Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Δυο μάλλον άγνωστα πρωτόλεια του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2011


Το περιοδικό «Διάπλασις των παίδων», έτσι όπως το διαμόρφωσε ο Γρ. Ξενόπουλος από το 1896 που το ανέλαβε, υπολόγιζε πολύ στη συμμετοχή των συνδρομητών του, την οποία ο Ξενόπουλος ενθάρρυνε με κάθε τρόπο. Οι συνδρομητές της Διάπλασης έπαιρναν ένα ψευδώνυμο και στη συνέχεια μπορούσαν να αλληλογραφούν με το περιοδικό, να στέλνουν σπαζοκεφαλιές, ανέκδοτα και μαθηματικά προβλήματα προς δημοσίευση, να ανταλλάσσουν (μέσω του περιοδικού) τετράδια με «Μικρά μυστικά» (εννοείται ότι τα ήθη της εποχής επέβαλλαν η ανταλλαγή να γίνεται μόνο μεταξύ ομοφύλων), να συμμετέχουν στους κάθε λογής διαγωνισμούς που διοργάνωνε ο δαιμόνιος Ξενόπουλος, ο οποίος μάλιστα, για να ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων, είχε χωρίσει τους συμμετέχοντες σε τρεις κατηγορίες, έως 11 χρονών, 12 με 15, 16 και πάνω.

Ανάμεσα στους φανατικούς συνδρομητές της Διάπλασης ήταν και ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, που γράφτηκε συνδρομητής του περιοδικού το 1897, εννιά χρονών, με το ψευδώνυμο «Αιθήρ», με το οποίο είχε έντονη παρουσία στην εσωτερική ζωή του περιοδικού, τουλάχιστον έως το 1906. (Αργότερα, ενήλικας πια, ο Λαπαθιώτης ξανάγινε συνδρομητής, με το ψευδώνυμο Όψιμος κρίνος). Θα μπορούσε κανείς να γράψει ένα μεγάλο άρθρο για τη συμμετοχή του Λαπαθιώτη στη Διάπλαση. Σήμερα θα σας παρουσιάσω δυο πρωτόλεια ποιήματα του Λαπαθιώτη, που δημοσιεύτηκαν στη Διάπλαση και που είναι μάλλον άγνωστα.

Τα λέω πρωτόλεια, αλλά δεν είναι τα πρώτα ποιήματα που δημοσίευσε ο Λαπαθιώτης. Πράγματι, αν θέλουμε να είμαστε αυστηροί, τα πραγματικά δημοσιευμένα πρωτόλεια του Λαπαθιώτη είναι όσα παιδικά του ποιήματα δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες, πρώτα στην Εστία, από δημοσιογράφους που ήθελαν να κολακέψουν τον πατέρα (που ήταν τότε προσωπάρχης του Υπουργείου Στρατιωτικών) κι έτσι δημοσίευαν τα πρωτόλεια του γιου. Τα ποιήματα αυτά προς το παρόν λανθάνουν, περιμένοντας κάποιον υπομονετικό που θα ξεφυλλίσει τα σώματα των αθηναϊκών εφημερίδων από το 1895 έως το 1903, αλλά την ύπαρξή τους τη γνωρίζουμε από την αυτοβιογραφία του Λαπαθιώτη. Πρωτόλειο είναι επίσης το έμμετρο δράμα «Νέρων ο τύραννος», γραμμένο το 1900 (όταν ο Λαπαθιώτης ήταν 12 χρονών), που το εξέδωσε ο πατέρας του για δώρο το 1901 και που μπορείτε να το κατεβάσετε από τον ιστότοπο του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Τα ποιήματα της Διάπλασης, δημοσιεύτηκαν το 1906, δηλαδή ενώ ο 18χρονος Λαπαθιώτης είχε ήδη κάνει την  «κανονική» εμφάνισή του ως ποιητής, το 1905, με δυο ποιήματα που δημοσιεύτηκαν στον Νουμά («Έκσταση», τον Φεβρουάριο και «Παράπονο του τραγουδιστή» τον Απρίλιο του 1905).

Το πρώτο από αυτά είναι άτιτλο και αποτελεί την έμμετρη συμμετοχή του Λαπαθιώτη σε μια «Κυριακή της Διάπλασης». Ο Ξενόπουλος διοργάνωνε μια ή δυο φορές το χρόνο τις «Κυριακές» της Διάπλασης, ένα διπλό τεύχος στο οποίο έβαζε ένα θέμα και καλούσε τους συνδρομητές να γράψουν γι’ αυτό, και ύστερα ο ίδιος συνένωνε τις συμμετοχές σε ενιαίο κείμενο με ειρμό, γράφοντας τις απαραίτητες γέφυρες. Στο συγκεκριμένο φύλλο, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 1906, το θέμα είναι «Πώς φαντάζεστε τον κόσμο το 4.000 μ.Χ.» (τα Διαπλασόπουλα ήταν εξοικειωμένα με την επιστημονικοφανταστική λογοτεχνία, αφού αρκετά έργα του Ιουλίου Βερν δημοσιεύονταν σε συνέχειες στη Διάπλαση).

Το ποίημα του Λαπαθιώτη είναι άτιτλο, αφού δημοσιεύεται μέσα στη ροή του κειμένου. Όπως λέει ο Β. Ψαραδάκης, θα μπορούσαμε να του δώσουμε τον τίτλο «Ο κομήτης».

Γιατί να βασανίζουμε το νου,
να τυραννούμε άδικα τη σκέψη;
Ως τότ’ ένας κομήτης τ’ ουρανού
θαρρώ πως θα μας έχει ξεμπερδέψει.

Θα λείψει κάθε πίκρα και πληγή,
θα λείψουνε τα βάσανα κι οι πόνοι×
έτσι και μεις γλυτώνουμε απ’ τη γη
κι η γη απ’ το μπελά μας ξεγλυτώνει.

Νομίζετε καλέ πως ημπορεί
η σφαίρα μας η κακομοίρα να ’χει
μια τέτοια κοινωνία πονηρή
και δύστροπη, για φόρτωμα στη ράχη;

Και τ’ Άπειρο μπορεί στην αγκαλιά
να σέρνει τέτοια οχληρά στοιχεία,
που όλο το σκαλίζουν και σταλιά
να ζήσει δεν τ’ αφήνουν σε ησυχία;

Τότε θα σβήσουν πόθοι, στεναγμοί
κακίες, μίση, δάκρυα και θλίψη,
και τ’ Άπειρο το δόλιο στη στιγμή
από τρανή ενόχληση θα λείψει.

Έλα, κομήτη, έλ’ απ’ τα ψηλά
και -στο Θεό σου- κάψε τέτοια σφαίρα,
που όλο μας σκοτίζει τα μυαλά
και γύρω παραδέρνει στον Αιθέρα.

Η τελευταία λέξη, που είναι και το ψευδώνυμο του Λαπαθιώτη, τυπώνεται στην από κάτω σειρά, εν είδει υπογραφής.

Το ποίημα το παρουσίασε ο φίλος Βαγγέλης Ψαραδάκης πριν από τρία χρόνια στο poiein.gr, και επισήμανε εύστοχα την ανάλαφρη, παιγνιώδη διάθεση και τη λεπτή ειρωνεία που χαρακτηρίζει το ποίημα. Ωστόσο, ο Ψαραδάκης δημοσιεύει μόνο 4 στροφές του ποιήματος (τις τρεις πρώτες και την τελευταία), μάλλον επειδή έτσι θα το βρήκε σε κάποια ενδιάμεση πηγή που αγνοώ.

Το δεύτερο ποίημα, κι αυτό του 1906, ήταν η συμμετοχή του Λαπαθιώτη στον ποιητικό διαγωνισμό που είχε προκηρύξει το περιοδικό, με θέμα «Ηλιοβασίλεμα», που έπρεπε να είναι ο τίτλος των ποιημάτων. Ο Λαπαθιώτης πήρε το δεύτερο βραβείο (πάντα με το ψευδώνυμο Αιθήρ), με πρώτον τον Λέαντρο Παλαμά, τον γιο του μεγάλου Κωστή Παλαμά, που είχε το ψευδώνυμο Άριελ. Ο Ξενόπουλος γράφει ότι προς στιγμή σκέφτηκε να θέσει εκτός συναγωνισμού και  τον Άριελ και τον Αιθέρα, γιατί και οι δυο ήταν γνωστοί ως «μικροί ποιηταί» κι είχαν ήδη δημοσιεύσει ποιήματα με το όνομά τους σε εφημερίδες και περιοδικά, αλλά επειδή τα ποιήματά τους ήταν «ασυγκρίτως ανώτερα» από όλα τα άλλα αποφάσισε να μην τους αποκλείσει, γιατί αλλιώς θα βρισκόταν σε αμηχανία ποιο από τα δέκα περίπου ισοδύναμα άλλα ποιήματα να βραβεύσει! Ο Ξενόπουλος γράφει ότι προτίμησε να δώσει την πρώτη θέση στον Άριελ-Παλαμά διότι δεν είχε πάρει ποτέ άλλη φορά πρώτο βραβείο, σε αντίθεση με τον Αιθέρα-Λαπαθιώτη. Πάντως, ο Λ. Παλαμάς ήταν και νεότερος, 15 ετών μόνο, αλλά ήδη είχε δημοσιεύσει –έβγαλε άλλωστε την πρώτη του συλλογή το 1907.

Το ποίημα του Λαπαθιώτη έχει φυσικά τον (υποχρεωτικό) τίτλο «Ηλιοβασίλεμα». Αν και έχω στο μυαλό μου ότι κάπου έχει δημοσιευτεί πρόσφατα η πρώτη του στροφή, τώρα που έψαξα τα κιτάπια μου δεν βρήκα πού. Πάντως, στο σύνολό του (νομίζω ότι) δεν έχει αναδημοσιευτεί.

Ηλιοβασίλεμα

Σε φλογερή, περίλαμπρη πορφύρα
ο Φοίβος τρεμοσβήνει στα βουνά·
σύννεφα, φλόγες, αρμονίες, μύρα,
και σ’ όνειρα η λάμψη με πλανά!…

Η θάλασσα ροδίζει χρυσωμένη,
ο ζέφυρος σαλεύει τα κλαδιά,
το κύμα σιγοτρέμει και πεθαίνει
με φλίφλισμα γλυκό στην αμμουδιά!…

Τα σύννεφ’ αρμενίζουν φλογισμένα,
κι ανάλαφρα, τρεμουλιαστά, δειλά
ο άνεμος τον ίσκιο τους στα ξένα
με φύσημ’ απαλό σιγοκυλά!…

Οι μενεξέδες γέρνουν απ’ τα φύλλα
με τρυφερό παράπονο στη γη·
τη νύχτα καρτερούν μ’ ανατριχίλα,
προσμένουν με λαχτάρα την αυγή.

Η τελευταία στροφή μου αρέσει περισσότερο. Το φλίφλισμα είναι λέξη που την αγαπούσε ο Λαπαθιώτης, την είχε χρησιμοποιήσει και στο πρώτο δημοσιευμένο ποίημά του, την «Έκσταση», αλλά οι σημερινοί αναγνώστες δεν το ξέρουν: ο Δικταίος, στην έκδοση του 1964, την έγραψε: φλοίφλισμα, ενώ στην επανέκδοση του Ζήτρου, που έχει πολλά λαθάκια, την έχουν μετατρέψει σε φλοίσβισμα, που σημαίνει το ίδιο, αλλά δεν δίνει τον ίδιο ήχο. Πάντως, το φλίφλισμα υπάρχει και σε άλλα ποιήματα της εποχής –και πρόσφατα είδα πως τη χρησιμοποίησε σε μετάφρασή του ο Γ. Κεντρωτής.

Advertisements

12 Σχόλια to “Δυο μάλλον άγνωστα πρωτόλεια του Ν. Λαπαθιώτη”

  1. Πολύ ενδιαφέρον (για μένα) άρθρο.

    1) Για τον κομήτη, μια και δημοσιεύτηκε το 1906 είναι νομίζω εμφανής ήδη η αρχόμενη υστερία για τον κομήτη του Χάλεϊ και το τέλος του κόσμου που το περίμεναν το 1910.

    2) Το φλοίσβισμα το ξέρω και το έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ (μάλιστα σε αυτό που μου έχουν μελοποιήσει). Μου άρεσε πάντα σαν λέξη, ίσως επειδή έχουμε και τον Φλοίσβο όπως καλά ξέρεις εδώ στο Παλιό Φάληρο. Το φλοίφλισμα πρώτη φορά το διαβάζω.

  2. Έξοχη, όπως πάντα, η ανάρτησή σου Νίκο! Ευχαριστούμε για τα τόσα ενδιαφέροντα που ιστορείς. Εντυπωσιακό το γεγονός ότι τόσο ο Αιθήρ, όσο και ο Άριελ συμμετείχαν στον ίδιο διαγωνισμό, δεν γνώριζα για τον νεαρό Παλαμά. Τα ποιήματα ενδιαφέροντα, το δεύτερο μου αρέσει περισσότερο και όντως η τελευταία στροφή είναι το δυνατό του σημείο και για μένα. Όσο για το φλίφλισμα, μ’ ενοχλεί πραγματικά η αυθαίρετη «διόρθωση» από έκδοση σε έκδοση γι αυτό και χαίρομαι πολύ όταν πέφτουν στα χέρια μου οι παλιές εκδόσεις ή οι πρωτότυπες. Ο καλός μας ο Κεντρωτής επιμένει συγκινητικά στη χρήση τέτοιων λέξεων. Σ’ ευχαριστώ πολύ και τον σύνδεσμο από τον ιστότοπο του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
    Καλημέρα σε όλους!

  3. sarant said

    Ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια! Το κακό με την έκδοση του Ζήτρου είναι ότι έχει πολλά λαθάκια, μικρά αλλά όχι ασήμαντα. Το καλό είναι ότι χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχε Λαπαθιώτης στα βιβλιοπωλεία.

    Ο Λέαντρος Παλαμάς ακούστηκε πολύ σαν ανερχόμενος ποιητής τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα -αλλά είχε πολύ βαρύ όνομα να σηκώσει.

  4. Ηρώ Διαμαντούρου said

    Ωραίος ο φίλος μας και θα σου είναι ιδιαίτερα ευγνώμων, υποθέτω. Προτιμώ το πρώτο.

  5. Βαγγέλης said

    Έχετε δίκιο, το πρώτο ποίημα το βρήκα ως σημείωση σε μια μελέτη για τη Διάπλαση – αν είχε και τις δύο επιπλέον στροφές, δεν θα τις παρέλειπα. Όσον αφορά το δεύτερο, κάπου το είδα αλλά δεν μπορώ να θυμηθώ πού.
    Ευχάριστη έκπληξη είναι το παιδικό θεατρικό δράμα του. Στην πορεία ο Λαπαθιώτης έγραψε θέατρο, π.χ. το Απ’ τα χαράματα ως το γλυκοχάραμα, που χάθηκε στα χέρια της Κοτοπούλη.Σας ευχαριστώ και γι’ αυτό και για τη Διαγώνιο, έστω και καθυστερημένα.

  6. newagemama said

    Εξαιρετική ανάρτηση! Φώτισες μια ακόμα πτυχή αυτού του αγαπημένου ποιητή. Δεν είχα ιδέα ότι ήταν φανατικός της Διάπλασης, την οποία γνώρισα στη δεκαετία του 1980 σαν παιδί από κάποιους ξεχασμένους τόμους σε μια αραχνιασμένη αποθήκη της μητέρας μου.
    Αν και σαφώς πρωτόλεια, τα δυο ποιήματα αφήνουν ένα πρώϊμο άρωμα «λαπαθιωτισμού». Να παρατηρήσω στ層Ηλιοβασίλεμα» πώς παίζει ο ποιητής με το γράμμα και τον ήχο του «Φ»: Φίφλισμα, φλογερή, πορφύρα, Φοίβος, ζέφυρος κλπ». Και πλανιέται στον αέρα αυτή η λεπτεπίλεπτη, αιθέρια ειρωνεία…

    Ενθουσιάστηκα, πάντα τέτοια! Την καλημέρα μου από την ξεπαγιασμένη Αθήνα
    http://newagemama.com

  7. sarant said

    Ευχαριστώ για τα σχόλια.

    Αναρωτιέμαι πότε σταμάτησε να βγαίνει η Διάπλαση -στη δεκαετία του 1960 πάντως έβγαινε ακόμα.

  8. Ηρώ Διαμαντούρου said

    Η πεντιγκρί Διάπλαση, του Ξενόπουλου δηλαδή, νομίζω έβγαινε μέχρι το 1947. Μετά συνεχίστηκε μεν, αλλά χωρίς να είναι ακριβώς το ίδιο, μέχρι το 1970 (ή 1969). Θα επαληθεύσω μόλις βρω ευκαιρία.

  9. Λοιπόν, αποφάσισα να κάνω επιτέλους και μια φορά μετά από χρόνια έρευνα σε τυπωμένα βιβλία και όχι στο Δίκτυο. Δυστυχώς τη Διάπλαση του 1906 δεν την έχω στο σπίτι, άρχισα όμως να χαζεύω τη Διάπλαση του 1902, και ήδη από το 2ο τεύχος βρήκα μια αναφορά στον Λαπαθιώτη:

    Σ’ ευχαριστώ, Αιθήρ, διά την αποστολήν του δράματός σου, (ο Νέρων, υποθέτω)σ’ ευχαριστεί και ο κ. Φαίδων (το ψευδώνυμο του Ξενόπουλου) που τον ενθυμήθης. Τα συγχαρητήριά μου διά τας μεγάλας αυτάς προόδους και τας ευχάς μου διά το μέλλον, το οποίο προοιωνίζεται λαμπρόν!

    Αν βρω κάτι άλλο θα ενημερώσω.

  10. sarant said

    Γιώργο, σ’ ευχαριστώ -έχω κι εγώ τις Διαπλάσεις, αλλά το 1902 δεν το έχω ψάξει. Έχει γουστο να ψάχνεις παλιά έντυπα. Αν βρεις κάτι, πέστο!

  11. Πήρα τη Νέα Εστία σήμερα και έχει μεγάλο άρθρο για τον Λαπαθιώτη και τις παρωδίες του. Αλλά φοβάμαι πως (ενώ έχει πολλές παραπομπές) δεν έχει αναφορά στο μπλογκ του Σαραντάκου, όπου εγώ τουλάχιστον πρωτοδιάβασα τις παρωδίες, ειδικά την «Καββαδιακή». Θα το διαβάσω προσεκτικά και θα επανέλθω γιατί απλώς το ξφύλλισα πριν.

  12. sarant said

    Της Αθηνάς Βογιατζόγλου θα λες. Νομίζω ότι κάποια αναφορά έχει.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: