενεαλογικό σου δέντρο; θὲς νὰ κατάγεσαι ἀπὸ τὸν Δία τίποτε;

  24. Μαρία said

    Ο Δίας βολεύει πολύ.
    Η προπροπρο…γιαγιά της ήταν ευσεβής ζωοκλέφτρα. Έκλεψε απ’ το γείτονα την Αμάλθεια και την πήγε σε κείνο το άντρο.

  25. Immortalité said

    Ε! οχι και ζωοκλέφτρα! Αυτές ενδημούν στα εξωτερικά 🙂

    Κοίτα Κορνήλιε, ήδη έχεις πάρα πολλά στοιχεία αλλά θα έλεγα ν’αφήσεις την φαντασία σου ελεύθερη. Το αποτέλεσμα θα είναι σαφώς πιο ενδιαφέρον…

  26. Immortalité said

    Ξέχασα να γράψω, δικιά της ήταν η Αμάλθεια! (ορίστε ένα κλου)

  27. Λίγο μεγάλο το ταξίδι από τον «ελλέβορο» στον «αγλέουρα». Το είδα και εδώ.
    Αφού λοιπόν δεχόμαστε τόσο μεγάλα ταξίδια ας τολμήσω ένα αντίστοιχο.
    Λέτε να υπάρχει σχέση με την αγέλη πχ αφού έφαγα όλην την αγέλη, έφαγα και τον αγέλουρα: τον ποιμένα; 🙂

  28. vamvak said

    #16
    Κε Σαραντάκο,καλημέρα.
    Ζητώ συγγνώμη. Δέν είχα διαβάσει όλο το άρθρο.

  29. Νιούφης said

    Άσχετο με τις τρεις φράσεις, αλλά σχετικό με το φαγητό. Η φράση «αν δεν τελειώσει (ή αν δεν φτάσει στον πάτο) ο τενεκές με το αλάτι…» χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει την ανάγκη να περάσει ικανό χρονικό διάστημα για να σχηματίσουμε οριστική γνώμη για κάτι. Συνηθώς λέγεται όταν εκφέρουμε θετική κρίση για το ποιόν ενός ανθρώπου, οπότε κάποιος θα πει ότι πρέπει να περιμένουμε… τον τενεκέ!
    Ποιά είναι η προέλευση της φράσης; Εγώ μπορώ να φανταστώ δύο ερμηνείες, είτε ότι για να φας έναν ολόκληρο τενεκέ αλάτι πρέπει να περάσει καιρός (=ο απαραίτητος χρόνος για να δείξει κάποιος όλες τις πτυχές του χαρακτήρα του), είτε ότι μέσα σε τόσο αλάτι κανείς δεν ξέρει αν κρύβονται και άλλα υλικά (=δυσάρεστες εκπλήξεις).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: