Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο φράχτης, οι μετανάστες και το άσυλο

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2011


Το σημείωμα αυτό δημοσιεύτηκε χτες, 6 Φεβρουαρίου, στην κυριακάτικη Αυγή, αν και χτυπήθηκε από τον δαίμονα της στοιχειοθεσίας ή του τυπογραφείου, και μάλιστα κατά καίριο τρόπο: φαγώθηκε η τελευταία λέξη 🙂

Ο μήνας που μας πέρασε άρχισε με τις εξαγγελίες για τον φράχτη στον Έβρο, και τελείωσε με τους μετανάστες απεργούς πείνας της Νομικής και τις συζητήσεις για το άσυλο –δεν είναι λοιπόν περίεργο που το σημερινό σημείωμα θα έχει άξονα αυτές τις τρεις λέξεις, αρχίζοντας από το τέλος.

Το άσυλο προέρχεται από το ρήμα «συλώ», που είναι ομηρικό και σήμαινε αρχικά «αφαιρώ τα όπλα από σκοτωμένον εχθρό, λαφυραγωγώ» και στη συνέχεια απλώς «αποσπώ, παίρνω». Το ρήμα διατηρείται ακόμα, ιδίως για αρχαίους τάφους –ενώ βέβαια υπάρχει και ο ιερόσυλος. Άσυλος στα αρχαία ήταν ο τόπος ο ιερός και απαραβίαστος ή ο άνθρωπος ο προστατευμένος και ασφαλής· υπήρχαν ορισμένοι ναοί που έδιναν ασυλία σε όποιον ικέτη κατέφευγε εκεί, όπως ήταν στην Αθήνα το Θησείο και ο ναός της Αθηνάς στην Ακρόπολη –και ξέρουμε ότι όταν οι Αλκμεωνίδες παραβίασαν το άσυλο και σκότωσαν τους (πραξικοπηματίες) οπαδούς του Κύλωνα, αυτό θεωρήθηκε άγος και μίασμα.

Από τα αρχαία ελληνικά η λέξη πέρασε στα λατινικά και από εκεί στις ευρωπαϊκές γλώσσες όπου και πήρε τις νεότερες ιδιαίτερες σημασίες όπως του ιδρύματος προστασίας ασθενών  που δεν μπορούν να φροντίσουν τον εαυτό τους (asile στα γαλλικά), σημασίες που επανέκαμψαν και στα ελληνικά.

Ο μετανάστης είναι λέξη που τη βρίσκουμε στον Όμηρο: όταν ο Αχιλλέας παραπονιέται ότι ο Αγαμέμνονας τον ταπείνωσε, λέει ότι του φέρθηκε σαν να ήταν κανένας «ατίμητος μετανάστης», παναπεί τιποτένιος ξενομερίτης. Από τότε τους στραβοκοίταζαν τους μετανάστες οι γηγενείς. Σύμφωνα με τα ετυμολογικά λεξικά, η λέξη ετυμολογείται από την πρόθεση μετά και το ρήμα ναίω, κατοικώ, άρα αυτός που αλλάζει κατοικία.

Ο μετανάστης είναι αρχαίος, αλλά ο λαθρομετανάστης αποτελεί νεότερο σχηματισμό. Στα λεξικά μπήκε μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όμως υπάρχει στη γλώσσα μας από μερικές δεκαετίες νωρίτερα. Σύμφωνα με μια έρευνα που έκανα, η παλαιότερη εμφάνιση της λέξης «λαθρομετανάστης» σε ελληνικές εφημερίδες χρονολογείται από τον Ιανουάριο του 1928, σε «ενημερωτικό» άρθρο του Ελεύθερου Βήματος σταλμένο εμφανώς από την αμερικανική πρεσβεία, με τίτλο «Το μεταναστευτικόν πρόβλημα της Ελλάδος», στο οποίο εξηγείται η ισχύουσα αμερικανική νομοθεσία και γίνεται σαφής προσπάθεια να αποθαρρυνθούν από την ιδέα της λαθραίας εισόδου όσοι δεν συγκέντρωναν τις προϋποθέσεις για νόμιμη μετανάστευση –που εκείνα τα χρόνια γινόταν πια με το σταγονόμετρο. Σ’ αυτό λοιπόν το εκτενές κείμενο του 1928 βρίσκει κανείς τον όρο «λαθρομετανάστης» και συχνότερα «λαθραίος μετανάστης». Βέβαια, τώρα που πήρε το κουτάλι μας νερό, ξεχάσαμε ότι σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια έχει κι από κάποιον μετανάστη στους παππούδες της ή υποστηρίζουμε ότι η δική μας περίπτωση είναι διαφορετική.

Η ελληνική γλώσσα δεν ξεχωρίζει τον άνθρωπο που έρχεται σε μια χώρα από τον άλλον που φεύγει από τη χώρα. Και τους δυο μετανάστες τους λέμε. Άλλες γλώσσες, όπως τα γαλλικά και τα αγγλικά, κάνουν αυτή τη διάκριση. Όταν κάποιοι έρχονται απέξω, έχουμε immigration, όταν φεύγουμε εμείς από τη χώρα μας είναι emigration. Από τις δυο αυτές οικογένειες λέξεων στα ελληνικά μπήκε μόνο η μία, και όχι τόσο η εμιγκράτσια, που είχε πάντα ξενικό άρωμα, όσο η λέξη εμιγκρές, που αρχικά πρέπει να χρησιμοποιήθηκε για τους τσαρικούς αξιωματικούς που κατέβηκαν στην Ελλάδα μετά την οκτωβριανή επανάσταση (κι απ’ όπου εμπνεύστηκε ο Καραγάτσης τον Λιάπκιν και τον Γιούγκερμαν). Βέβαια, στα ελληνικά ο εμιγκρές πήρε σχεδόν αποκλειστικά τη σημασία του αυτοεξόριστου, του πολιτικού φυγάδα. Κανείς μετανάστης στη Γερμανία δεν σκέφτηκε πως είναι εμιγκρές, μόνο οι αυτοεξόριστοι επί χούντας (τότε που έγραψε κι ο Βασιλικός το Καφενείο Εμιγκρέκ).

Ο φράχτης πάλι, προέρχεται από το ρήμα «φράσσω», το σημερινό φράζω, αλλά δεν είναι και τόσο αρχαία λέξη, μεσαιωνική μάλλον αφού στον Προκόπιο εμφανίζεται πρώτη φορά –με τη σημασία του «φράγματος». Στα παλιότερα χρόνια, χρησιμοποιούσαν τη λέξη «φράγμα» για τον φράχτη, δηλαδή οι σημασίες έχουν σήμερα αντιμετατεθεί. Κατά τα άλλα, πρόκειται για απλή περίπτωση, χωρίς ιδιαίτερη γλωσσική διαδρομή ή συγγένεια με άλλες γλώσσες.

Απλός λεξιλογικά ο φράχτης του Έβρου, αλλά τεχνολογικά θα είναι λένε πολύπλοκος, και θα τον χρυσοπληρώσουμε βεβαίως, τριπλόν και τρίδιπλον πάνω από τον προϋπολογισμό του και τετράδιπλον σε σχέση με ανάλογα έργα σε άλλες χώρες, διότι το νεοελληνικό κράτος είναι χουβαρντάδικο όταν πρόκειται να ταΐσει εργολάβους, μιζαδόρους, εταιρείες διοδίων, προμηθευτές νοσοκομείων, μεσάζοντες οπλικών συστημάτων που δεν λειτουργούν, κατασκευαστές υποβρυχίων που γέρνουν, αντιπροσώπους συστημάτων ασφαλείας που ουδέποτε παραδίδονται· τότε μάς πιάνουν τα κιμπαριλίκια μας, μη φανούμε φτωχομπινέδες στους ξένους, και φτάνει να κοστίζει 40 ευρώ στο νοσοκομείο της Κοζάνης το φίλτρο αιμοκάθαρσης, που πουλιέται ένα τάλιρο στη Λοζάνη. Κι έτσι θα παραμείνουμε, με κουτσουρεμένους μισθούς, με φαλκιδευμένα εργασιακά δικαιώματα, με ελαττωματική περιβαλλοντική νομοθεσία, χωρίς κτηματολόγιο, χωρίς συλλογικές συμβάσεις, χωρίς προοπτική, αλλά με ολοκαίνουργιον και πανάκριβο φράχτη, που θα έχει τρία μέτρα ύψος, και θερμικές κάμερες, και όλα τα σέα και τα μέα του επάνω. Ξέφραγο αμπέλι, αλλά με φράχτη!

 

34 Σχόλια to “Ο φράχτης, οι μετανάστες και το άσυλο”

  1. gbaloglou said

    «λάθρα μεταναστεύσαντες» (Έλληνες) από τις 26-8-1916

  2. Κώστας said

    Εμιγκρέδες δε λέγανε και τους φιλομοναρχικούς πολιτικούς πρόσφυγες της Γαλλικής Επανάστασης; Αυτή η χρήση δεν είχε φτάσει στην Ελλάδα;

  3. metanastis said

    και στα ιταλικά asilo είναι ο παιδικός σταθμός ενώ asilo nido (= φωλιά) είναι ο βρεφονηπιακός.

  4. dex said

    ΑλκμΕωνίδες; Ναι; Τι ώρα;

  5. Καλημέρα!

    Έχω 2 απορίες:

    α) Έχει κάποια ετυμολογική σχέση το «φράγμα» με το «frango» http://en.wiktionary.org/wiki/frango#Latin ; (εξ’ου και fractus http://en.wiktionary.org/wiki/fractus , fractal…)
    β) Το ρήμα «ναίω» έχει κάποια σχέση με το ρήμα «νάω» ;;

  6. Raniouska said

    «Βέβαια, στα ελληνικά ο εμιγκρές πήρε σχεδόν αποκλειστικά τη σημασία του αυτοεξόριστου, του πολιτικού φυγάδα.»

    Στη δημοτική, νομίζω ότι λέμε και γράφουμε πλέον «ο φυγάς, του φυγά».

    Καλή σας μέρα 🙂

  7. dex said

    α) Όχι, το πρώτο είναι από τη ρίζα *bhrenk- με Ablaut και παραγωγική κατάληξη *-jo και το δεύτερο από την *bhreg-.
    β) Όχι, ναίω σημαίνει κατοικώ («Ζευ άνα, Δωδωναίε, Πελασγικέ, τηλόθι ναίων») και νάω σημαίνει ρέω/πλέω, ομόρριζο του λατ. nare («Rari nantes in gurgite vasto»).

  8. Μπουκανιέρος said

    2 Ναι, κι εγώ έχω την εντύπωση ότι γι’ αυτούς πρωτοχρησιμοποιήθηκε η λέξη.

  9. sarant said

    Ευχαριστώ για τα σχόλια!

    1: Γιώργο, το είδα αυτό -βέβαια, δεν είναι (ακόμα) μονολεκτικός ο όρος.
    2-8: Μάλλον έχετε δίκιο, πρέπει να το ψάξουμε.

    3: Πολύ ενδιαφέρον -asilo με «συμπαθητική» σημασία.

  10. sarant said

    4: Τι εννοείτε «τι ώρα»; Ότι δεν γράφεται «Αλκμεωνίδες»; Έτσι το είδα στον Ηρόδοτο, αλλά δεν θυμάμαι τι ώρα ήταν. Βρίσκω επίσης ότι έτσι το γράφει ο Πλούταρχος και ο Αριστοτέλης. Αγράμματοι είναι αυτοί;

    Γράφεται επίσης «Αλκμαιωνίδες» και «Αλκμαιονίδες».

  11. Μαρία said

    9 Και το ΛΚΝ και το γαλλικό αυτό λένε.
    Οι Γάλλοι βέβαια χρησιμοποίησαν απαξιωτικά και τη λέξη μέτοικος (βλ. και τραγούδι Μουστακί).

  12. Νέος Τιπούκειτος said

    @4, 10: Οι σύγχρονοι εκδότες προτιμούν τη γραφή Αλκμέων, με έψιλον. Το Αλκμαίων μάλλον είναι υπερδιόρθωση που προέκυψε όταν πια ε και αι ήταν ομόηχα. Να ληφθεί υπόψη και ο τύπος Αλκμάων, με μακρό το δεύτερο άλφα, που τον βρίσκουμε στον Όμηρο, στον Στησίχορο και στον Αλκμάνα (<Αλκμάονα!). Θα μπορούσε να οδηγήσει στο Αλκμέων μέσω ενός αμάρτυρου *Αλκμήων (με κανονική βράχυνση του η πριν από φωνήεν).

  13. Immortalité said

    Από τότε τους στραβοκοίταζαν τους μετανάστες οι γηγενείς. Μήπως είναι απόδειξη τρισχιλιετούς καταγωγής; 😉

  14. aerosol said

    Την ώρα που Dex δεν πρόσεχε στο μάθημα, ίσως;
    🙂

  15. «κατασκευαστές υποβρυχίων που γέρνουν»

    Αυτό όμως είναι προχειρολογία. Δεν είναι του θέματος και δεν επιμένω, αλλά δεν υπήρχε λόγος να αναπαραχθή ένα δημοσιογραφικό στερεότυπο χωρίς εξειδικευμένη έρευνα.

  16. gbaloglou said

    … ειδικά επειδή κάτι ψιθυρίστηκε σήμερα σχετικά με το ειδικό βάρος κάποιων προμηθειών, και μάλλον έπεται συνέχεια…

    [Γενικά πάντως συμφωνώ, δυστυχώς, με το πνεύμα του οικοδεσπότη…]

  17. sarant said

    15: Παραδέχομαι ότι είναι κλισέ, είναι όμως λάθος; -τις τελευταίες εξελίξεις δεν τις έχω κοιτάξει με προσοχή.

  18. 16, τα δύο θέματα, η δωροδοκία και η τεχνική επάρκεια των υποβρυχίων, είναι διακριτά. Διακριτό είναι επίσης το ζήτημα αν χρειαζόμασταν καινούργια υποβρύχια (: ναι).

    17, ας μην εκτρέψουμε τον μίτο, είναι όμως προφανές ότι πρόκειται για ένα πολύ εξειδικευμένο ζήτημα ναυπηγικής, που ξεπετάχτηκε στα οχτώμισυ.

  19. tamistas said

    Για την ταμπακιέρα: Ας ακούσουν το δεσπότη…

  20. gbaloglou said

    18

    Όχι κατ’ ανάγκην διακριτά (δωροδοκία και τεχνική επάρκεια υποβρυχίων) κατά το Spiegel:

    «Από το 2000 είχε παραγγείλει η Ελλάδα τέσσερα υποβρύχια του νέου τύπου 214, το Παπανικολής που κατασκευάστηκε στο Κίελο και ακόμα τρία για να κατασκευαστούν σε ελληνικό ναυπηγείο, συνολικής αξίας 1,14 δισ. ευρώ. Τότε στην Αθήνα κυβερνούσε ακόμα το ΠΑΣΟΚ. Μετά, το 2004, ήλθε στην εξουσία η ΝΔ και δεν ήθελε πια το υποβρύχιο, επειδή υποτίθεται έγερνε πολύ. Στην πραγματικότητα έγερνε μάλλον η χρηματοδότηση. Από το 2009 όμως το λόγο είχε και πάλι το ΠΑΣΟΚ. Και όλα ήταν καλά.»

  21. Alexis said

    «Κανείς μετανάστης στη Γερμανία δε σκέφτηκε πως είναι εμιγκρές»

    Στους ‘Μετανάστες’ του Μαρκόπουλου, στο τραγούδι Η Φάμπρικα χρησιμοποιείται η λέξη ‘εμιγκρές’ με αυτήν ακριβώς τη σημασία:
    -Άκουσε φίλε εμιγκρέ, ο χρόνος είναι χρήμα
    με τους εργάτες μη μιλάς, την ώρα σου να την κρατάς
    το γιό σου μη τον λησμονάς, πεινάει κι είναι κρίμα.

    Στην πρώτη έκδοση του δίσκου (σε βινύλιο φυσικά), στο οπισθόφυλλο υπάρχει και μετάφραση των πληροφοριών του άλμπουμ στα Αγγλικά. Εκεί το τραγούδι ‘Η μπαλάντα του μετανάστη’ μεταφράζεται ως ‘The ballad of the emigrant worker’.

  22. metanastis said

    @19
    έχει ενδιαφέρον πάντως ότι ο συνονόματος και προκάτοχος του
    συγκεκριμένου δεσπότη έχει ακριβώς αντίθετη άποψη:

    http://www.express.gr/news/ellada/414834oz_20110202414834.php3

    (άσχετο, αλλά δίστασα για την ορθογραφία του «συνονόματος», γιατί θα έκοβα το χέρι μου ότι γράφεται «συνωνόματος», αλλά γκουγκλίζοντας βρήκα 2310 με ω και 58400 με ο!)

  23. LandS said

    #22
    Δεν υπάρχει η έκφραση «ιμιγκρές»

  24. Yannis_H said

    Άκουσα ότι τον φράχτη δεν τον κάνουν για να μη μπαίνει κόσμος στην Ελλάδα, αλλά για να μη φεύγουμε εμείς.

    Α, και με την ευκαιρία, ο Καρατζαφέρης αποδεικνύεται εντελώς βλάκας σε κάθε περίπτωση που αφορά μετανάστες. Αντί να πανηγυρίσει όταν έδιναν ελληνική ιθαγένεια στους μετανάστες (υπάρχει μεγαλύτερο καψώνι;) αυτός διαμαρτυρόταν. Απίστευτο τ’ ότι δεν καταδικάστηκε η Ελλάδα γι απάνθρωπη συμπεριφορά…

  25. τυφλός said

    @15: http://folders.skai.gr/main/theme?locale=el&id=163

    11.35: σχετικά με το αν ήταν απαραίτητα ή όχι, 17.50: υποβρύχια γενικά, 27.40 οι κλίσεις.

  26. (24) «Άκουσα ότι τον φράχτη δεν τον κάνουν για να μη μπαίνει κόσμος στην Ελλάδα, αλλά για να μη φεύγουμε εμείς.»

    Μην το λες ούτε γι’αστείο. Όποιος δεν είναι πολύ νέος και θυμάται την εποχή που διάφορων λογιών φράχτες μας έκλειναν μέσα, ανατριχιάζει…

  27. sarant said

    Έλειπα πολλές ώρες και να με συμπαθάτε!

    21: Δίκιο έχεις, αγαπητέ, μου είχε ξεφύγει!

    26: Πέστο άλλη μια φορά…

  28. Μαρία said

    27(21) Ο Σκούρτης το χρησιμοποιεί, για να του βγει το μέτρο κι όχι οι μετανάστες για τον εαυτό τους.

  29. argo said

    «…
    Για την καλύτερη προστασία και φύλαξη των συνόρων μας, και προκειμένου να ενισχυθεί αποτελεσματικά η αποτρεπτική ικανότητα έναντι της λαθρομεταναστευτικής πίεσης στα χερσαία ελληνοτουρκικά σύνορα, μετά την 3η Μαρτίου που αναμένεται να ολοκληρωθεί η ενισχυμένη παρουσία του FRONTEX, δημοσιοποιήθηκε από τον κο Υπουργό Προστασίας του Πολίτη η πρόθεση της χώρας μας για την κατασκευή ενός τεχνητού εμποδίου. Θα πρόκειται για ένα σιδερένιο φράχτη, ο οποίος θα αναπτυχθεί στο τμήμα των ελληνοτουρκικών χερσαίων συνόρων, μεταξύ Νέας Βύσσας – Ορεστιάδας, μήκους 12,5 χλμ. και θα λειτουργεί ως σαφές μήνυμα προς τους διακινητές, τα δίκτυα και τους παράνομους μετανάστες, ότι η περιοχή μας δεν προσφέρεται ως εύκολη πύλη παράτυπης εισόδου προς την Ευρώπη. Επί του παρόντος εξετάζονται πολιτικά, επιχειρησιακά και οικονομοτεχνικά ζητήματα για την άμεση υλοποίηση του μέτρου.

    Η χώρα μας προσβλέπει για το νέο αυτό μέτρο στη συνδρομή της Ευρωπαικής Επιτροπής και των κρατών-μελών, με την παροχή τεχνογνωσίας, οικονομικής ενίσχυσης, εξοπλισμού κλπ., με στόχο την αποτελεσματικότερη φύλαξη των χερσαίων συνόρων στον Έβρο, που αποτελούν και εξωτερικά σύνορα της ΕΕ.

    Το ανωτέρω αποτρεπτικό μέτρο, αστυνομικού αποκλειστικά χαρακτήρα, αποτελεί διαπιστωμένη ανάγκη για την ενίσχυση της προστασίας και φύλαξης των συνόρων μας. …»

    (πηγή: «Λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση των παρανόμων μεταναστευτικών ροών στην Ελλάδα», Σημείωμα του Ελλ. Υπ. Εξωτερικών, 05-01-2011).

  30. Τυφλέ, ναι, τον άκουσα και τον καμάρωσα.
    https://roides.wordpress.com/2011/01/18/18jan11/#comment-32670

    Δεν επανέρχομαι με την υποβρυχιολογία.

  31. Λευτέρης said

    #26
    Μην πηγαινεις τόσο πίσω.
    Επί υπουργίας Αρσένη δεν σηκώθηκε η μπάρα
    που απαγόρευε σ’ οποιονδήποτε Έλληνα
    να πάει στα μειονωτικά χωριά αν δεν είχε ειδική άδεια;

  32. Antonis said

    Κύριε Σαραντάκο,
    Λοζάνη ή Λωζάννη; (και αντιστοίχως, Γενέβη ή Γενεύη;)

  33. sarant said

    Αντώνη, αν εφαρμόσουμε τον κανόνα, που λέει ότι στα εξελληνισμένα τοπωνύμια κρατάμε την παραδοσιακή ορθογραφία (άρα: Βρυξέλλες και όχι Βριξέλες) είναι Λωζάννη.

    Όπως, εδώ το έγραψα έτσι για να διαφέρει και οπτικά ένα μόνο γράμμα από την Κοζάνη.

  34. unknownyouser said

    Μετά τους «λαθραίους μετανάστες»…ήρθαν και οι «μετανάστες πολυτελείας» http://bit.ly/faXpaA

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: