Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το κρασί του Πολυκράτη

Posted by sarant στο 12 Δεκεμβρίου, 2010


Κυριακή καθώς είναι, θα μου συγχωρέσετε θαρρώ που θα παρουσιάσω ένα εντελώς άσχετο με την επικαιρότητα θέμa: όχι μόνο λογοτεχνικό αλλά και άσχετο και με τη λογοτεχνικήν επικαιρότητα. Σε αντάλλαγμα, το κείμενο που θα δείτε κατά πάσα πιθανότητα δεν το έχετε διαβάσει, τουλάχιστο σε αυτή τη μετάφραση.

Ο γαλλοεβραίος Μαρσέλ Σβομπ (Marcel Schwob), συμβολιστής, φίλος του Πολ Βαλερί και του Αλφρέ Ζαρί (σ’ αυτόν είναι αφιερωμένος ο Βασιλιάς Υμπύ), έγραφε σύντομα πεζά με έντονο το μακάβριο και το φανταστικό στοιχείο -ο Μπόρχες δηλώνει επηρεασμένος από το έργο του. Είχε κακή υγεία, έπασχε από μια σπάνια αρρώστια, πέθανε 38 χρονών το 1905. Στους Μίμους, που εκδόθηκε το 1893, τα θέματα είναι παρμένα από την κλασική αρχαιότητα. Το έργο έχει εκδοθεί στα ελληνικά, αλλά όχι στη μετάφραση που θα σας παρουσιάσω.

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, που είχε εξαιρετική εποπτεία της λογοτεχνίας της εποχής του, κατά καιρούς διάλεγε σύντομα πεζά από την παγκόσμια λογοτεχνία, τα μετέφραζε και τα δημοσίευε σε εφημερίδες, κάποτε με μια σύντομη εισαγωγή για τον συγγραφέα. Από τους «Μίμους» του Σβομπ μετέφρασε δύο κομμάτια (ή τουλάχιστον τόσα έχω βρει) και εδώ σας παρουσιάζω το ένα, με τίτλο Λήκυθος, ή της Σάμου το κρασί.

ΛΗΚΥΘΟΣ Ή ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΤΟ ΚΡΑΣΙ

Ο τύραννος ο Πολυκράτης διέταξε να του φέρουν τρία δοχεία σφραγισμένα, που να ’χουν τρία γλυκά κρασιά διαφορετικά. Ο πρόθυμος ο δούλος, πήρε ένα μαύρο πέτρινο δοχείο, ένα δοχείο κίτρινο κι ολόχρυσο, κι ένα δοχείο απ’ ολοκάθαρο γυαλί. Όμως ο ξεχασμένος οινοχόος έχυσε και στα τρία τ’ αλλιώτικα δοχεία, το ίδιο γλυκό Σαμιώτικο κρασί.

Ο Πολυκράτης κοίταξε το πέτρινα το μαύρο το δοχείο, και κούνησε τα φρύδια του. Έσπασε τη γύψινη σφραγίδα και οσφράνθη τό κρασί που ήτανε μέσα. «Το δοχείο», λέει, «μοιάζει πρόστυχο, κι η μυρουδιά του κρασιού που κλείνει μέσα δε με τραβάει καθόλου, μα καθόλου».

Σήκωσε το κίτρινο, τ’ ολόχρυσο δοχείο, και στην αρχή το θαύμασε. Ύστερα, αφού τ’ άνοιξε: «Ετούτο το .κρασί», λέει, «είναι βέβαια κατώτερο απ’ τ’ ωραίο του το δοχείο, τό πλούσιο απ’ ολόχρυσα τσαμπιά κι από φωτεινές κληματαριές».

Όμως, αρπάζοντας το τρίτο το δοχείο, που ήταν απ’ ολοκάθαρο γυαλί, το σήκωσε στο φως του ήλιου. Το αιμάτινο κρασί  σπινθηροβόλησε. Ο Πολυκράτης, τότε, τίναξε τη σφραγίδα, άδειασε το κρασί του μέσ’ στην κούπα, και το κατέβασε όλο μονομιάς. Αυτό, λέει μ’ έναν αναστεναγμό, είναι το πιο καλό κρασί που ρούφηξα στη ζωή μου». Ύστερα, τοποθετώντας το ποτήρι στο τραπέζι, σκούντησε το δοχείο χωρίς να θέλει, κι εκείνο τότε, ευθύς, έγινε τρίψαλα.

Για όποιον έχει περιέργεια παραθέτω πιο κάτω και το γαλλικό πρωτότυπο κείμενο. Βέβαια, πρέπει να σημειώσουμε ότι οι μεταφράσεις αυτές, καθώς προορίζονται για εφημερίδα, ίσως να μην είναι απόλυτα επιμελημένες στο βαθμό που θα ήθελε ο Λαπαθιώτης αν ήταν να τις παρουσιάσει σε διαρκέστερο μέσο (περιοδικό ή βιβλίο).

Le vin de Samos

Mime XII.

Le tyran Polycrate commanda qu’on lui apportât trois flacons scellés contenant trois vins délicieux d’espèce différente. L’esclave diligent prit un flacon de pierre noire, un flacon d’or jaune, et un flacon de verre limpide ; mais l’échanson oublieux versa dans les trois flacons le même vin de Samos.

Polycrate considéra le flacon de pierre noire et fit mouvoir ses sourcils. Il brisa le sceau de gypse et flaira le vin. « Le flacon, dit-il, est de matière basse, et l’odeur de ce qu’il renferme m’est peu engageante ».

Il souleva le flacon d’or jaune et l’admira. Puis, l’ayant descellé : « Ce vin, dit-il, est certainement inférieur à sa belle enveloppe, riche de grappes vermeilles et de pampres lumineux ».

Mais, saisissant le troisième flacon de verre limpide, il le tint contre le soleil. Le vin sanglant scintilla. Polycrate fit sauter le cachet, vida le flacon dans sa coupe, et but d’un seul trait. « Ceci, dit-il, avec un soupir, est le meilleur vin que j’aie goûté ». Puis, plaçant sa coupe sur la table, il heurta le flacon qui tomba en poussière.

Κι ένα υστερόγραφο για ένα απείρως πεζότερο θέμα: Ύστερα από πολλή σκέψη έγραψα «Πολ Βαλερί» και «Αλφρέ Ζαρί» (αντί για Πωλ Βαλερύ και Ζαρύ ή Ζαρρύ), ενώ κράτησα το υ στο «Υμπύ». Αν θέλουμε να μεταφέρει μια πληροφορία η γραφή, πρέπει να μεταφέρει μία, όχι δύο. Επομένως, αν θα κρατήσουμε το υ στα ξένα ονόματα, λειτουργικότερο είναι να το γράφουμε εκεί που αποδίδει το γαλλο-γερμανικό u/ü και όχι εκεί για να αποδίδει το y.

 

26 Σχόλια προς “Το κρασί του Πολυκράτη”

  1. Μαρία said

    >ο Βασιλιάς Υμπύ

    Ο Υμπύ Βασιλιάς 🙂

  2. sarant said

    Ε, ναι 🙂

  3. Μαρία said

    Η μελέτη του Σβομπ για τη γαλλική αργκό:
    http://tinyurl.com/3ymtcg8

  4. sarant said

    Μπράβο Μαρία!

  5. Θέμης said

    Νικοκύρη, πολύ μου άρεσε το κυριακάτικο μεζεδάκι.
    Μαρία, ανάμεσα στο Γκουγκλ και την Αλταβίστα προτιμάω εσένα.

  6. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Καλή Κυριακή, έστω και παγωμένη!

    Έπειτα από τα μεζεδάκια, που τακτικά μας προσφέρεις, ιδού Νικοκύρη που έγινες και αρχιοινοχόος! Ας επιτραπεί μια ιδιαίτερη πρόποση για τον Ουμπού Τύραννο (κατά το Οιδίπους Τύραννος – Ubu roi, Oedipe roi).

    Γράφω Ουμπού γιατί (ελλείψει πάγιας γραφής και εφικτής προφοράς για τα κύρια ξενικά ονόματα) μου έρχεται καλύτερα να αποδίδω το γαλλικό u με το δίψηφο ου, κρατώντας το ι και το υ για τα i και y. Η αναφορά λοιπόν στον Ουμπού Τύραννο με έκανε άθελα να σκεφτώ την τροϊκανή κυβέρνηση της χώρας μας και μάλιστα τον υπουργό Οικονομικών, αλλά από την ανάποδη, εκεί που ο εξωφρενικός βασιλιάς-φασουλής, ξεκινώντας φοβερές μεταρρυθμίσεις, εξοντώνει κυριολεκτικά, μέσω της φορολόγησης, δικαστικούς, τραπεζίτες, ευγενείς αλλά και αγρότες. Ατυχώς γι αυτόν, το ελικόπτερο δεν είχε ακόμη εφευρεθεί και το τέλος του δεν είναι πολύ καλό…

    Εκτός από τον Μπόρχες, πάρα πολλοί άλλοι επηρεάστηκαν από το έργο του Σβομπ, όπως ο Αντρέ Ζιντ τον οποίο ο Σβομπ κατηγόρησε για αντιγραφή και αποκήρυξε από φίλο.

  7. Τώρα εγώ το πάω τελείως αλλού, αλλά θα ήθελα να πω ότι η μόνη άλλη φορά που διάβασα την έκφραση «ολοκάθαρο γυαλί» είναι στην Εντεκάτη Εντολή του Γκάτσου. Δεν ξέρω αν τη συνήθιζαν γενικά σαν έκφραση, τι λέτε;

  8. 6, Διάσημος Ούμπου από την αμερικάνικη τηλεόραση

  9. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Σοφία, θα έλεγα πως το «ολοκάθαρο» είναι μια πολύ ωραία έκφραση για την περίπτωση της λογοτεχνίας και της ποίησης και αποδίδει… ολοκάθαρα το νόημα: Ολοκάθαρο γυαλί, ολοκάθαρο νερό, ολοκάθαρη ματιά, κλπ. Ακόμα και μεταφορικά, ολοκάθαρη εξήγηση.

    Το τρίτο φλασκί του Πολυκράτη ήταν φτιαγμένο από verre limpide, δηλαδή από γυαλί απόλυτα διαφανές, αυτό που τίποτα δεν τάραζε τη διαύγειά του, αυτό που λέμε κρύσταλλο, σαν αυτό που ήταν φτιαγμένα τα ζωάκια στο Γυάλινο κόσμο του Τένεσι Ουίλιαμς ή σαν αυτό που αγοράζουν οι φτωχοί στα καταστήματα Swarovski.

  10. sarant said

    Πάντως, στο γκουγκλ όλες οι αναφορές σε «ολοκάθαρο γυαλί» είναι από τον στίχο του Γκάτσου στην 11η εντολή, συν η μετάφραση του Λαπαθιώτη.

  11. Νέος Τιπούκειτος said

    Με ξένισε κάπως το «ο ξεχασμένος οινοχόος» (< l’échanson oublieux) αντί για το «ο αφηρημένος οινοχόος». Έχει ξανασυναντήσει κανείς το «ξεχασμένος» μ' αυτή τη σημασία; Ή είναι απλώς μηχανική μετάφραση του oublieux;

  12. sarant said

    Όταν το έγραφα δεν με ξένισε -τώρα που το λες, μπορεί και να έχεις δίκιο, τι λένε οι άλλοι;

  13. gbaloglou said

    Τι λένε οι άλλοι; Πολλά και διάφορα, ανάμεσα στα οποία και τούτο:

    «Ακόμα και ξεχασμένος, αφηρημένος, στρίβεις ιδανικά και αν προκύψει το απρόβλεπτο διορθώνεις με όποιο τρόπο και αν επιλέξεις. Δεν πρόκειται απλά για σύνολο-προσφορά των Γάλλων στον καταναλωτή, αλλά για θείο δώρο.»

    http://www.106sportclub.gr/main/htlm_pages/articles/news/articles106.htm

    Αλλά και τούτο:

    «Τα ηλεκτρονικά* θα σε βοηθήσουν να πας ασφαλέστερα στο σπίτι σου…ΣΕ ΚΑΜΜΙΑ ΜΑ ΚΑΜΜΙΑ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ όμως δεν θα καταργήσουν τους νόμους της φυσικής!…θα σε γλυτώσουν αν μπεις ξεχασμένος,κουρασμένος,αφηρημένος κλπ,σε μια στροφή με +10κμ (ή αν την είδες τελευταία στιγμή) αλλά αν επιμένεις για να την πάρεις με +50 δε νομίζω να σου κάνουν τη χάρη…απλά θα σου κόψουν την ισχύ,θα αρχίσουν οι τροχοί να φρενάρουν ανάλογα το ποιος γλυστράει,θα γίνει τόσο νωθρό το τιμόνι που δε θα μπορείς να κάνεις τιποτα! (αυτό το επιβεβαίωσα στη πίστα)…όταν σπάσει η πρόσφυση με πολλά κμ κανένα βοήθημα δεν επαρκεί…εκείνη την ώρα που φεύγεις απ’το δρόμο θες χώρο και μόνο χώρο να σου «σβήσει» την έξτρα ταχύτητα…»

    http://www.bmw-motorsport.gr/forums/archive/index.php/t-22831.html

  14. sarant said

    Ευχαριστώ, Γιώργο!

  15. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Φυσικά και στέκουνε, και το ξεχασμένος και το αφηρημένος. Εδώ όμως, έχω τη γνώμη πως πολύ σωστά μεταφράζει ο Λαπαθιώτης, εφόσον ο Σβομπ γράφει σαφώς «oublieux». Αν το ήθελε αλλιώς, θα έγραφε «l’échanson distrait». Νομίζω.

  16. gbaloglou said

    #14:

    Υποπτεύομαι πάντως, έτσι που το ξανασκέφτομαι, πως το «ξεχασμένος» αφορά *στιγμιαία* αφηρημάδα!

  17. Immortalité said

    @11 Και μένα με ξένισε. Και δεν είχα ξανακούσει τη λέξη σαν συνώνυμο του αφηρημένος. Λέμε ξεχάστηκα αλλά δε λέμε με συγχωρείς ήμουν ξεχασμένος, τί έλεγες; Και στα γαλλικά ο oublieux είναι πιο πολύ ο χαμένος στις σκέψεις του, ο ονειροπόλος ενώ ο distrait είναι αυτός που (η προσοχή του) έχει αποσπαστεί από (κάτι) ένα σύνολο.

  18. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    (# 17)

    Chère Ιμόρ, ο ονειροπόλος είναι περισσότερο ο distrait παρά ο oublieux (πίστεψέ με, το ξέρω, γιατί είμαι κι από τα δυο) 🙂

    Τώρα που ξανασκέφτομαι τη φράση, θα διόρθωνα πραγματικά το «ξεχασμένος» (oublieux) γιατί δεν ανταποκρίνεται στο νόημα. Βρίσκω σωστό να πούμε «ο ξεχασιάρης (ή αμελής) οινοχόος».

    (Εκτός θέματος : Τι απέγινε η δική μας τρόικα; Ο Γάλλος συνένοχος εγκατέλειψε; Καταλαβαίνεις, φαντάζομαι, τι θέλω να πω…)

  19. Nicolas said

    Ξεχασιάρης (είπε ο τροϊκός ο τρίτος).
    Που ούτε ξεχασιάρης είναι, ούτε αφηρημένος. Απλά, πνίγεται κι επιπλέον χειμωνιάτικα έχει να κάνει όχι με βουβουζέλα αλλά με VZV (ο ιός του υιού).
    Και δεν θα έχει quatrième ή cinquième roue au carrosse, αλλά οι τρεις θα την πάμε την άμαξα* μέχρι τέρμα (λίγη υπομονή!).

    * Για τον Στάζυ, ρε γαμώτο! (Parce qu’il le vaut bien !)
    Λέτε να υπογράψει κι αυτός κάνα τέτοιο συμβόλαιο:
    http://www.sportweek.fr/loisirs/glamour/0/cantona-parce-qu-il-vaut-bien-67189.html?xtor=RSS-81

  20. Μαρία said

    19 Έχει τέτοιο βύσμα κι ο Στάζυ;

    18, 19 Τώρα δηλαδή στα σοβαρά λέτε οτι ο Λαπαθιώτης δεν ήξερε τον ξεχασιάρη;

  21. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Θα τον ήξερε, Μαρία, μα στο εν λόγω κείμενο μάλλον τον ξέχασε. 🙂

  22. Μπουκανιέρος said

    Το ξεχασμένος στέκει μ’ αυτή την έννοια, είναι όμως ελαφρά παλεϊκό. Γι’ αυτό ξενίζει κάπως τους νεότερους. Φαντάζομαι ότι στον καιρό του Λ. θα ξένιζε λιγότερο.

    (άσχετο ΥΓ: η ίδια λέξη πάντως είναι βρισιά, στα χωριά της Κέρκυρας…)

  23. Immortalité said

    @ 18 ‘ντάξει Πρεβέρ αφού είσαι και τα δύο θα δεχτώ τη διόρθωση 😉

    (Παρεμπιφτού πρέπει να έχεις καιρό να περάσεις από το κοινό σπίτι διότι πριν μέρες πήγα και τα έκανα όλα άνω κάτω και δεν άκουσα καμία διαμαρτυρία. Ήξερα ότι ο (Γ)άλλος τροϊκανός πνίγεται γι αυτό δε μιλάει, τώρα που έμαθα ότι είσαι και distrait και oublieux en même temps εξηγούνται όλα 😉 )

    @22 Μπουκάν ποτέ δεν το έχω ακούσει ούτε εδώ κάτω ούτε από τους Βορειοελλαδίτες φίλους. Έστεκε παντού στην Ελλάδα;

  24. #19 Νικολά, μερσί. Τώρα τόδα (α ρε πόρσε, πότε θα μας φτιάξεις την αυτόματη εγγραφή στα σχόλια, χωρίς να χρειάζεται σχολιασμός)

  25. ξέχασα…

  26. Μαρία said

    24 Tο συμβόλαιο
    http://www.youtube.com/watch?v=r5nKhqgan5g που λέει ο Νικολά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: