Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Δυο χοχλοί και τρία σάζεν

Posted by sarant στο 27 Απριλίου, 2011


Προειδοποίηση: Ακολουθεί σεντόναρος και μάλιστα αφιερωμένος σε μεταφραστικά θέματα. 

Στο πλοίο για την Κέρκυρα διάβαζα τη «Στέπα», ένα ωραίο εκτενές διήγημα του Τσέχοφ (και νουβέλα μπορεί να το πείτε) από μιαν έκδοση που μοίραζε πέρσι το Βήμα, με τον όχι πολύ πρωτότυπο τίτλο Διηγήματα, που περιλαμβάνει συνολικά πέντε μεγάλα διηγήματα, διαλεγμένα από δύο παλιότερες συλλογές διηγημάτων του Τσέχοφ, που είχαν κυκλοφορήσει παλιότερα σε «κανονικά» βιβλία από τις εκδόσεις Ροές. (Λέγοντας «κανονικά» εννοώ τα βιβλία που πουλιούνται μέσω βιβλιοπωλείου). Δεν ξέρω ποια είναι τα διηγήματα που έμειναν απέξω στο διάλεγμα, αλλά τα πέντε που διαλέχτηκαν είναι εξαιρετικά, ένα κι ένα, ανάμεσα στ’ άλλα «Ο μαύρος καλόγερος» και «Η κυρία με το σκυλάκι». Οπότε, η συλλογή είναι εξαιρετικά συμφερτική και από τιμή και από ποιότητα, κι αν όλοι αγοράζουν μόνο τέτοια βιβλία (εφημεριδάδικες επανεκδόσεις, είτε τζάμπα είτε σε χαμηλή τιμή) γεννιέται το ερώτημα τι θα γίνουν οι κανονικοί εκδότες και πού θα βρίσκουν μετά υλικό για να εκδίδουν κοψοχρονιά τα δικά τους συμφερτικά βιβλία οι εφημεριδάδες. Αλλά πλατειάζω.

Στα τρία πρώτα διηγήματα, η μετάφραση είναι από δύο μεταφραστές, και οι δυο με ρώσικα (ή μάλλον σοβιετικά) ονόματα. Δεν θα συζητήσω την ποιότητα της μετάφρασης (έχω δει και καλύτερες), αλλά μια συγκεκριμένη μεταφραστική επιλογή. Οι μεταφραστές, ίσως για να δώσουν χρώμα, αφήνουν αμετάφραστες, και τις επεξηγούν με υποσημείωση, πολλές λέξεις, κυρίως ονόματα φυτών και εντόμων ή φαγητών ή μονάδες μέτρησης. Αυτό, όταν γίνεται με μέτρο, λειτουργεί θετικά στη μετάφραση· όμως εδώ χάθηκε το μέτρο. Δεν με πειράζει να βλέπω βέρστια και ντεσιατίνες σε ένα ρώσικο διήγημα, ούτε με ενοχλούν οι υποσημειώσεις, αλλά βρίσκω ότι το παράκαναν και ότι θα έπρεπε μερικές μονάδες μέτρησης να τις μεταφράσουν –σε ένα διήγημα 120 σελίδων οι 75 υποσημειώσεις παραείναι πολλές.

Για παράδειγμα, στη σελ. 28 διαβάζουμε: Σε απόσταση ενός σάζεν από αυτήν στεκόταν ένα μικρό αγοράκι. Και στην υποσημείωση μαθαίνουμε ότι το σάζεν είναι παλιά ρώσικη μονάδα μήκους, ίση με 2,13 μέτρα. Το σάζεν είναι πολύ σπανιότερο από το βέρστι (περίπου ένα χιλιόμετρο) και τη ντεσιατίνα (περίπου 10 στρέμματα) που θα τις βρει κανείς και σε άλλα ρωσικά λογοτεχνικά έργα. Εκτός αυτού, το σάζεν έχει αντίστοιχο στα δικά μας συστήματα μέτρησης, την οργιά, που είναι η απόσταση ανάμεσα στ’ ακροδάχτυλά μας όταν τεντώσουμε τα χέρια μας στην έκταση. Ίσως η οργιά να είναι κάπως μικρότερη από το σάζεν, αλλά δεν θα χαθεί ο κόσμος αν γράψουμε ότι το αγοράκι βρισκόταν σε απόσταση μιας οργιάς, λογοτεχνία μεταφράζουμε, όχι γεωμετρία. Και ακόμα καλύτερα, επειδή και η οργιά δεν κάτι που το ξέρουν όλοι, εγώ προσωπικά θα έγραφα Δυο μέτρα πιο πέρα, στεκόταν ένα μικρό αγοράκι. (Φυσικά, η εντελώς ηλίθια μεταφραστική λύση θα ήταν να έγραφε κανείς «Σε απόσταση δυο μέτρων και 13 εκατοστών…»!!)

Να σας πω όμως γιατί με ενοχλεί η λύση που διάλεξαν οι μεταφραστές, να αφήσουν αμετάφραστο το σάζεν και να βάλουν υποσημείωση. Καταρχάς, πολλοί βρίσκουν ότι οι πολλές υποσημειώσεις διασπούν τον ειρμό της ανάγνωσης. Εγώ δεν είμαι της ίδιας γνώμης, μ’ αρέσουν οι υποσημειώσεις, όμως υπάρχει ένας ύπουλος κίνδυνος: τη δεύτερη φορά που εμφανίζεται η ίδια λέξη, δεν μπαίνει υποσημείωση, και ο αναγνώστης, που πολύ πιθανόν να έχει ξεχάσει τι σημαίνει, μένει στο σκοτάδι. Και αυτό συνέβη στο συγκεκριμένο βιβλίο, όπου το σάζεν εμφανίστηκε στο επόμενο διήγημα, 120 σελίδες μετά· και ναι μεν εγώ το είχα διαβάσει πρόσφατα και το θυμόμουν, αλλά κάποιος άλλος μπορεί να διαβάσει τα δυο διηγήματα με απόσταση εβδομάδων, μηνών ή χρόνων ή και να διαβάσει κατευθείαν το δεύτερο διήγημα, οπότε θα δει το σάζεν και δεν θα ξέρει τι σημαίνει –ενώ αν έβλεπε «μια οργιά» ή «δύο μέτρα» δεν θα υπήρχε πρόβλημα.

Επίσης, μέσα στο διήγημα διάφοροι πετούν ουκρανικές λέξεις. Αυτές, οι μεταφραστές τις αφήνουν αμετάφραστες και επεξηγούν σε υποσημείωση. Για παράδειγμα, σε ένα σημείο που ένας εβραίος χανιτζής κάνει υπερβολικές ρεβερέντζες στους ταξιδιώτες, παινεύει το αγοράκι αναφωνώντας «τι ωραίος πανιτσόκ», με υποσημείωση ότι αυτό σημαίνει «νεαρός κύριος» στα ουκρανικά –το «παν» που σημαίνει «κύριος», το έχω συναντήσει και σε άλλα λογοτεχνικά έργα, είτε στα ουκρανικά είτε στα πολωνικά. Εγώ δεν θα άφηνα έτσι το πανιτσόκ. Μια παλιά μετάφραση της Στέπας που έχω υπόψη μου το μεταφράζει «ποιος είναι αυτός ο ομορφούλης αφεντάκος», μπορείς επίσης να το πεις «τι όμορφος μικρός κύριος», καλύτερα πάντως να απέφευγαν την υποσημείωση.

Άλλο παράδειγμα, στη σελ. 42, ο εβραίος χαρίζει στον πιτσιρικά ένα «πριάνικ από σίκαλη σε σχήμα καρδιάς». Η υποσημείωση μάς πληροφορεί ότι το πριάνικ είναι «γλυκό ψωμάκι, στολισμένο συχνά με ανάγλυφα σχέδια και μερικές φορές χρωματιστό». Μπορεί να είναι κι έτσι, αλλά πείτε μου, τι θα έχανε αν έλεγε «ένα τσουρέκι από σίκαλη σε σχήμα καρδιάς»; Κι όταν, πενήντα σελίδες μετά, ο πιτσιρικάς βρίσκει στην τσέπη του το μουσκεμένο και λιωμένο πριάνικ, θα θυμάται άραγε ο αναγνώστης ότι είναι τσουρέκι και όχι, ξερωγώ, λουκουμάς ή παξιμάδι;

Ξαναλέω ότι οι υποσημειώσεις γενικά μου αρέσουν, και ίσως περισσότερο από τους περισσότερους αναγνώστες, αλλά εδώ βρίσκω πως το παράκαναν. Το βραβείο για την άχρηστη υποσημείωση το δίνω στην υποσημείωση αρ. 68, στην σελ. 101, όπου μια γριά λέει: Γιατί αγοράκι μου στέκεσαι έτσι, και η λέξη αγοράκι είναι γραμμένη στα πλάγια, με υποσημείωση: Στο πρωτότυπο στα ουκρανικά. Περιττό σχολαστικισμό το βρίσκω.

Και εδώ ερχόμαστε στους Χοχλούς. Κάπου στη μέση του διηγήματος, διαβάζουμε ότι «Λόγω της Κυριακής οι Χοχλοί κάθονταν στα σπίτια τους και μαγείρευαν ψητά και βραστά». Βέβαια, μια φράση που ξεκινάει «Λόγω της Κυριακής» έχει ήδη κουσούρι, αλλά τι είναι τάχα οι Χοχλοί; Φυσικά υπάρχει υποσημείωση: Λαϊκή, κάπως υποτιμητική ονομασία των Ουκρανών. Κυριολεκτικά σημαίνει τσουλούφια και προέρχεται από τους Ουκρανούς Κοζάκους, που ξύριζαν ολόκληρο το κεφάλι τους και άφηναν μόνο ένα τσουλούφι.

Καταρχάς, οι Χοχλοί με ενοχλούν επειδή θυμίζουν πάρα πολύ τους χοχλιούς, παναπεί τα σαλιγκάρια στην κρητική διάλεκτο, που μάλιστα στην ονομαστική προφέρονται το ίδιο: οι χοχλιοί – οι Χοχλοί. Και μόνο γι’ αυτό, θα απέκλεια τη λύση που έδωσαν οι δυο μεταφραστές. Εκτός αυτού, λέξη «χοχλός» υπάρχει στα ελληνικά· είναι σπάνια, αλλά υπάρχει: χοχλός και χόχλος είναι ο κοχλασμός, η βράση, και το ανάβρυσμα νερού από πηγή –η λέξη υπάρχει στον Ερωτόκριτο και στον Σολωμό. Δεύτερο μειονέκτημα για τη συγκεκριμένη μεταφραστική λύση.

Το χειρότερο όμως είναι ότι η λέξη έχει ήδη μεταφερθεί στα ελληνικά: οι δήθεν Χοχλοί, που είναι хохóл στα ρώσικα, το οποίο γράφεται χοχόλ αλλά προφέρεται «χαχόλ», δεν είναι άλλοι από τους Χαχόλους, μια λέξη που έχει κάνει ενδιαφέρουσα διαδρομή. Εμείς λέμε χαχόλο κάποιον μεγαλόσωμο αλλά άκομψο ή άχαρο, έναν ατσούμπαλο ή ασουλούπωτο, μπορεί όμως και κάποιον άξεστο, χωριάτη, αμόρφωτο ή αργόστροφο. Χαχόλικα λέμε τα ρούχα ή τα παπούτσια που είναι πολύ φαρδιά και άκομψα.

Πώς όμως από τους Ουκρανούς με το τσουλούφι φτάσαμε στους άγαρμπους κρεμανταλάδες; Δεν είναι περίεργο. Η λέξη χαχόλ, η οποία στα ρώσικα σημαίνει το τσουλούφι αλλά και το λειρί του πετεινού, αρχικά χρησιμοποιήθηκε από τους Ρώσους  σαν «εθνοφαυλισμός», δηλαδή υποτιμητικός χαρακτηρισμός, για τους Ουκρανούς, σατιρίζοντας το χαρακτηριστικό κούρεμα των Ουκρανών Κοζάκων. Την ίδια λέξη σε παραλλαγή την χρησιμοποιούν και οι Πολωνοί.

Aυτά στους γειτονικούς λαούς. Όσο όμως απομακρυνόμαστε οι λεπτές διακρίσεις ξεθωριάζουν, κι έτσι δεν είναι περίεργο που, τουλάχιστον στα ελληνικά, η λέξη χαχόλος δεν σήμαινε ειδικώς τους Ουκρανούς αλλά (και) τους Ρώσους, ιδίως σε εποχές που οι δυο λαοί θεωρούνταν ένας. Στα ελληνικά λοιπόν αρχικά Χαχόλος σημαίνει τον Ρώσο, σημασία που την καταγράφει ο Δημητράκος στο λεξικό του σαν αρχική. Και επειδή οι Ρώσοι, οι Χαχόλοι, που κατέβηκαν στα μέρη μας σε αρκετά μεγάλους αριθμούς μετά την Οκτωβριανή επανάσταση, ήταν κατά μέσο όρο ψηλότεροι από εμάς, το μεγάλο τους ανάστημα και η σωματοδομή τους έκανε εντύπωση, και έτσι η λέξη «Χαχόλος», από την αρχική σημασία του Ρώσου πήρε στη συνέχεια, μετωνυμικά, τη σημασία του μεγαλόσωμου και άχαρου· και με τα χρόνια η εθνική σημασία ξεχάστηκε κι έμεινε η μετωνυμία. Σήμερα τα λεξικά δεν καταγράφουν τη σημασία του Ρώσου, μόνο του ψηλού και άχαρου ή έστω του απολίτιστου.

Υπήρχε πάντως και μια εποχή  που Χαχόλος σήμαινε αποκλειστικά τον Ρώσο· μια τέτοια χρήση υπάρχει στον Γιούγκερμαν του Καραγάτση· όταν ο Γιούγκερμαν φτάνει στον Πειραιά, φορώντας τη στολή του αξιωματικού του τσαρικού στρατού, δυο τρία αλάνια του λιμανιού τον παίρνουν στο ψιλό, και κάποιος πληροφορεί τους άλλους ότι ο παράξενα ντυμένος ταξιδιώτης είναι Χαχόλος, και τον ρωτάει κοροϊδευτικά αν «του έκαναν τη δουλειά οι μπολσεβίκοι» -κακή ιδέα διότι ο Γιούγκερμαν του σπάει τα μούτρα.

Ίσως επηρεασμένος από το επεισόδιο αυτό, σκεφτόμουν ότι η λέξη «χαχόλος» θα μπήκε στα ελληνικά με την εκστρατεία της Ουκρανίας, εκείνο το εθνικό άγος που οδήγησε στη μικρασιατική καταστροφή. Ωστόσο, δεν είναι έτσι· Ρωμιοί υπήρχαν σε όλη τη νότια Ρωσία και Ουκρανία από πολύ νωρίτερα και από αυτούς είναι πιθανότερο να μαθεύτηκε η λέξη. Πάντως, χάρη στο γκουγκλ βρίσκω ότι στο «Μη χάνεσαι» το 1883 δημοσιεύτηκε άρθρο «Ο σοσιαλισμός εν Ρωσία», που το υπέγραφε συνεργάτης με το ψευδώνυμο Χαχόλος (αγνοώ ποιος ήταν).

Πάντως, όπως και τόσοι άλλοι εθνοφαυλισμοί, ο Χαχόλος μπορεί να είναι από αδιόρατα ή και καθόλου υποτιμητικός έως βαριά υβριστικός, ανάλογα με τη χρήση –σκεφτείτε και το «αράπης», που όταν το χρησιμοποιεί ένας λαϊκός άνθρωπος μπορεί να σημαίνει απλώς «μαύρος». Έτσι και στο διήγημα του Τσέχοφ, η λέξη χρησιμοποιείται χωρίς φόρτιση.

Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι οι μεταφραστές του Τσέχοφ, γνωρίζοντας ότι η λέξη χαχόλος έχει σήμερα στην Ελλάδα πάρει τη σημασία του άγαρμπου κρεμανταλά, συνειδητά απέφυγαν να αποκαλέσουν έτσι τους Ουκρανούς του διηγήματος και προτίμησαν να νεολογίσουν πλάθοντας το «Χοχλοί». Πράγματι, πολύ πιθανόν να συνέβη έτσι, και πάλι όμως το βρίσκω άστοχο. Εγώ θα έγραφα: Μια και ήταν Κυριακή, οι Χαχόλοι κάθονταν στα σπίτια τους… Βάζοντας κεφαλαίο, ειδοποιούμε τον αναγνώστη που δεν ξέρει την παλιά σημασία (Χαχόλος = Ρώσος) ότι κάτι συμβαίνει, και εδώ μπορούμε να αξιοποιήσουμε την υποσημείωση και να εξηγήσουμε ότι η λέξη σήμαινε αρχικά τους Ουκρανούς. Εναλλακτικά, μπορούμε να βάλουμε κάτι σαν «Ουκρανέζοι» -η κατάληξη –έζος έχει τον ελαφρά υποτιμητικό χαρακτήρα που θέλουμε να μεταδώσουμε.

Κοτζάμ κατεβατό έγραψα με αφορμή δυο-τρεις μεταφραστικές λεπτομέρειες· μακρινάρι μου βγήκε το άρθρο –ελπίζω όμως να μη βγήκε και χαχόλικο, εννοώ άχαρο και ασουλούπωτο!

39 Σχόλια to “Δυο χοχλοί και τρία σάζεν”

  1. Για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο, όποτε διαβάζω για χοχλιούς και σαλιγκάρια βρίσκω αναφορές μόνον για την Κρήτη. Αυτό είναι μέγιστο σφάλμα. Τα σαλιγκάρια είναι και ποντιακό έδεσμα και μάλιστα λέγονται κοχλίδϊα. Στα ποντιακά χρησιμοποιείται μια ακόμη ομόρριζη λέξη, το χουλιάρ (κουτάλι).

  2. Επίσης στα ποντιακά η λέξη (τα)-χοχόλια (δεν ξέρω αν έχει σχέση) είναι τα σκουπίδια.

  3. espectador said

    Στις παλιές μεταφράσεις των Ρώσσων κλασσικών τα βέρστια έδιναν και έπαιρναν. Τα σάζεν πρώτη φορά τα συναντάω (και να σκεφτείς ότι τους ρώσσους τους έχω σε μεταφράσεις πανάρχαιες-π.χ. «Οι δαιμονισμένοι» , εκδοση 1959 Χ. Μιχαλακέας, μεταφραστές Σ.Σπαθάρης-Τ.Μιχαλακέας, επιμέλεια Κ. Βάρναλης-αλλά σάζεν δεν θυμάμαι να είχε. Ε’ιναι δύσκολη και κουραστική ιστορία οι υποσημειώσεις (έλεγα πριν καιρό οτι όσο λιγότερο ανατρέχω στις υποσημειώσεις διαβάζοντας ένα βιβλιο, τόσο πιο γέρος νοιώθω).
    Εύχομαι να πέρασες καλά στην Κέρκυρα.

  4. LandS said

    Χλιαρ έλεγε το κουταλάκι κιη θειαμ απτήν (Α)Ράχοβα. Όλες οι θειάδες στη Ρούμελη το λένε.

    Είχα ακούσει ότι ο Στάλιν χρησιμοποιούσε την λέξη χαχόλος για τον Νικήτα Κρούστσεφ.
    Αν θυμηθούμε ότι ο Κ. ήταν Ουκρανός, μάλλον θα τον έλεγε χοχλό, και το χαχόλος είναι ελληνική μετάφραση.

    Ταιριάζει.

  5. s0phia said

    Εκνευρίστηκα με τις υποσημειώσεις στα βιβλία του Ιουλιου Βερν που εχουν βγει στα περιπτερα σχετικά προσφατα. Μιλαμε για 300-400 υποσημειώσεις ανα βιβλίο, όπου δινονται ΚΑΘΕ φορα οι αντιστοιχίες των μονάδων βαρους, μηκους κλπ (και ειναι και πολλές συνήθως), δινονται μινι-βιογραφικα για όλα τα προσωπα που αναφέρονται (απο τη wikipedia μαλλον),επισημαίνονται ΚΑΘΕ φορα τα λάθη της φυσικής του Βερν (ενώ υπάρχει ΚΑΙ εισαγωγή 5-6 σελίδων, που εξηγει τα παντα εκει ΞΑΝΑ) και μερικες φορές απλώς σχολιάζονται διάφορα (ετσι, γιατι 2-3 υποσημειώσεις επιπλέον, τι πειραζει?!) Πάντως η αναγνωση ειναι από πολύ δύσκολη έως αδύνατη…

    Νομιζω σε τετοιες περιπτώσεις (επειδη μαρέσει να βλέπω και τις πρωτοτυπες λέξεις) θα προτιμούσα μικρό γλωσσάρι στο τελος του βιβλίου, ένα πινακάκι με τις αντιστοιχίες των μονάδων, κάτι τετοιο.

    Ωραίοι οι χαχόληδες! 🙂

  6. Immortalité said

    Πάντως διαβάζοντας τον τίτλο νόμιζα ότι ξέχασες το ιώτα από τους χοχλιούς 😀

    Τα βέρστια τα θυμάμαι από τον Μιχαήλ Στρογκώφ. Διαβάζοντας την ανάρτηση θυμήθηκα πόσο σπάζομαι με αντίστοιχες μεταφραστικές επιλογές και άλλες ασυνέπειες, τόσο που μου χαλάνε την διάθεση να συνεχίσω το διάβασμα…
    Καλή επάνοδο σε όλους.

  7. rogerios said

    Οικοδεσπότη, χρόνια πολλά! 🙂

    Μια απορία. Ο, αντίστοιχος του Χαχόλου, εθνοφαυλισμός των Ουκρανών για τους Ρώσους, δηλ. το Κατσάπ πόση σχέση έχει με τους δικούς μας κατσαπλιάδες;

  8. ppan said

    Σε σχέση με αυτό που διαβάζω, στο τέλος της πρώτης παραγράφου, για τους εκδότες, έχω μια λύση: Αν δεν πούλαγαν τα βιβλία που δεν έχουν πια δικαιώματα, που τα βγάζουν σε παλιές μεταφράσεις, καμια φορά απλώς ανατύπωση παλιάς έκδοσης με καινούργιο εξώφυλλο, σε καλύτερες τιμές σε σχέση με τις καινούργιες εκδόσεις, πολύς περισσότερος κόσμος θα τα αγόραζε. Ας τα βγάλουν σε φτήνό χαρτί, σε στυλ βιβλίο τσέπης. Αλλιώς εχω λίγο την αίσθηση ότι με κοροϊδεύουν.

  9. π2 said

    Νομίζω πως η βασική σημασία του χαχόλος σήμερα είναι πολιτική: ο οπαδός κόμματος που πιστεύει τυφλά ό,τι του λέει η ηγεσία. Επειδή βλέπω στα γκουγκλίσματα πως η σημασία αυτή συνδέεται με το ΠΑΣΟΚ κυρίως, υποψιάζομαι πως η νέα σημασιοδότηση χρονολογείται πριν από τη δεκαετία του ’90, όταν δηλαδή ακόμη κάποιοι θεωρούσαν το Κίνημα αριστερό κόμμα.

  10. @9: Κι εγώ την ίδια εντύπωση με τον Π2 έχω. Το χαχόλος = άχαρος κρεμανταλάς εδώ το είδα πρώτη φορά. Με τη σημασία του Π2 χρησιμοποιούσε τη λέξη και ο Μακαριστός για τους αρνησιπάτριδες πατραλοίες και μητραλοίες κτλ., ξέρετε τώρα.

  11. Γεια χαρά σου Νίκο, χρόνια πολλά και Χριστός Ανέστη( Άντε και στα δικά μας, κι ας μη χρειαστεί να τα τινάξουμε πρώτα για να αναστηθούμε, όπως Εκείνος)

    Ωραίο το χάχολ.
    Είχα δεί στους υπότιτλους μιας σοβιετικής ταινίας, (νομίζω στο «φίλο μου Ιβαν Λάψιν» του Αλεξέι Γκέρμαν), τη φράση
    -Ο γκόμενός μου
    και το κοριτσάκι στο πανί, είπε:
    -Μόι χάχολ.

    Το έψαξα τώρα και όντως υπάρχει εκτός του хохол [khokhol]που αναφέρεις και ένα
    хахаль [khakhal] : Amant, partenaire sexuel, baiseur.
    Το χα και το χο στις λέξεις αυτές, ρώσικα ακούγονται σχεδόν το ίδιο.Είναι απίθανο να προέρχεται και από κεί;

    Τη λέξη χαχόλικο το ‘χα συνδέσει με τα ρούχα. Πραγματικά, τα πουκάμισα κυρίως των Κοζάκων, ήταν φαρδομάνικα και τα παντελόνια με φουφούλες.

  12. Ηρώ Διαμαντούρου said

    το хохол προφέρεται χαχόλ, ενώ το хахаль χάχαλj, άρα δεν ακούγονται το ίδιο για να έγινε μπέρδεμα, ξέρω γω;

  13. betatzis said

    Είμαστε τρομοκράτες όλοι-όλοι,
    Είμαστε τρομοκράτες με πρώτο το Μανώλη.
    Που δεν πήγε στο στρατό
    Φοβότανε τον πόλεμο δεν ήθελε τα όπλα
    Ποιος είναι ο τρομοκράτης, ποιος;
    Ο χαχόλης ο Μανώλης ο φαιδροπαιδαράς
    Γιατί ποτέ δε δέχτηκε να γίνει
    Βρωμοποδαράς.

    Από το Είμαστε τρομοκράτες του Άσιμου. Οπότε σύμφωνα και με τον Τιπούκειτο, την λέξη έχουν χρησιμοποιήσει αποδεδειγμένα με την ίδια έννοια αποδεδειγμένα ο μακαριστός και ο άσιμος. Ενδιαφέρον.

  14. sarant said

    Ευχαριστώ για τα σχόλια και για τις ευχές και να με συμπαθάτε που έλειπα ολημέρα από το ηλεμετερίζι μου (είχα πολλές δουγιές, για να το πω κορφιάτικα).

    9: Αν αυτή είναι η βασική σημερινή σημασία του χαχόλου, ο κρίκος που την ενώνει με την παλιότερη είναι, φαντάζομαι, πως οι χωριάτες θεωρούνται πιο εύπιστοι.

    7: Οι κατσαπλιάδες είναι από τα δυσετυμολόγητα της ελληνικής γλώσσας. Πάντως δεν πρέπει να έχει σχέση με το κατσάπ, διότι δεν είναι καινούργια λέξη -κάτι έχω στα υπόψιν για το θέμα, αλλά θα αργήσει.

  15. Lefteris Sfak said

    Χρόνια πολλά σε όλους!

    Θα είχε νόημα μία μετάφραση με υποσημείωση αν στο πρωτότυπο το σάζεν όντως μετρούσε κάτι, π.χ.: «μετρήσαμε τον κήπο μας και είναι 13Χ18 σάζεν». Εν προκειμένω όμως το σάζεν δεν είναι πραγματικά μονάδα μέτρησης αλλά μέρος στερεότυπης φράσης που σημαίνει εγγύτητα. Η επίμαχη μετάφραση «Σε απόσταση ενός σάζεν από αυτήν στεκόταν ένα μικρό αγοράκι» μου φαίνεται όχι απλώς αφύσικη (σε αυτό το ατόπημα μπορεί να υποπέσουν και καλοί μεταφραστές) αλλά και πολύ δήθεν σαν μεταφραστική άποψη.

  16. Μαρία said

    14β Αυτή τη σημασία σήμερα την μαθαίνω και νομίζω οτι οφείλεται σε μπέρδεμα με το χάφτα. Ξέρω το χαχόλικο για τα ρούχα τους Χαχόλους απ’ τη λογοτεχνία.

    «παρα τοις Οδέσση Έλλησι Χαχόλοι… οι κάτοικοι της μικράς Ρωσσίας, δι ο φέρουσι προκόμιον», γράφει ο μακρινός πρόγονος του Πορτοκάλος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων το 1828.
    http://tinyurl.com/69mzhv3
    Βάλε τη λέξη στο ψαχτήρι των γουγλοβιβλίων. Έχει και Αχιλλέα Παράσχο του 1881 δυστυχώς σε ποίημα που δεν ανθολογείται και Σουρή μάλλον του 1884, που ίσως βρω, για τους Ρώσους βέβαια.

  17. sarant said

    Μαρία, σ’ ευχαριστώ, δεν το πολυέψαξα στα γκουγκλοβιβλία, ήταν λίγο βιαστικό το άρθρο.

    Λευτέρη, συμφωνούμε!

  18. Δημήτρης Μ. said

    Καλησπέρα!
    Σε ρωσικά διαδικτυακά λεξικά για τη λέξη кацап βρήκα δύο ετυμολογίες: α. Από το γνωστό τούρκικο κασάπ (=χασάπης, εκδορεύς)και στη συνέχεια ληστής, σφαγέας και β. από το ουκρανικό цап (=τράγος) как цап (=σαν τράγος, ο έχων γένι σαν τράγος). Σε απάντηση για το хохол, που σημαίνει τσουλούφι, βόστρυχος.

  19. papoylis said

    Χωρίς να «έχω» το θέμα , σχεδόν διαισθητικά φαντάζομαι ότι η δεύτερη εξήγηση που ευγενικά μας προσφέρει ο Δημήτρης για το κατσάπ στέκι περισσότερο. Οι ουκρανοί ίσως έτσι χαρακτηρίζουν το γενειοφόρο λαό από το Βορά.

    Μια εναλλακτική εξήγηση είναι ότι το κατσάπ προέρχεται από το catch up 🙂 🙂

  20. rogerios said

    Ξαναβάζω τον λίνκο για το Κατσάπ που νόμιζα ότι είχα παραθέσει στο αριθ. 7 σχόλιο (αλλά κάποια μ*λ*κ** πρέπει να είχα κάνει και δεν εμφανίστηκε 🙂 ). Εκτός από τις δύο εξηγήσεις του Δημήτρη, παραθέτει και μια τρίτη (ή μάλλον και μια τέταρτη συνδυαστική): «Katsap is a person who instead of saying a Ukrainian word «yak,» uses a Russian «kak;» a Katsap would also have an unshaven face therefore looking like a «tsap» or a goat hence the saying kak tsap or ‘like a goat'». Με άλλα λόγια, έμπλεξα μια ουκρανική λέξη αβέβαιου ετύμου και μια ελληνική εξίσου δυσετυμολόγητη, που λέει κι ο νοικοκύρης…

  21. rogerios said

    Μισές δουλειές κάνω… 🙂 Λοιπόν, την ίδια απορία με μένα είχe διατυπώσει πολύ παλιότερα στη Λεξιλογία ο Ζάζουλας, κι ο οικοδεσπότης μας του είχε απαντήσει (τοποθετούμενος καταρχήν αρνητικά στο ενδεχόμενο).

    [εμένα, για να πω την αμαρτία μου και ομολογώντας την ασχετοσύνη μου επί του θέματος, ο συσχετισμός μου φαίνεται πιο πιθανός – ίσως να φταίνε οι γενειάδες 🙂 ]

  22. Ως γνωστόν ( ; ), υπάρχουν γουγλοβιβλία που δεν είχαν δικαιώματα στην άλλη μεριά του Ατλαντικού, ή τα απέκτησαν εκ των υστέρων. Έτσι, μερικά καλά παιδιά πρόλαβαν και σκάναραν ένα μεγάλο μέρος από αυτά, πριν εξαφανιστούν απ’ τον γούγλη, και τα ανέβασαν στο archive.org.

    Στη σελίδα 69 των Ποιημάτων 2, λοιπόν, του Α.Π. εμφανίζονται Χαχόλοι, παρέα με Ρώσους, Βούλγαρους, Σέρβους κι Ερζεγοβίνους

  23. Μαρία said

    22 Εύγε. Τώρα ξέρουμε οτι η στροφή του γουγλοβιβλίου είναι του 1867.
    Οι Χαχόλοι χρησιμοποιούνται εναλλακτικά με το οι Ρώσσοι του επόμενου στίχου.

  24. Μαργαρίτα said

    Εμένα πάντως όταν φορούσα, ως έφηβη, φαρδιά και άχαρα ρούχα… οι γονείς μου σχολίαζαν «τι χαχόλικα ρούχα είναι αυτά; Δεν είχαν στο νούμερό σου?» 🙂

  25. ἄκου νὰ δῇς! τὸ χαχόλος τὸ λέει ὁ πατέρας μου κι οὔτε ἤξερα τὶ θὰ πῇ!!!!!!

  26. sarant said

    Ευχαριστώ και για τα επόμενα σχόλια!

    25: Με ποια σημασία το λέει;

    21: Κι εγώ το είχα ξεχάσει, ο Γερμανός έχει κάνει θραύση…

    22-23: Μπράβο παιδιά, το χρονολογήσαμε!

  27. μὲ ἀόριστη ὑβριστικὴ καὶ ὑποτιμητικὴ ἔννοια.

  28. ΣΑΘ said

    Αξιότιμε Οικοδέσποτα!

    Μήπως υπερβάλλετε λιγάκι λέγοντας ότι η εκστρατεία τής Ουκρανίας ήταν «… το εθνικό άγος που ο δ ή γ η σ ε στη μικρασιατική καταστροφή.»;
    Τι ακριβώς εννοείτε;

    Νομίζω ότι αν η έκβαση τής Μικρασιατικής Εκστρατείας ήταν ευτυχής για την Ελλάδα, πολύ δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί «εθνικό άγος» η (αμοραλιστική [;] -δεδομένου και τού καίριου ρόλου τής Ρωσίας στην εθνική μας Παλιγγενεσία) εκστρατεία στη «Μεσημβρινή Ρωσία», η οποία εξασφάλισε την υποστήριξη τής Γαλλίας στις εθνικές βλέψεις μας πέραν του Αιγαίου.
    Κι αν η Ουκρανική Εκστρατεία ήταν ένας από τούς λόγους που ώθησαν τον Λένιν να στηρίξει αποφασιστικά τον Κεμάλ εις βάρος μας, δεν ήταν από μόνη της (η Ουκρανική Εκστρατεία) που έκρινε την έκβαση τής ύστατης εκείνης προσπάθειάς μας για εθνική ολοκλήρωση.

    Με ποια λογική, λοιπόν, η Ουκρανική Εκστρατεία ήταν «το εθνικό άγος που ο δ ή γ η σ ε στη μικρασιατική καταστροφή»;

  29. #28 Ώρες ώρες ΣΑΘ κάνεις κάτι ερωτήσεις!
    Μα είναι δυνατόν να μην βρούμε κάποιο άλλοθι για τους αδίστακτους φονιάδες του Λένιν και του Στάλιν;
    Πως θα μπορούσαμε να βρούμε κάποιο μελανό σημείο στην κομμουνιστική λαίλαπα χωρίς να βρούμε και κάποια δικαιολογία για αυτήν; Γιατί η φιλογερμανική στάση της Τουρκίας στον Α΄ΠΠ μένει πάντα ασχολίαστη ενώ η στάση ουδετερότητας του στέμματος ήταν φιλογερμανική;
    Πως θα μπορούσαμε να δικαιολογήσουμε την εξόντωση των εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων της Μικράς Ασίας και του Πόντου μετά από 3.000 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας στα ιερά χώματα εάν δεν κατασκευάσουμε μια δικαιολογία;
    Για την ιστορική εθνική καταστροφή επομένως δεν ευθύνεται ο ανεύθυνος Βενιζέλος (που έκανε εκλογές εν καιρώ πολέμου, άκουσον, άκουσον) δεν ευθύνεται ο επαίσχυντος ανθελληνισμός του Φον Σάντερς και το δημιούργημα του Μουσταφά Κεμάλ, αλλά έχουμε βρει το άλλοθι και αυτό είναι η αποστολή της Ουκρανίας. Μιας Ουκρανίας που όταν εισέβαλε ο Χίτλερ τον έβλεπε ως απελευθερωτή γιατί στην ουσία δεν γούσταραν οι άνθρωποι να είναι κομμουνιστές.

    Έτσι λοιπόν αυτό το σίχαμα της παγκόσμιας ιστορίας που λέγεται Τουρκία συνεταιρίστηκε με το άλλο της ΕΣΣΔ και εμείς δικαιολογούμε την καταστροφή ως λογικό επακόλουθο της αποστολής στην Ουκρανία.
    Βέβαια προκύπτουν διάφορα ερωτήματα όπως πχ πως μπορεί να σταθεί η προπαγάνδα για μη ενιαίο Ελληνικό Έθνος όταν δεχόμαστε ως εκδίκηση των σοβιετικών την όλη υπόθεση έναντι της Ελληνικής στρατιωτικής αποστολής; Στην ουσία δηλαδή οι Σοβιετικοί εκδικήθηκαν τους Έλληνες άρα οι Πόντιοι και οι Μικρασιάτες ήταν Έλληνες. Πάπαλα δηλαδή η περί ελληνοφώνων προπαγάνδα.
    Έννοια σου όμως, ο Ελληνισμός στις πατρώες εστίες θα επανέλθει, ότι πεθαίνει βίαια…βρυκολακιάζει. Δεν πρόκειται να χαρούν για πάντα οι Τούρκοι τις δικές μας πατρίδες. Θα έρθει ο καιρός που θα πάνε από εκεί που ήρθαν. Η γη του Πόντου και της Ιωνίας δεν είναι πλασμένη για να την περπατάν μεμέτια.

  30. και συμπληρώνω. Η αποστολή στην Ουκρανία ήταν στρατιωτική αποστολή, τουτέστιν στρατός εναντίων στρατού. Η βοήθεια των Σοβιετικών στον Μουσταφά Κεμάλ ήταν γενοκτονική. Όπλα δηλαδή εναντίων αμάχων. Καμία σχέση δηλαδή. Η μεν ήταν μια έντιμη αποστολή η δε αποστολή εξόντωσης γυναικοπαίδων. Η πρώτη αποστολή ιδεολογική, η δεύτερη καθαρή αλητεία. Η πρώτη αποστολή ανδρών η δε αποστολή σκουληκιών.

  31. sarant said

    ΣΑΘ, το ρήμα «οδήγησε» έχει την έννοια ακριβώς ότι η Ελλάδα μετατράπηκε, από την Ουκρανία και μετά, σε υποχείριο των αγγλογάλλων. Αν θα μπορούσε ποτέ να έχει αίσιο τέλος η Μικρασιατική Εκστρατεία, είναι κάτι που μπορούμε να το συζητήσουμε κάποτε -πολύ αμφιβάλλω πάντως. Σκεφτείτε πάντως ότι χωρίς την Ουκρανία πιθανότατα δεν θα έπαιρνε η Ελλάδα την εντολή να αποβιβάσει στρατό στη Σμύρνη αλλά και δεν θα έχανε ο Βενιζέλος τις εκλογές.

  32. Η αποστολή στην Ουκρανία έγινε μετά την κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, κατά την οποία ο Βενιζέλος στηρίχθηκε από τους Αγγλογάλλους. Επομένως ήμασταν ήδη υποχείρια των αγγλογάλλων πριν από την Ουκρανία.

  33. ΣΑΘ said

    #29,30:

    Κατά την ώ ρ α, φίλτατε Στράβωνα, και οι ερωτήσεις…

    Καλημέρα!

    #31:

    Αν η Μεγάλη Ιδέα και «το όραμα τής Ιωνίας» (M.L.Smith) δεν ήταν λάθος, κι αν η εκστρατεία στην Ουκρανία δεν ήταν παρά το α ν α γ κ α ί ο βήμα για την υλοποίησή τους, δεν νομίζω ότι η εκστρατεία εκείνη (στην Ουκρανία) μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «εθνικό ά γ ο ς «.

    Καλημέρα και σε σας.

  34. Αγαπητέ ΣΑΘ τα πράγματα είναι πολύ απλά. Ο Ελληνισμός του Πόντου και της Μ.Ασίας ήταν πολύ δυνατός εμπορικά αλλά και με έντονο το φρόνημα. Μην ξεχνάμε ότι ο ίδιος ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ήταν Πόντιος. Η επανάσταση του 1821 έχει έντονο το Ελληνικό στοιχείο της περιοχής.
    Οι Σοβιετικοί απεχθάνονταν το εμπόριο. Ποιός ήλεγχε εμπορικά τον Εύξεινο Πόντο;
    Επομένως είτε με είτε χωρίς Ουκρανία οι Έλληνες της σημερινής Τουρκίας ήταν καταδικασμένοι. Οι Σοβιετικοί ήθελαν την παύση του εμπορίου, οι Τούρκοι την εξόντωση αυτών που δεν μπορούσαν να φτάσουν, οι Εβραίοι αυτών που τους έφαγαν στην στροφή. Τους αιώνιους «φίλους μας» Γερμανούς δεν κατάλαβα τι ρόλο έπαιζαν.

    Ότι απέμεινε από Ελληνικό στοιχείο μετά την πτώση της ΕΣΣΔ το κατέστρεψε ο Σημίτης (ίσως και ο Μητσοτάκης) με την παλιννόστηση των Ελλήνων της πρώην ΕΣΣΔ. Αντί να τους κρατήσει εκεί πάση θυσία με πολιτισμικές ανταλλαγές και ενίσχυση του εμπορίου, τους έφερε εδώ για να σαπίσουμε όλοι μαζί μέσα στο καβούκι μας. Ο πιο κλειστοφοβικός Ελληνισμός στην ιστορία.
    Η Ουκρανία δεν σημαίνει τίποτα απολύτως, ήταν μια προειλημμένη απόφαση να εξοντωθεί ο Ελληνισμός. Δυστυχώς μας έτυχε η πτώση της Τσαρικής Ρωσίας στην πιο κρίσιμη στιγμή της ιστορίας μας.

  35. Μαρία said

    Οι χρωστούμενοι χαχόλοι του Σουρή.
    Για να μη φορτώνω το σχόλιο με λίκνους και μου το φάει η μαρμάγκα δίνω τις παραπομπές:
    Ρωμηός 130, 137: οι χαχόλοι
    » 132: το κνούτο του χαχόλου (πβλ. και Ψυχάρη, Ρόδα και μήλα)
    Όλα τεύχη του 1886 με αφορμή την προσάρτηση της Αν. Ρωμυλίας και την εκθρόνιση του Αλέξανδρου. Έτσι οι χαχόλοι στο 130 κάνουν παρέα με τους Τσούσηδες. Πάω να καταγράψω τα ευρήματά μου αλλού.

  36. Lefteris_Sfak said

    Κατόπιν εορτής προσθέτω μια φλασιά για τους Χαχόλους. Όταν είδα στο άρθρο τη λέξη khokhol, συνειρμικά μου θύμισε Γκογκόλ (τον Νικολάι). Έτσι, έψαξα αν συνδέονται. Από μια μίνι διαδικτυακή έρευνα προκύπτουν λοιπόν τα εξής ενδιαφέροντα. Ο Νικολάι Γκογκόλ ήταν από τα κοζάκικα μέρη της Ουκρανίας. Δηλαδή Χαχόλος. Επιπλέον, το Γκογκόλ είναι ψευδώνυμο ή ίσως κάτι σαν οικογενειακό παρατσούκλι (στα χαρτιά είχε το επώνυμο Γιανόφσκιι). Η ουκρανική προφορά του επωνύμου Gogol όμως είναι Ηohol (και άσχετο αλλά επίσης ενδιαφέρον, η σωστή ουκρανική εκδοχή του «Νικολάι» είναι Mykola). Άρα μπορεί να υποθέσει με καλές πιθανότητες ότι ο Mykola Hohol είχε λογοτεχνικό ψευδώνυμο που δήλωνε την καταγωγή του; Να αποτολμήσω και τη ντετεκτιβίστικη σκέψη ότι επέλεξε το Gogol για να δηλώνει υπαινικτικά την ουκρανικότητα ή κοζακικότητά του; Βέβαια, όπως ανακάλυψα, gogol στα ουκρανικά και στα πολωνικά σημαίνει «αρσενική πάπια» (διατηρώντας πάντοτε την προσφορά hohol). Αυτό λίγο μπέρδεψε τα πράματα, αλλά από την άλλη δεν αποκλείει οι Πολωνοί και οι Ουκρανοί να έλεγαν «χαχόλους» τους πάπιους, όπως οι Άγγλοι λένε π.χ. turkey τους γάλους (και ουχί τους Γάλλους βεβαίως βεβαίως). Μήπως λοιπόν και οι πάπιοι συνδέονται με την ενδιαφέρουσα λέξη χαχόλος;

    Υ.Γ. Ελπίζω να το δει κανείς!

  37. sarant said

    Λευτέρη, εγώ το είδα, αλλά δεν ξέρω τόσα ρώσικα (και πολύ περισσότερο ουκρανικά) για να διαψεύσω ή να επιβεβαιώσω. Δεν νομίζω ότι είναι η ίδια λέξη (γκόγκολ και χαχόλος) αλλά αυτό το λέω διαισθητικά. Περιμένω τον Ηλεφούφουτο, αν περάσει από εδώ, να επιβεβαιώσει/ανασκευάσει.

  38. Lefteris_Sfak said

    Καλημέρα, και εγώ ξέρω πολύ λίγα για τις σλαβικές γλώσσες. Να προσθέσω για όποιον θελήσει να κοιτάξει το θέμα ότι τελικά το Gogol ήταν κανονικό επώνυμο (όχι παρατσούκλι) και μάλιστα το πάππου προς πάππου κοζάκικο όνομα της οικογένειας. Λέγονταν Gogol-Yanovskii, όπου το δεύτερο ήταν μάλλον πολωνικό, και ο Γκόγκολ προτιμούσε το πρώτο, τουλάχιστον στα συγγραφικά του. Αυτό που περιπλέκει την κατάσταση είναι αν φωνολογικά μπορεί να υπάρχει σχέση μεταξύ Gogol και khokhol. Για τα ρώσικα -διαισθητικά και εγώ- νομίζω ότι δεν υπάρχει σχέση. H προφορά του g ως h στα ουκρανικά ήταν που με έβαλε σε σκέψεις.

  39. Lefteris_Sfak said

    Η τελική μου συνεισφορά στο θέμα. Όποιος δεν έχει γνώσεις, έχει πόδια… Έψαξα κι άλλο λοιπόν, και βρήκα ότι στο ουκρανικό αλφάβητο το g (όπως gogol) προφερόταν σαν ηχηρό λαρυγγικό τριβόμενο [ɦ], υπάρχει όμως και kh (όπως στο khokhol) που είναι άηχο τριβόμενο ουρανικό, δηλαδή [x]. Στα ρωσικά σαν χ υπάρχει μόνο το δεύτερο, αλλά οι Ουκρανοί προφανώς είχαν λόγους για να έχουν και τα δύο φωνήματα. Αν λοιπόν έβρισκα καταγεγραμμένο λήμμα hohol (ή hahol ή κάτι παρόμοιο), αυτό θα σήμαινε αυτόματα ότι gogol και hohol είναι δύο διακριτές λέξεις και η θεωρία μου θα πήγαινε περίπατο. Το έψαξα. Δεν υπάρχει σοβαρό ουκρανικό λεξικό στο ίντερνετ (για αγγλόφωνους τουλάχιστον) και έτσι βρήκα μόνο το gogol σαν λήμμα (με σημασία πάπια), ωστόσο είναι πολύ πιθανό ότι υπήρχε hohol ή hahol στα ουκρανικά (κρίνοντας από αποσπασματικές πληροφορίες από 1-2 σάιτ, χωρίς να βρω τι σήμαινε ακριβώς) και όχι μόνο στα ρωσικά, πολωνικά κλπ. Τέλος, μου έκανε εντύπωση που σε καμία βιογραφία του Gogol (διάβασα καμιά δεκαριά) δεν βρήκα αναφορά στο θέμα του ονόματός του. Αν υπήρχε σύνδεση λογικά κάποιος θα τη σχολίαζε. Μάλλον απομακρύνεται το όλο πράγμα λοιπόν. Ωστόσο ήταν διασκεδαστική «βόλτα» και θα χαιρόμουν αν είχε κάποιος να προσθέσει πληροφορίες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: