Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Εδώ τα καλά αλαμπουρνέζικα!

Posted by sarant στο 8 Νοέμβριος, 2010


Όχι, δεν πρόκειται για σχόλιο των εκλογικών αποτελεσμάτων ή των διαγγελμάτων των πολιτικών αρχηγών μετά τις εκλογές (όπου, ως γνωστόν, «νίκησε η τοπική αυτοδιοίκηση»). Σε ένα ζάπινγκ όμως που έκανα στην τηλεόραση χτες, πήρε το μάτι μου ότι σε κάποιο κανάλι, σε κάποιο παιχνίδι τηλεοπτικό ή τέλος πάντων σε κάποια εκπομπή επρόκειτο να μπει η ερώτηση «από πού βγήκε η λέξη αλαμπουρνέζικα«. Κι επειδή τυχαίνει να ξέρω μιαν πειστική απάντηση στην ερώτηση αυτή, που επιπλέον δεν την έχουν τα λεξικά, την παρουσιάζω εδώ.

Το τι σημαίνει αλαμπουρνέζικα, το ξέρουμε. Η λέξη χρησιμοποιείται σκωπτικά για κάτι που λέγεται ή γράφεται σε ακαταλαβίστικη ή ασυνάρτητη γλώσσα. Η λέξη πήρε καινούργια ώθηση με τον ερχομό των υπολογιστών, αφού ένα από τα βασικά προβλήματα με τις ελληνικές γραμματοσειρές ήταν στο παρελθόν (και ίσως είναι ακόμα) ότι αν δεν είχες δώσει τη σωστή κωδικοσελίδα έβλεπες στην οθόνη αλαμπουρνέζικα (αν και αυτά εγώ τα έλεγα καραγκιοζάκια).

Για την ετυμολογία της λέξης, το (γενικό) λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει τρεις εξηγήσεις, δυο απίθανες και μια λειψή. Ξεκινάμε από τις απίθανες. Πρώτη θεωρία, ότι προέρχεται από την (ακατάληπτη) γλώσσα της φυλής Μπουρνού (!) του Σουδάν (!!), τα μπουρνέζικα (!!!). Αλα + Μπουρνέζικα, ίσον αλαμπουρνέζικα. Καταλαβαίνετε πόσο απελπισμένος πρέπει να είναι ένας ετυμολόγος για να δεχτεί να παραθέσει τόσο οφθαλμοφανώς εξωφρενική ετυμολογία. Δεύτερη θεωρία, που ακούγεται από παλιά, ότι προέρχεται από το αλιβορνέζικα, που σημαίνει, λέει, θαυμαστά πράγματα που εισάγονταν από το Λιβόρνο, την ιταλική πόλη. Κι αυτό απίθανο, διότι δεν υπάρχουν μαρτυρίες για κάποιες ιδιαίτερες σχέσεις με το Λιβόρνο.

Τρίτη εξήγηση: από το ιταλ. alla burla, «στα αστεία, στην πλάκα», και την κατάληξη -έζικα που χρησιμοποιείται για γλώσσες. Αυτή είναι και η εξήγηση που δέχεται για πιθανότερη και το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη. Αυτή την εξήγηση την αποκάλεσα λειψή. Παρεμφερή και κάπως πληρέστερη εξήγηση δίνει το ΛΚΝ (ετυμολογική επιμέλεια Πετρούνια), που θεωρεί αρχή της λ. αλαμπουρνέζικα τη φράση alla burlesca, «με παιχνιδιάρικο ύφος». Για να μην κατηγορηθώ ότι παρουσίασα ελαττωματικά τις δύο πρώτες θεωρίες (που τις θεωρώ απίθανες), σας παραπέμπω σε μια σελίδα από τον ιστότοπο του πάντοτε έγκυρου Κ. Χαρδαβέλλα που παρουσιάζει τις ίδιες θεωρίες με δικά του λόγια.

Ξεφυλλίζοντας παλιά περιοδικά, έπεσα τυχαία τις προάλλες σε μια σειρά από άρθρα του Νικ. Ποριώτη στο εξαιρετικό περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα» του Φωτιάδη, που έβγαινε από το 1935 έως την Κατοχή. Ο Ποριώτης ήταν πολύ γερός λόγιος, δημοτικιστής, μεταφραστής αρχαίων αλλά και όπερας,  θεατρικός συγγραφέας. Έκανε και κάμποσα χρόνια στο ναυτικό και ήξερε καλά τη ναυτική γλώσσα. Τα σημειώματα αυτά που σας λέω τα γράφει πια στα 65 του και είναι πολλές φορές απολαυστικά, πάντα με γλωσσικό ενδιαφέρον. Λοιπόν, ο Ποριώτης λέει ότι υπήρχε στην Ιταλία τον 16ο αιώνα ένας σατιρικός ποιητής, ο Φραντσέσκο Μπέρνι, που πέθανε πριν κλείσει τα σαράντα του, στη Φλωρεντία, φαρμακωμένος από έναν καρδινάλιο επειδή αρνήθηκε να φαρμακώσει έναν άλλο καρδινάλιο (ή τουλάχιστο έτσι λένε).

Ο Μπέρνι έγραφε σάτιρες και ήταν ονομαστός για τα πνευματώδη λογοπαίγνιά του, λέει ο Ποριώτης, σε σημείο που το ύφος του να ονομαστεί bernesco, και πλάι στην έκφραση alla burlesca να φτιαχτεί, κατ΄ αναλογία, alla bernesca, με το ύφος του Μπέρνι δηλαδή. Η έκφραση αυτή υπάρχει και σήμερα στα ιταλικά, όπως μπορείτε να δείτε με ένα γκούγκλισμα. Περισσότερα για τον Μπέρνι έχει η Βικιπαίδεια.

Οπότε, λέει ο Ποριώτης, από το «αλά μπουρλέσκα» και από το «αλά μπερνέσκα», με συμφυρμό, προέκυψαν και τα δικά μας αλαμπουρνέζικα, μια εξήγηση που τη βρίσκω πειστική επειδή, ξαναλέω, η έκφραση alla bernesca υπάρχει στα ιταλικά -βέβαια, δεν σημαίνει ακαταλαβίστικα πράγματα, σημαίνει πράγματα αστεία, ξεκαρδιστικά, αλλά οι σημασίες εύκολα διολισθαίνουν.

 

 

Advertisements

28 Σχόλια to “Εδώ τα καλά αλαμπουρνέζικα!”

  1. Πότε άραγε εμφανίζεται πρώτη φορά η λέξη στα ελληνικά;

  2. sarant said

    Καλή ερώτηση.
    Δεν ξέρω, αλλά την έχει στο λεξικό του ο Σκαρλάτος Βυζάντιος (γύρω στο 1850)

  3. Εδώ τόδες πάλι

  4. Μαρία said

    Ο Ανδριώτης για τη σουδανέζικη προέλευση παραπέμπει στον Κουκουλέ.

  5. Αλλά βέβαια δεν είναι του Σουδάν, είναι της Νιγηρίας.

  6. Μπουκανιέρος said

    Δύτη, εννοούσαν Σουδάν κατά την παλιά έννοια (μια περιοχή πολύ ευρύτερη από το σημερινό ομώνυμο κράτος)

  7. Μπουκανιέρος said

    Νίκο, για τον διάσημο στον καιρό του Μπέρνι (που άρεσε πολύ και στον Ροίδη μάλιστα), νομίζω ότι σούχε γράψει κάτι, πριν καιρό, κάποιος φίλος μου. 🙂

  8. Μπουκανιέρος said

    [Φτου, λείπουν δυο κόμματα…]

  9. sarant said

    Μπουκάν, έχεις πρόχειρο κανέναν καλό στίχο του Μπέρνι;

  10. Μαρία said

    9 Η ιταλική εκδοχή έχει αυτά:
    http://it.wikisource.org/wiki/Autore:Francesco_Berni

  11. Vagelford said

    Στο «Λες και το ξερες», παρουσίασαν κάποια στιγμή ως πραγματική την ιστορία του κ. Γκόρσκι (το ανέκδοτο με την ευχή του Armstrong από την σελήνη). Τους έστειλα τότε ένα e-mail…

    Μου άρεσε πάντως αυτό, «τον ιστότοπο του πάντοτε έγκυρου Κ. Χαρδαβέλλα».

  12. Μπουκανιέρος said

    9 Μπα… Ξεφύλλισα τωραδά ένα βιβλίο αλλά όλα θέλουν πολλές επεξηγήσεις.
    (υπήρχε πάντως ολόκληρο κοπάδι από μπερνέσκους ποιητές, που ακολούθησαν τη μανιέρα)

  13. Μαρία said

    Απ’ τον έγκυρο ιστότοπο:
    «Το Livorno είναι μια πόλη της Ιταλίας, έξω από την Τοσκάνη.[…}
    Οι κάτοικοι του Λιβόρνο μιλούν σε μια ιδιαίτερη διάλεκτο την vernacolo»

  14. sarant said

    11: Σου απάντησαν;

    13: Εξαιρετικό, ανακαλύφθηκε νέα διάλεκτος! (vernacolo θα πει, περίπου, τοπικό ιδίωμα, ντοπιολαλιά!)

    Μαρία, ευχαριστώ για τα λινκ.

  15. Θα προτείνω μια εναλλακτική ετυμολογία, για την οποία ομολογώ ότι δεν μπορώ να βρω αδιάσειστα τεκμήρια. Ίσως τα αλαμπουρνέζικα να προέρχονται από το alla bornese, δηλαδή «με τον τρόπο του Borno», «στη διάλεκτο του Borno». Το Borno είναι μια μικρούτσικη κοινότητα (διοικητικά αλλά και γλωσσικά) στη Λομβαρδία, σχεδόν στα σύνορα της Ιταλίας με την Ελβετία (http://en.wikipedia.org/wiki/Borno,_Lombardy).

    Λίγα για τη διάλεκτο του Borno, που εμένα μου θυμίζει τα καταλανικά που δεν ξέρω (π.χ. El nos dialèt), δείτε εδώ (σελ. 4): http://www.lagazza.it/download/gazzetta01.pdf

    Η διάλεκτος είναι περίεργη, ανοίκεια, πολύ απομακρυσμένη από τα ιταλικά, ξερωγώ, της Τοσκάνης. Δεν αποκλείεται λοιπόν το alla bornese να είχε κάποτε τη σημασία της ακατάληπτης διαλέκτου. Αλλά όπως είπα και στην αρχή, δεν μπορώ να βρω τεκμήρια για την εικασία αυτή.

  16. Vagelford said

    @Sarant Φυσικά… και δεν μου απάντησαν.

  17. Μπουκανιέρος said

    Τιπού, όντως ανήκει στην ίδια οικογένεια με τα καταλανικά, τα προβηγγιανά (οξιτάνικα), τα πιεμοντέζικα κλπ. Όμως, ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, δε μοιάζει πιθανό να ξεχώρισαν τη διάλεκτο του μικρούλικου Μπόρνο (σαν περίεργη, ανοίκεια κλπ.). Η μισή, τουλάχιστον, Β. Ιταλία μιλούσε ανάλογες «διαλέκτους» – στην πραγματικότητα άλλη γλώσσα, ή γλώσσες, σε σχέση με τα τοσκάνικα ιταλικά.

  18. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Νίκο, δεν συμφωνώ «ότι δεν υπάρχουν μαρτυρίες για κάποιες ιδιαίτερες σχέσεις με το Λιβόρνο». Η Ελληνική Κοινότητα του Λιβόρνου, ανύπαρκτη τώρα πια, και μεγάλη και υπολογίσιμη ήταν, ώστε να μην μπορούν να αποκλειστούν τα «λιβουρνέζικα».

  19. Τώρα θυμήθηκα τὰ «ἀλαμπουρνέζικα ἢ ἡ γλῶσσα τῶν κουλτουριάρηδων» τῶν Σφυρίδη-Χριστιανόπουλου.

  20. @17: Μπουκάν, ευχαριστώ πολύ! Σωστό το επιχείρημά σου.

    @18: Λίγα για την ελληνική κοινότητα του Λιβόρνου εδώ: http://www.sendspace.com/file/vnscwy. Φαίνεται πως τους απασχολούσε πολύ η γλωσσική εκπαίδευση των παιδιών που ήταν γεννημένα εκεί. Οπότε δεν αποκλείεται να μιλούσαν οι ελληνικής καταγωγής λιβορνέζοι κάποιο είδος πατουά, εξ ου τα λιβορνέζικα > τ’ αλιβορνέζικα > τ’ αλαβουρνέζικα. Για την ύπαρξη ενδοφωνηεντικού -β- που σιγήθηκε συνηγορεί μάλλον και ο κυπριακός τύπος αλαουρνέζικα.
    Ορίστε, άλλαξα γνώμη!

  21. @19

    Καταπληκτικό βιβλίο· μπορεί να διαβαστεί είτε σαν δοκίμιο, είτε σαν ευθυμογράφημα. Ψύχραιμα, μεθοδικά, ορθολογικά, ο Χρ. λέει τα πράγματα με τ΄ όνομά τους και ξεμπροστιάζει ανελέητα, αν και απροκατάληπτα, τους θολοκουλτουριάρηδες, που τόση ζημιά έκαναν και κάνουν στην αισθητική μας και στη γλώσσα μας. Θα ήταν, ίσως, ο πιο κατάλληλος να κάνει το ίδιο και με τους περισσότερους από τους σύγχρονους [φερόμενους ως] ποιητές – όχι γενικόλογα, όπως ήδη, απόξω απόξω, κάνει στα «Αλαμπουρνέζικα», αλλά με δειγματολόγιο και ανατομία κειμένων τους, όπως κάνει στο βιβλίο με κείμενα κουλτουριάρηδων· δυστυχώς, από συναδελφική αλληλεγγύη, δεν θα το κάνει.

    Απόσπασμα (σ. 30-31):

    Έχω όμως να δώσω συμβουλές και προτροπές στους λίγους εκείνους ανθρώπους, είτε διανοούμενους είτε λογοτέχνες, που συναισθάνονται αυτή την εξαχρείωση της γλώσσας και θλίβονται κατάκαρδα για όλη αυτή την κατάντια. Η λύση, λοιπόν, είναι μία: Να προσέχουμε πολύ τα λόγια μας, να προσέχουμε ακόμα περισσότερο τα γραφτά μας. Κάθε τι που λέμε, να το σκεφτόμαστε, και προπάντων σωστά, πρέπει να γράφουμε προπάντων κατανοητά. Και για να γίνει αυτό, πρέπει να διαβάζουμε κλασικά κείμενα της λογοτεχνίας μας, που έχουν σωστή και ζωντανή γλώσσα και επίσης να στήνουμε αυτί στις κουβέντες του λαού. Ο Σολωμός πήγαινε στις ταβέρνες της Κέρκυρας για ν’ ακούσει πρόσφυγες από την Κρήτη που τραγουδούσαν μαντινάδες. Ο Καβάφης πήγαινε στα καφενεία και τα φαρμακεία της ελληνικής παροικίας της Αλεξάνδρειας κι έστηνε αυτί για να τσακώσει καμιά ζωντανή ελληνική φράση. Ενώ εμείς σήμερα διαμορφώνουμε τη γλώσσα μας από τις εφημερίδες, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, και χώρια που δεν μας μένει καιρός ούτε να σκεφτούμε ούτε να χωνέψουμε αυτά που βλέπουμε και ακούμε. Πάντως, ούτε το να στήνουμε αυτί αρκεί. Χρειάζεται και κάτι ακόμα: να ασκούμαστε στο γράψιμο. Και η άσκηση γραφής, κρατάει μια ολόκληρη ζωή.

    Απλή, στρωτή, ζωντανή και κυρίως κατανοητή γλώσσα. Πες τα, χρυσόστομε…

  22. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Καλοπροαίρετος, πράγματι…

  23. Μαρία said

    21
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/06/15/hometheater/#comment-7268
    Και τώρα ολόκληρο το βιβλιαράκι:

  24. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Χάρις στον Κορνήλιο (το πρώτον, @19) και στη Μαρία (το δεύτερον, @23) διάβασα το βιβλιαράκι, με πολύ ενδιαφέρον, ομολογουμένως.
    Δεν δικαιολογεί τη συζήτηση.
    Ο Χριστιανόπουλος λέει πολύ περισσότερα και επαναστατικότερα (:επίρρ.) στα ποιήματά του. Γιατί δεν περιοριζόμαστε σ’ αυτά;

  25. Μπουκανιέρος said

    18 & 20
    Σωστά διορθώνετε το Νικοκύρη, ως προς το ότι υπήρχαν σχέσεις με Λιβόρνο.
    ΟΜΩΣ ως προς τη λιβορνέζικη ετυμολογική θεωρία υπάρχουν, θαρρώ, δυο σημαντικά προβλήματα (τουλάχιστον):
    1) Αν είναι αλήθεια ότι το Λιβόρνο ήταν πολύ γνωστό (και μάλιστα ανεξάρτητα με το αν υπήρχε εκεί ελληνική κοινότητα ή όχι), πώς εξηγείται η «παραφθορά» του -λιβορν- σε -λαμπουρν- ;
    2) Αν υποθέσουμε ότι οι ελληνολιβορνέζοι είχαν κάποιο χαραχτηριστικό πατουά (θα χρειαζόταν και κάποια μαρτυρία, εδώ) αυτό θα ήταν κάποιο ανακάτεμα ιταλοελληνικών, υποθέτω. Όμως, ούτε τα ιταλοελληνικά, ούτε καν τα σκέτα ιταλικά δεν μπορεί να έδιναν την εντύπωση του εξωτικού, του εντελώς ακατανόητου, των κινέζικων…

  26. Για την ιστορία (δεν έχω καταλήξει): Αλιγκούρνα λέγαν το Λιβόρνο οι Οθωμανοί.

  27. sarant said

    Αυτό δεν είναι ασήμαντο, ευχαριστώ.

  28. Μπουκανιέρος said

    26 Αυτό θυμίζει το Leghorn των Άγγλων…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: