Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Χαράμι πάει το χαρέμι

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2011


Ο τίτλος είναι λιγάκι παραπλανητικός. Το σημείωμα που θα διαβάσετε δεν αφορά τις μειωμένες σεξουαλικές επιδόσεις ενός γερασμένου σουλτάνου ή άλλου εστεμμένου, όπως θα μπορούσε να είναι ο βασιλιάς στο ποίημα του Μποντλέρ (εδώ το ακούτε σε μετάφραση Νίκου Φωκά μελοποιημένο από τους Πυξ Λαξ), που «τάφος το απέραντό του γίνεται κρεβάτι / ενώ οι πουτάνες της αυλής του κλείνουνε το μάτι».

Απλώς, είχα αναφερθεί  προχτές, μ’ αφορμή το ποίημα Είνορο του Κοτζιούλα, στη λέξη «χαραμής», που θα πει ληστής, και θυμήθηκα ότι σε ανύποπτο χρόνο, που λέμε, είχα ξεκινήσει να γράφω ένα άρθρο για τη φοβερή λέξη «χαράμι». Έκατσα λοιπόν και το τελείωσα, κι έβαλα αυτόν τον ελαφρώς προβοκατόρικο τίτλο, μ’ αυτές τις δυο λέξεις, που διαφέρουν μόνο κατά ένα γράμμα, αλλά στη σημασία τους φαίνεται να μην έχουν καμιά σχέση: χαράμι και χαρέμι. Κι όμως, παρόλο που οι σημασίες διαφέρουν, οι λέξεις είναι ξαδερφάκια, έχουν κοινή αρχή.

Στην αρχή βρίσκουμε μια τριγράμματη ρίζα, χ-ρ-μ και το αραβικό ρήμα harama, «αυτός απαγόρεψε», απ’ όπου η αραβική λέξη harim, «ιερό, απαγορευμένο». Χρησιμοποιείται για πράγματα απαγορευμένα αλλά και που αφιερώνονται στον Θεό, δηλ. ξεχωρίζουν από τα άλλα και απαγορεύεται να έρχονται σε κοινή χρήση. Είναι δηλαδή: το άβατο, το απαγορευμένο· και μ’ αυτή την έννοια και το χαρέμι, που είναι ένα άβατο μέρος για όλους εκτός από τον αφέντη του σπιτιού.

Από την ίδια ρίζα παράγεται και το χαράμι, που σε μας έχει θέση επιρρήματος και σημαίνει «μάταια» -όλες μας οι θυσίες πήγανε χαράμι, ας πούμε· σταματώ όμως εδώ την πολιτικολογία και συνεχίζω. Στα τούρκικα, haram είναι το απαγορευμένο από τη θρησκεία, το παράνομο, το αθέμιτο, το κακό. Harami είναι ο ληστής (και ο δικός μας χαραμής, που τον είδαμε στο ποίημα παραπάνω, και που έγινε και επώνυμο, από εκεί είναι).

Χαράμ ολσούν είναι κατάρα, που έχει περάσει και στα ελληνικά: «χαράμι να σου γίνει», δηλαδή να μην το χαρείς, στο λαιμό να σου κάτσει. Πολύ ωραία είχε πει η Μοσχολιού το «Χαράμι» του Σουγιούλ (σε στίχους Τραϊφόρου)

Εκ πρώτης όψεως φαίνεται αντιφατικό να χρησιμοποιείται η ίδια ρίζα για πράγματα αφενός ιερά και αφετέρου αθέμιτα, απαγορευμένα από τη θρησκεία, αλλά δεν είναι και τόσο παράλογο. Βασική σημασία είναι ότι τα πράγματα αυτά είναι απροσπέλαστα, χωρίζονται από τον καθημερινό κόσμο: είτε επειδή είναι ιερά, είτε επειδή είναι απαγορευμένα. Και το ιερό, άλλωστε, απαγορευμένο είναι.

Ο Αδαμάντιος Κοραής στα Άτακτα λέει μερικά ενδιαφέροντα για τη λέξη. Ό,τι χωρίζεται από τα άλλα, χωρίζεται ή ως εξαίρετον και διαλεκτόν ή ως αχρείον και απορρίψιμον. Εις την πρώτην σημασίαν λέγονται αναθέματα ή αναθήματα, αδιαφόρως (διότι και τα δύο παράγονται από το Ανατίθημι), όσα καθιερώνονται εις τον Θεόν, οποία είναι τα στολίσματα των ναών· η κοινή χρήσις των Ελλήνων τα ονομάζει διά του η, ως ο Ησύχιος: «Ανάθημα, κόσμημα». (Έχει πολύ περισσότερα, διαβάστε τα εδώ)

Στα εβραϊκά χερέμ είναι τα αφιερωμένα προς καταστροφή αντικείμενα, που μεταφράστηκαν ανάθεμα στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, αλλά είναι και ο αποσυνάγωγος. Σε ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη, ο ρωμιός πλοίαρχος που καυγαδίζει  με τους εβραίους χαμάληδες που αρνούνται να του δουλέψουν επειδή είναι Σάββατο, άρα αργία γι’ αυτούς, κηρύσσεται «χαραμάδος» (αυτός είναι κι ο τίτλος του διηγήματος) δηλαδή αποσυνάγωγος και κανείς εβραίος δεν τον εξυπηρετεί πια.

Όπως καταλάβατε, οι αραβικής (ή σημιτικής) προέλευσης λέξεις που έχουν ίδια τα τρία σύμφωνα, συχνά ανάγονται στην ίδια τριγράμματη ρίζα. Οπότε, δεν θα εκπλαγείτε και πολύ αν σας πω ότι έχουμε στα ελληνικά και μια τρίτη λέξη, αραβικής προέλευσης, που έχει κι αυτή τα γράμματα χ-ρ-μ.

Δεν είναι η χαραμάδα, παρά το «χαραμάδος» που ανέφερα πιο πάνω· η χαραμάδα είναι ντόπια, από το ρ. χαράσσω. Από κει και το χάραμα, η αυγή. Ούτε είναι το χάρμα, που κι αυτό ντόπιο είναι, από το «χαίρω», ούτε το χαρμάνι, που είναι περσικό. Η τρίτη λέξη της παρέας, πλάι στο χαρέμι και στο χαράμι, είναι το χράμι. Το οποίο χράμι, μπορεί στα καθ’ ημάς να είναι μάλλον ταπεινό, αλλά ο τουρκοαραβικός πρόγονός του, το ihram, έχει για τους μωαμεθανούς ιερή σημασία: είναι το ένδυμα των προσκυνητών που πηγαίνουν στη Μέκκα. Φτηνό άσπρο λινό ύφασμα, αλλά ιερό. Το χράμι δεν πάει χαράμι.

Από το χαράμι βγαίνει και ο χαραμοφάης, αυτός που συντηρείται από άλλους, που ζει σε βάρος άλλων ή που αμείβεται χωρίς να παράγει έργο (ορισμοί ξεσηκωμένοι από το λεξικό Μπαμπινιώτη). Ο Κοραής στον καιρό του προτιμούσε το «χαραμοφάγος», που δεν έπιασε, ίσως επειδή είναι υβρίδιο μιας λαϊκής λέξης με λόγια κατάληξη, κάτι σαν να φοράς σμόκιν με σαγιονάρες. Τα λέει όμως ωραία ο σεβαστός Αδαμάντιος: Τοιούτοι χαραμοφάγοι είναι οι τύραννοι, οι δεσπόται, οι ολιγαρχικοί, εις ένα λόγον όλοι οι από κόπους εργαζομένων τρεφόμενοι αργοί.

Χαράμι να τους γίνει.

Υστερόγραφο, κάτι που ξέχασα: Το χαράμι έχει αντίθετό του το χαλάλι. Όταν λέμε «χαλάλι οι κόποι που έκανα» το λέμε με ικανοποίηση, ότι έπιασαν τόπο’ ή ότι τον συγχωρούμε τον άλλον: δεν πειράζει αυτό που έκανες, χαλάλι σου. Το χαλάλι είναι κι αυτό τουρκικό δάνειο, δεν έχει σχέση με το «χαλάω», το θέμα όμως αυτό αξίζει άλλο άρθρο.

Υστερόγραφο δεύτερο: Μόλις τώρα ανακάλυψα ότι στην «Ετυμολογία» του Θ. Μωυσιάδη γίνεται εκτενής ανάλυση για το πώς ο εβραϊκός όρος, χερέμ, μέσω της μετάφρασης των Εβδομήκοντα και των μετέπειτα εκκλησιαστικών κειμένων, συνέβαλε στο να αλλάξει σημασία η λ. ανάθεμα από ‘αφιέρωμα’ σε ‘κατάρα’. Αν έχετε το βιβλίο, είναι στις σελ. 163-165.

41 Σχόλια προς “Χαράμι πάει το χαρέμι”

  1. Τι να πω… γοητευμένη! Εξαιρετικά ενδιαφέροντα και απολαυστικά όσα γράφεις! Ευχαριστώ πραγματικά…
    Χρησιμοποιούμε πολύ στην Κρήτη τη λέξη χαράμι ως αντίθετο του χαλάλι, αλλά δεν ήξερα αυτές τις ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες.
    Καλημέρα!

  2. sarant said

    Καλημέρα -και μου θυμίζεις μια σοβαρή παράλειψη του κειμένου, την αντίθεση με το χαλάλι, που είχα σκοπό να το γράψω και το αμέλησα, οπότε το προσθέτω τώρα.

  3. Qq said

    Εκτός από το χαρέμι και χαραμοφάη, όλες άγνωστες λέξεις.

  4. sarant said

    Και το χράμι;

  5. Qq said

    Και αυτό.

  6. tamistas said

    Με όλο το σεβασμό στη Μοσχολιού, προτιμώ την πρώτη (νομίζω) εκδοχή τήςΒέμπο.

  7. avacalop said

    Καλημέρα. Υπάρχει και το «χαρμάνι», επίσης τουρκικής προέλευσης. Δεν ξέρω τι σχέση μπορεί να έχει όμως.

  8. Το χαρμάνι σημαίνει αρχικά «αλώνισμα» και, όπως φαίνεται, είναι περσικής προέλευσης.

  9. sarant said

    6: Ευχαριστώ για το λινκ!

    7: Καλημέρα. Το χαρμάνι είναι περσικής αρχής και δεν έχει σχέση με τα άλλα, όπως βλέπω.

  10. sarant said

    Δύτη, συμπέσαμε!

  11. Ως συνήθως. 🙂
    Να συμπληρώσω την άχρηστη πληροφορία της ημέρας, ότι το μεν χαρμάν προφερόταν με σκληρό χ, σαν το ελληνικό, ενώ το χαρέμ, χαράμ κλπ με αχνό χ όπως των Άγγλων ή των Γερμανών ας πούμε.

  12. avacalop said

    Δύτης & Sarant: Ευχαριστώ, δεν το ήξερα. (Σύμφωνα με τον Ανδριώτη είναι τουρκικό).

  13. Τουρκικό είναι, με την έννοια ότι στα ελληνικά ήρθε μέσω των τούρκικων. Αλλά η αρχική του προέλευση μοιάζει να είναι περσική.

  14. sarant said

    Πάλι με πρόλαβε αυτός ο Δύτης!

  15. Qq said

    Μία παραμένη η άχρηστη πληροφορία της ημέρας. Η έκρηξη στην TEKCO, η πυρηνική καταστροφή της Ιαπωνίας.

  16. avacalop said

    Δύτης: Φυσικά. Εννοούσα ότι στον Ανδριώτη μόνο αυτό αναφερόταν.

  17. Jimakos said

    …κι ο στραβοκάνης ο Χαράμ πίτες ζυμώνει, που έλεγε κι ο Καββαδίας.

  18. Rodia said

    4.
    Χράμι (πληθ. χράμια) έλεγαν το χαλάκι το υφασμένα στον αργαλειό, με μονή -ανάρια- ύφανση και λεπτό μαλλί, όχι χοντρό διπλοϋφασμένο όπως οι βελέντζες, ούτε με ανάγλυφα σχέδια όπως οι καραμελωτές, ούτε με χνούδια όπως οι φλοκάτες.

  19. angelos said

    Με χ-ρ-μ έχουμε και το…. χρήμα, που το χαραμίζουμε 🙂

  20. ΚαπετάνΈνας said

    Ευχαριστούμε, Νίκο, για όλο το άρθρο και ειδικότερα για το ihram.

  21. ΚαπετάνΈνας said

    #15,

    To όνειρο του Κουροσάβα με το πυρηνικό Φούτζι και τους αντιδραστήρες που κατέρρευσαν, προφητικό:

  22. ΚαπετάνΈνας said

    Υπάρχει και karma, τούρκικο, που σημαίνει μίξη, ίσως σχετικό. Για το γνωστό χαρμάνης, ο Πετρόπουλος αναφέρει και την σημασία τσατισμένος, έτοιμος για καυγά. Φαίνεται, ότι το harman είναι δάνειο από τους καπανταήδες της Πόλης, που εκεί σημαίνει το τσακίρ-κέφι, λέξη που προσδιορίζει την ευθυμία πριν το μεθύσι(Cakir, το c με ουρίτσα, εκτός από γαλάζιος και καθαρός σημαίνει και κρασί).

  23. rodia said

    Χαρμάνιασμα δεν είναι το στερητικό σύνδρομο; λέμε π.χ. «δώσε ένα τσιγάρο γιατί είμαι χαρμάνης»

  24. ΚαπετάνΈνας said

    #23
    Εννοείται, γι΄ αυτό λέω το «γνωστό χαρμάνης». Χαρμάνης, όμως, είναι κάποιος για χασίς (ή τσιγάρο),ενώ το στερητικό σύνδρομο χρησιμοποιείται για πιο βαριά ναρκωτικά και είναι μια φάση πιο προχωρημένη. Στερητικά παθαίνει κάποιος χρήστης, αφού έχει «αρρωστήσει».

  25. δὲν μοῦ φαίνεται παράξενο τὸ ἅγιο καὶ τὸ βέβηλο νὰ σημαίνονται μὲ τὴν ἴδια λέξι, καὶ τὸ «ταμποῦ» ἂς ποῦμε μὲ αὐτὴν τὴν διττὴ σημασία δὲν χρησιμοποεῖται; κάτι εἶναι ἄβατο εἴτε ὡς ἱερὸ εἴτε ὡς βέβηλο (τὸ ἅγος καὶ ὁ ἅγιος-ἁγνὸς ἀπὸ τὴν ἴδια ῥίζα δὲν προέρχονται; νομίζω κάτι γράφει ὁ Εὐστάθιος σχετικῶς). Ἐξαιρετικὸ ἄρθρο.

  26. sarant said

    Ευχαριστώ και για τα επόμενα σχολια.

    Ναι, Κορνήλιε, το άγος είναι ομόρριζο με το άγιος και αγνός, αν και μετά το άγος πήρε ψιλή. Και ο ευαγής από το άγος είναι. Θέμα για άλλο άρθρο…

  27. Και ένας εξωτικός Χαρμάνης από τις Κάρδεις.

  28. Στα πρόχειρα, το «χαραμοφάγος» του Κοραή μου φαίνεται και εννοιολογικά προβληματικό, καθότι το χαράμι, υποθέτω, θα έπρεπε να είναι αυτό που τρώγεται (όπως στα χορτοφάγος, παμφάγος, σαρκοφάγος, ή Νικηταράς ο Τουρκοφάγος – που ίσως έτρωγε και γαλοπούλα – και θα μπορούσαμε να πούμε και ταραμοφάγος 🙂 – ). Το «χαραμοφάης», όπως και «μοναχοφάης», φαίνεται να λύνει το πρόβλημα.

  29. physicist said

    #21

    Πώς μπορεί κανείς να μιλά για γλώσσα όταν μέσα σε δυό μέρες γίναμε μάρτυρες μιας ανεπανάληπτης φυσικής καταστροφής, όταν είδαμε εικόνες που ξεπερνάνε σε τραγικότητα και σουρρεαλισμό τους πιο ευφάνταστους σεναριογράφους κι όταν σκεφτόμαστε ότι απειλούμαστε από στιγμή σε στιγμή από μια πυρηνική καταστροφή με παγκόσμιες διαστάσεις.

    Όχι, δεν κάνω κριτική σε κανέναν, κάθε άλλο. Σκέφτομαι διαρκώς από χτες τον ιαπωνικό λαό, αυτούς τους ανθρώπους που χτύπησε η μοίρα μέσα σε μια στιγμή, το μεγαλείο της στωικότητας και της τραγικότητάς του, την ανθρωπιά των ανθρωπιστικών οργανώσεων που άρχισαν από χτες κιόλας να φεύγουν με αεροπλάνα, με ιατρική βοήθεια, με καθαρό μυαλό, χωρίς φανφάρες, για να σταθούν δίπλα στους Ιάπωνες, και μένω ενεός μπροστά στο πόσο μικροί είναι οι άνθρωποι απέναντι στο απροσδόκητο και πόσο μεγάλοι μπορούν να αποδειχτούν την ίδια στιγμή.

    Οι διαστάσεις αυτών που ζούμε αυτές τις μέρες ίσως μας φέρουν πιο κοντά σαν ανθρώπους, ίσως βάλουν μερικά πράγματα σε προοπτική. Δεν ξέρω, έχω μείνει άφωνος και είχα την ανάγκη να το γράψω. Ας με συγχωρήσει ο Νικοκύρης ή ας διαγράψει το σχόλιό μου αν το θεωρεί εκτός τόπου.

  30. Φρύνις said

    Χαράμι πάει το χαράτσι. Δεν ξέρω ετυμολογικά, αλλά ΔυΝηΤικώς ταυτίζονται, πανάθεμα τα.

  31. #12 ὁ Ἀνδριώτης νομίζω γράφει ὅτι γιὰ τὶς λέξεις ποὺ σ’ἐμᾶς ἦρθαν διὰ τῶν τουρκικῶν δὲν ἀνεζητήθη ἡ ἀπωτάτη καταγωγή. ὁ Μπαμπινώτης δὲν τὸ γράφει ἀλλὰ τὶς βγάζει τουρκικές, κατὰ τὴν γνώμη μου αὐτὸ εἶναι ἀσυνεπές.

  32. Φρύνις said

    31 : Δεν «του ‘ρθαν ράστ τα πράματα», κι έπεσε σε ραστώνη.

  33. Μπουκανιέρος said

    28 Μιχάλη, νομίζω ότι (παλιότερα τουλάχιστον) δεν υπήρχε τέτοιος εννοιολογικός διαχωρισμός. Π.χ. υπάρχουν οι λέξεις «βατραχοφάης» και «σκυλοφάης» (βασικά πριφρονητικοί χαραχτηρισμοί, αλλά εννοούν -φαγος) και οι Αδερφοφάδες του Καζαντζάκη βέβαια.

  34. sarant said

    Ναι, γιατί ο Καζαντζάκης, μάλλον επειδή έτσι είναι στα κρητικά, λέει -φας αντί για -φάης. Δηλαδή λέει «μοναχοφάς», που εμένα με μπερδεύει.

  35. 33,34,
    Α, ενδιαφέρον, δεν τα ήξερα αυτά (εκτός απ’ τις Αδερφοφάδες, που ποτέ δεν είχα σκεφτεί πώς είναι στον ενικό!)

  36. […] Χαράμι πάει το χαρέμι […]

  37. sarant said

    Έβαλα ένα δεύτερο υστερόγραφο γιατί τώρα μόλις είδα ότι ο Θ. Μωυσιάδης στο βιβλίο του Ετυμολογία κάνει μια ενδιαφέρουσα ανάλυση για το «ανάθεμα».

  38. ΣοφίαΟικ said

    Ένατη παράγραφος, πρώτη γραμμή, λέξεις ή λέξης;

  39. sarant said

    Λέξεις, διορθώθηκε, ευχαριστώ, καλημέρα!

  40. metanastis said

    Το χαριμ/χαραμ στα αραβικά είναι επίσης συνδεμένα και με το προσκύνημα στη Μεκκα. Χαριμ (ή μήπως χιραμ;) ονομάζεται το μεγάλο τζαμί της Μέκκας (Masjid al-Haram), αλλά επίσης
    και η ευρύτερη περιοχή γύρω του μέσα στα όρια της οποίας ο πιστός βρίσκεται σε «κατάσταση» προσκυνητή. Ότι απαγορεύεται να γίνει κατά τη διάρκεια του
    προσκυνήματος είναι χαράμ (αμαρτία).
    Επίσης ο τίτλος του βασιλειά της Σαουδικής αραβίας είναι ο υπηρέτης των δύο ιερών τζαμιών (εννοείται η Μεκκα και η Μεδίνα) και στα αραβικά khādim al-ḥaramain al-šarīfain.

  41. Seihis said

    Δεν ξέρω αν μπορώ να βοηθήσω μέσω των αραβικών. Στη γλώσσα αυτή
    Χαράμ=αμαρτία, χαράμι=κλέφτης χαρίμ=γυναίκες και αχράμ=πυραμίδες (άσχετο)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: