Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

ίσα βάρκα ίσα νερά

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2011


 

Συζητούσα με φίλο, ο οποίος μου επισήμανε ότι η έκφραση «ίσα βάρκα ίσα νερά» δεν υπάρχει στα μεγάλα μας λεξικά, ενώ είναι εξαιρετικά οικεία και έχει και άφθονες γκουγκλιές.

Υπάρχουν βέβαια και παραλλαγές. Στην Καρυστινή λαογραφία του Κανακάρη βρίσκω «ίσα καράβι, ίσα νερά» ενώ σε συλλογή λεσβιακών παροιμιών του Χατζηγιάννη «ίσα βάρκα, ίσα πανιά» και «ίσα βάρκα, ίσα κουπιά». Η παραλλαγή με τα πανιά είναι συχνή και στο γκουγκλ. Και «ίσα καράβι ίσα πανιά» που είχε αναφερθεί από την αγαπητή Ιμορταλιτέ σε παλιότερη συζήτηση στο ιστολόγιο.

Το ρήμα που υπονοείται στην έκφραση, και που πολλές φορές δηλώνεται ρητά, είναι το «φέρνω». Μάλιστα, στο «Σκιάθου λαϊκός πολιτισμός» του Ρήγα η έκφρ. λημματογραφείται ως «τα φέραμε βάρκα και νερά».

Σύμφωνα με όλες τις παραπάνω πηγές, η έκφραση χρησιμοποιείται όταν από μια επιχείρηση δεν είχαμε ούτε κέρδος αλλά ούτε και ζημιά (μας ήρθε μία η άλλη, που λέμε), όταν τα ξοδέψουμε όλα χωρίς να περισσέψει τίποτε, όταν ταιριάξουμε δυο πράγματα ίσα-ίσα.

Την τελευταία απόχρωση τη βρίσκω στον Δρακονταειδή: Μπήκα στο δεύτερο στρατιωτικό νοσοκομείο, είχα κανονίσει να πάρω την αναρρωτική, να τα φέρω ίσα βάρκα ίσα νερά και ν’ απολυθώ (Το σπίτι της θείας)

Νομίζω πάντως ότι η αρχική σημασία της φρ. είναι όταν σε εμπορική επιχείρηση δεν βγάλουμε κέρδος αλλά τουλάχιστον δεν έχουμε και ζημιά, δεν μπαίνουμε μέσα.

Εκεί που όλα τα λεξικά σε απογοητεύουν, το slang.gr δεν σε εγκαταλείπει. Καταγράφει τη φράση, με τη σημασία του μηδενικού αποτελέσματος, αν και νομίζω ότι πρέπει να τονιστεί σαφέστερα το ότι δεν υπάρχει ζημιά. Η εξήγηση που δίνεται για την προέλευση της φράσης δεν με πείθει: Προέρχεται από την παρατήρηση βάρκας δεμένης στο μουράγιο, όσο ανεβαίνει το νερό τόσο ανεβαίνει και η βάρκα και ανάποδα· η σχέση βάρκας-νερού παραμένει πάντα η ίδια.

Εγώ σκεφτόμουν ότι η φρ. προέρχεται από βάρκα που, είτε επειδή έχει πάρει νερά είτε επειδή είναι παραφορτωμένη, έχει κατέβει με αποτέλεσμα το χείλος της να βρίσκεται (σχεδόν) στην επιφάνεια του νερού. Ακόμα επιπλέει, αλλά με το παραμικρό επιπλέον βάρος θα βουλιάξει. Την πεποίθησή μου αυτή τη στηρίζει και μια κυριολεκτική χρήση του όρου, που τη βρήκα στα γκουγκλοβιβλία: Έκανε κρύο τρομερό κι όπως είχαν έρθει ίσα βάρκα ίσα νερά, κανείς τους δεν έμεινε στεγνός. Τα κύματα ορμούσαν απ’ τη μια μπάντα κι έφευγαν απ’ την άλλη, αφήνοντας πίσω τους αφρούς να γουργουρίζουν στα μπούνια. Η θάλασσα αγρίευε όλο και … (άλλο δεν μ’ αφήνει να δω)

Όμως, οι παραλλαγές με τα κουπιά και με τα πανιά δεν συμφωνούν με μια τέτοια εξήγηση, εκτός κι αν υποθέσουμε ότι είναι μεταγενέστερες κι ότι προστέθηκαν από ανθρωπους που ήξεραν τη σημασία της φράσης αλλά δεν καταλάβαιναν την εικόνα που περιγράφει.

Τώρα τελευταία, με τη συζήτηση για ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς, η φράση έχει χρησιμοποιηθεί αρκετά. Βέβαια, με την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας, κάθε παροιμιακή φράση που έχει μέσα βάρκα και γενικά πλεούμενο είναι επικίνδυνη γιατί επιδέχεται κάθε λογής μακάβρια λογοπαίγνια. Είχε πει άλλωστε ο Γιωργάκης ότι αν δεν αλλάξουμε θα βουλιάξουμε -και εκτός αυτού ξέρετε υπό ποιες συνθήκες γέρνει η βάρκα.

 

25 Σχόλια to “ίσα βάρκα ίσα νερά”

  1. rodia said

    Χεστήκαμε κι η βάρκα γέρνει. 🙂

  2. rodia said

    Να γράψω και μια ιστοριούλα που διηγιόταν ο μπαρμπα Αποστόλης, ένας γέρο λιμενεργάτης, στην ταβέρνα «οι 40 δράκοι» στην Ερμούπολη των αρχών του ’70;

  3. Ενδεικτική εικονογράφηση του προβλήματος.

    http://valiacaldadog.blogspot.com/2009/02/blog-post_8918.html

  4. Nicolas said

    Ισοδύναμο με το «ούτε γάτα, ούτε ζημιά»;

  5. sarant said

    2: Αμέ!

    4: Όχι ακριβώς. στη γάτα η έμφαση δίνεται στο ότι κάποιος γλίτωσε ζημιά, συγκάλυψε ενοχή κτλ.

  6. rodia said

    Τη γράφω λοιπόν.. αν και δεν βλέπω τη σχέση με το θέμα –αυτή, αν υπάρχει, μπορεί να τη δει ενα έμπειρο μάτι– τη γράφω επειδή ήρθε στο νου μου με τη.. βάρκα! 🙂

    «Μια φορά, όταν τα καράβια φέρνανε ξεχωριστά τους ανθρώπους και ξεχωριστά τα μπαούλα τους, ήρθε ο κυρ Νικολής από τη Μύκονο και περίμενε το μπαούλο του στην προκυμαία. Είχε μέσα ένα σωρό ωραία κι ακριβά πράγματα, σταλμένα από τον ξάδερφό του που ήτονε στη Βενετιά. Ελεγε κι έλεγε ο κυρ Νικολής για τα πράματα του μπαούλου και καθόμασταν και τον ακούγαμε. Πήρε να βραδιάζει κι ο κυρ Νικολής εκεί, να λέει και να ξαναλέει. Εντωμεταξύ, έπιασε φουρτούνα μεγάλη και μαούνες δεν ερχόντανε πια και πήγαμε όλοι σπίτια μας, αλλά ο κυρ Νικολής εκεί, να περιμένει το μπαούλο του. Ξημέρωσε ο Θεός τη μέρα και κατεβήκαμε από τη Σύρα κι εβρήκαμε τον κυρ Νικολή να κάθεται να περιμένει το μπαούλο. Η τρικυμία δεν ήλεγε να κοπάσει. Εφτασε απόγιομα και φάνηκε μια μαούνα, του Τζίτζη ήτονε, κι ακούστηκε ο Τζίτζης να φωνάζει «Εεεε κυρ Νικολήήήή το μπαούλο σ’ έπεσε στη θάλασσα!» Με τη φουρτούνα, ως φαίνεται, ο Τζίτζης για να γλιτώσει τη ζωή του, επέταξε τα μπαούλα στο κύμα. Περιμέναμε το λοιπό, τι θα κάμει ο κυρ Νικολής με το άκουσμα αυτό, αλλά εκείνος εσηκώθη κι ετεντώθη και, κρούοντας με το χέρι στην τζέπα του εφώναξε του Τζίτζη: «Μη σκας Τζίτζη, εδώ έχω τα κλειδιάάάά»!!!»

    Διηγώντας ο μπαρμπα Αποστόλης, έσκαγε στα γέλια, όρθιος, κρούοντας την τζέπα του σαν και τον κυρ Νικολή κι έλεγε και ξανάλεγε τη φράση «Μη σκας Τζίτζη, εδώ έχω τα κλειδιάάάά». Ετσι, τσίμπαγε μερικά έξτρα κεράσματα ο γεράκος αυτός κι έφευγε μετά με το γαδαράκο του για την Ανω Σύρα, όπου –καθως λέγανε οι κακιές γλώσσες– τόνε περίμενε η κυρά οπίσω από την πόρτα με το… μπλάστρη! να του τις βρέξει που αργουσε να γυρίσει σπίτι τα βράδια. 🙂

  7. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Είπε ο ποιητής :

    «Το θέμα είναι τώρα τι λες.
    Καλά φάγαμε, καλά ήπιαμε.
    Καλά τη φέραμε τη ζωή μας ως εδώ.
    Μικροζημίες και μικροκέρδη συμψηφίζοντας.
    Το θέμα είναι τώρα τι λες.»

  8. Διαβάζετε τον Jacques Prévert said

    Ροδιά (# 6) μου θύμισες την παροιμία-γνωμικό Σαν βουλιάζει η βάρκα σου, τι τη θες τη σέσουλα;

  9. Μαρία said

    Σ΄αφήνει να δεις:

    Η θάλασσα αγρίευε όλο και πιο πολύ και το καρυδότσουφλο κατρακυλούσε στις λακκούβες της τόσο βαθιά, που έλεγες πως δε θα ξανανέβει στον αφρό. Μα κάθε φορά, τριζοβολώντας ολόκληρο, ξανασκαρφάλωνε στην κορφή του επόμενου νερένιου βουνού, για να βουτήξει πάλι με τη μύτη στο παρακάτω. Όσοι δεν ξερνοβολούσαν, δούλευαν τους κουβάδες και την αντλία. Όσοι δεν άδειαζαν νερά, τουρτούριζαν. Κι όλοι βογκούσαν, βλαστημούσαν, προσεύχονταν.

  10. Jimakos said

    Άρα καμία σχέση η φράση με το »Βάρκα-Γυαλό» του Τσιτσάνη, ε?? 😀

  11. Χρηστος Κ. said

    Ισα βαρκα ισα γυαλο

  12. sarant said

    Ευχαριστώ για τα σχόλια.

    6: Ροδιά, ωραία ιστορία!

  13. Rodia said

    Αν το καλοσκεφτείς μοιάζει με τη δικη μας ιστορία, όπου ναι μεν η κυβέρνηση έχει τα κλειδιά –την πολιτική εξουσία– αλλά το μπαούλο με τους θησαυρούς βρίσκεται στον πάτο της θάλασσας –το ελέγχουν οι «αγορές», οι τράπεζες, κλπ θαλασσώδη συμφέροντα… Και τί να την κάνει την πολιτική εξουσία χωρίς χρήμα;..
    (πρβλ. Ζήτημα Ν. Αφρικής, όπου οι μαύροι κερδισαν μεν την εξουσία, αλλά τα φράγκα μείναν σε κείνους που τα είχαν και πριν, οπότε είναι αδύνατο να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις για τις οποίες εκλέχτηκαν απο το νοτιαφρικάνικο λαό)

  14. angelos said

    Λιγάκι βιαστικά, να πω, ότι τη φράση την ξέρω και «ισα βάρκα, ίσα γυαλός».

  15. 6,
    Έξυπνη και διασκεδαστική η ιστοριούλα!
    Υποθέτω «το μπλάστρη» είναι μάλλον «τον πλάστη» (που ανοίγουμε φύλλο), ή λέγεται κι έτσι;

  16. Ηρώ Διαμαντούρου said

    Εγώ καταλάβαινα άλλο, ότι όταν είναι ίσα τα νερά (δηλ. δεν έχει τρικυμία), τότε και η βάρκα είναι ίσ(ι)α, δεν γέρνει. Άρα σημαίνει ότι πάμε εκ του ασφαλούς. Ή ότι, απλά, η έκφραση σχολιάζει το ευνόητο κάποιου πράγματος. Βέβαια απορούσα γιατί δεν λένε «ίσα νερά, ίσα βάρκα». Ε, είχα δώσει την ευτελή εξήγηση ότι δεν έχει ρυθμό αυτό, άρα ποιητική αδεία αντιστρέφεται η πρόταση εις βάρος του νοήματος.

  17. Φρύνις said

    Χύμα στο κύμα, την κάτσαμε τη βάρκα.

  18. Μπουκανιέρος said

    13
    Πολύ αθώο παραμύθι όμως – για μικρά παιδιά, που δεν κάνει να τρομάξουν.
    Αχ, την καημένη την κυβέρνηση, κι αχ, τους καημένους τους μαύρους!

  19. Είναι γνωστό ότι οι στεριανές παροιμίες δεν φτουράνε στην θάλασσα. Το ίδιο και η εξέλιξη στις λέξεις και τις φράσεις της ναυτουριάς και των ψαράδων, ακολουθεί δρόμους δικούς της σαν τις ρεστίες της θάλασσας.

    Στην γλώσσα τους η έκφραση «νερά» έχει «κατακόρυφη προσέγγιση», κοφτά νερά, άσπρα νερά, μαύρα νερά, όλα αναφέρονται στο βάθος.
    Ισως και οι θαλασσινές οι παροιμίες να βγαίνουν σκάρτες στη στεριά ώστε να είναι πάτσι και πόστα.

    Ο ένας στη βάρκα δεν φτουρεί, ο δεύτερος περσεύει.

  20. Rodia said

    19.
    Μόλις σκέφτηκα ότι στη γλώσσα των ναυτικών «νερά» λέγεται η ίσαλος γραμμή.
    Τί παθαίνω να ανοίγω το μέιλ μου πριν ξεκινησω για ταξιδάκι! Καλή Καθαρή Δευτέρα προς όλους :))

  21. sarant said

    Καλημέρα, καλή Καθαρή Δευτέρα προς όλους, να πετάξει ανεμπόδιστα ο χαρταετός σας και να φτάσει όσο ψηλά μπορεί!

  22. Θεόφιλος Βαμβάκος said

    Καλημέρα,Κε Σαραντάκο και όλοι.
    το «ίσα βάρκα ίσα νερά» μου θύμισε το break-even point στα οικονομικά, άνω του οποίου σημείου μιά επιχείρηση σημειώνει κέρδη.

  23. Οσον αφορά την κυριολεκτική σημασία της φράσης το ίσα βάρκα αναφέρεται στον ευθυγραμμισμό της σε σχέση με το αγκυροβόλιο και τον καιρό και το ίσα νερά με το σταμάτημα του μπαλαντζαρίσματος, οπότε ισιώνει η ίσαλος γραμμή.
    Κάθε μετακίνηση επιβατών και κάθε εξωτερικός παράγων χαλάει την θέση ισορροπίας της βάρκας την οποίαν ξαναβρίσκει με φθίνουσες παλινδρομικές κινήσεις έτσι ώστε να έρθει «ισα βάρκα, ίσα νερά «.
    Η φράση χρησιμοποιείται για να δείξει ότι έχουν καταλαγιάσει τα γεγονότα, οι επιρροές, δεν υπάρχουν πλέον μεταβολές.

  24. sarant said

    22: Καλημέρα, εύστοχο.

  25. Inisfree said

    Νομίζω ότι στα αγγλικά είναι: six of one and half a dozen of the other.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: