Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Βασίλεψες αστέρι μου: η πρώτη μορφή

Posted by sarant στο 1 Μαΐου, 2011


Πρωτομαγιά σήμερα, ταιριάζει θα έλεγε κανείς να βάλω κάτι του Γιάννη Ρίτσου. Καταρχάς, να θυμίσω ένα προπέρσινο άρθρο, με κάποια δυσεύρετα σύντομα πεζά του Ρίτσου, που ίσως δεν το έχετε διαβάσει.

Έπειτα, αφού είναι Μάης, να γυρίσουμε σε μια μέρα Μαγιού, στον ματωμένο Μάη του 1936, στις 9 Μαΐου. Η διαδήλωση των εργατών της Θεσσαλονίκης χτυπήθηκε από την αστυνομία. Πάνω από 10 νεκροί, ένας από αυτούς ο αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης. Η φωτογραφία της μητέρας του που ολοφύρεται πάνω από το πτώμα του, που οι σύντροφοί του το έχουν απιθώσει πάνω σε μια ξηλωμένη πόρτα, δημοσιεύεται την επόμενη μέρα στον Ριζοσπάστη. Είναι το ερέθισμα για να γράψει ο Γιάννης Ρίτσος τα 14 από τα 20 ποιήματα του Επιτάφιου. Τρία από αυτά δημοσιεύονται τη μεθεπομένη, στις 12 Μαΐου, στον Ριζοσπάστη, με τίτλο «Μοιρολόι».

Κατά σύμπτωση, προχτές στα Νέα η Β. Χαρισοπούλου δημοσίευσε ένα άρθρο για τη γέννηση του έργου. Διαβάστε το, έχει ενδιαφέρον. Ωστόσο, υπάρχει μια μικρούτσικη ανακρίβεια. Η φωτογραφία που δημοσιεύουν τα Νέα, και που έχει γίνει διάσημη, δεν δημοσιεύτηκε στον Ριζοσπάστη στις 10 Μαΐου 1936, αλλά στις 11 Μαΐου, στην τρίτη σελίδα. Στις 10 Μαΐου δημοσιεύτηκε μια άλλη φωτογραφία της ίδιας σκηνής, από άλλη γωνία. Μπορείτε να τη δείτε εδώ, όπως την πήρα από τον ιστότοπο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αλλά σε πολύ κακή ανάλυση.

 Τα ποιήματα του Επιτάφιου σήμερα είναι πασίγνωστα. Όλα; Όχι όλα, μόνο αυτά που μελοποιήθηκαν –τέτοια είναι η μοίρα της ποίησης τον καιρό της μελοποίησης. Και φυσικά, αν ένα ποίημα δεν έχει μελοποιηθεί ολόκληρο, οι μη μελοποιημένοι στίχοι είναι επίσης σχετικά άγνωστοι. Ο Επιτάφιος του Ρίτσου έχει 20 ποιήματα, αριθμημένα με λατινικούς αριθμούς. Ο Θεοδωράκης διάλεξε τα οχτώ, που είναι πολύ γνωστότερα από τα άλλα.

Το 17ο ποίημα της σειράς (δηλ. XVII) είναι πια γνωστό με τον τίτλο που πήρε όταν μελοποιήθηκε: Βασίλεψες αστέρι μου. Σαν ποίημα έχει οχτώ στροφές –κάθε στροφή είναι δεκαπεντασύλλαβο ιαμβικό δίστιχο– αλλά μελοποιήθηκαν μόνο οι έξι. Ακούμε εδώ τον Μπιθικώτση (και στο καταπληκτικό σεγόντο την Καίτη Θύμη):

http://www.youtube.com/watch?v=R0vGvlKj8-s

Και οι στίχοι (με πλάγια οι στροφές που δεν μελοποιήθηκαν):

Βασίλεψες αστέρι μου, βασίλεψε η πλάση.
Κι ο ήλιος, κουβάρι ολόμαυρο, το φέγγος του έχει μάσει.

Κόσμος περνά και με σκουντά, στρατός και με πατάει
κι εμέ το μάτι ουδέ γυρνά ουδέ σε παρατάει.

Και δες μ’ ανασηκώνουνε· χιλιάδες γιους ξανοίγω.
Μα, γιόκα μου, απ’ το πλάγι σου δε δύνουμαι να φύγω.

Όμοια ως εσένα μου μιλάν και με παρηγοράνε
και την τραγιάσκα σου έχουνε, τα ρούχα σου φοράνε.

Την άχνα απ’ την ανάσα σου νιώθω στο μάγουλό μου,
αχ, κι ένα φως, μεγάλο φως στο βάθος πλέει του δρόμου.

Τα μάτια μου σκουπίζει τα μια φωτεινή παλάμη.
Αχ κι η λαλιά σου, γιόκα μου στο σπλάχνο μου έχει δράμει.

Και να που ανασηκώθηκα, το πόδι στέκει ακόμα.
Φως ιλαρό λεβέντη μου μ’ ανέβασε απ’ το χώμα.

Σημαίες τώρα σε ντύσανε, παιδί μου εσύ κοιμήσου.
Κι εγώ τραβώ στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου.

Ωστόσο, αυτή δεν είναι η πρώτη μορφή του ποιήματος. Στην πρώτη του δημοσίευση, στον Ριζοσπάστη στις 12.5.1936, το ποίημα αυτό έχει αρκετές διαφορές. Νομίζω ότι η τελική μορφή είναι αρτιότερη, αλλά αξίζει να δούμε και την αρχική μορφή, που νομίζω ότι δεν είναι πολύ γνωστή. Με πλάγια τώρα σημειώνω τις αποκλίσεις από την τελική μορφή.

Βασίλεψες αστέρι μου και βούλιαξεν ο κόσμος.
έσβησε ο ήλιος, μάδησε και του σπιτιού μου ο δυόσμος.

Κρύβω την όψη ολάκαιρη στο μαύρο μου τσεμπέρι
δε θέλω πια απ’ τον κόσμο αυτό σινιάλο και χαμπέρι

Κόσμος περνά και με σκουντά, στρατός και με πατάει
κι εμέ το μάτι ουδέ γυρνά κι ουδέ σε παρατάει.

Και, δες, μ’ ανασηκώσανε· χιλιάδες γιους ξανοίγω.
Μα, γιόκα μου, απ’ το πλάγι σου δε δύνουμαι να φύγω.

Όμοια ως εσένα μου μιλάν και με παρηγοράνε
και την τραγιάσκα σου έχουνε, τα ρούχα σου φοράνε.

Τα δάκρυα στερεύουνε, φουντώνουνε οι αντάρες,
χιλιάδες οι βλαστήμιες μου, χιλιάδες οι κατάρες.

«Να πέσει κεραυνού φωτιά στην κεφαλή τους πάνω
και με τα χέρια τούτα εδώ στο λάκκο να τους βάνω».

Γιε μου, στ’ αδέρφια σου τραβώ και σμίγω τη φωνή μου,
σου παίρνω το ντουφέκι σου, κοιμήσου εσύ πουλί μου.

Ομολογώ ότι δεν έχω δει την πρώτη έκδοση του Επιτάφιου σε βιβλίο (έγινε αμέσως, τον Ιούνιο του 1936) για να συμπεράνω αν διαφέρει από αυτή την πρώτη δημοσίευση, εικάζω όμως πως δεν διαφέρει και πως οι αλλαγές είναι μεταγενέστερες.

29 Σχόλια προς “Βασίλεψες αστέρι μου: η πρώτη μορφή”

  1. gbaloglou said

    Σαφώς απαλότερη, λιγότερο ‘εκδικητική’ η τελική παραλλαγή.

  2. voulagx said

    «Μα, γιόκα μου, απ’ το πλάγι σου δε δύνουμαι να φύγω»
    Μου κανει εντυπωση ο τυπος «δυνουμαι», ηταν σε χρηση τοτε ή προκειται για νεολογισμο του Ριτσου;

  3. gbaloglou said

    Το ότι είναι «δύνουμαι» και όχι «δύναμαι» μάλλον μας δείχνει πως πρόκειται για επιβίωση του ρήματος σε διαλέκτους … που επιβεβαιώνεται («δύνομαι») από τα λεξικά Κριαρά (μεσαιωνικού), Σομαβέρα, και Ανδριώτη (διαλεκτικού).

  4. sarant said

    Πράγματι, σαφώς πιο ήπια η τελική παραλλαγή.

    Με πρόλαβε ο ΓΜπ, αλλά το «δύνουμαι» όχι μόνο υπάρχει στα λεξικά αλλά και σε δημοτικά τραγούδια, π.χ.
    Δύνουμαι γω ο νιούλικος αγάπη ν’ αγαπήσω
    καθώς και στον Σολωμό και στον Καζαντζάκη.

  5. Μηνολόγιο δὲν ἔχει;

  6. Καλό μήνα!

  7. Μαρία said

    Καλό μήνα και χρόνια πολλά στους άπιστους Θωμάδες.

  8. voulagx said

    #3,#4 Μπαλο, Σαραντ ευχαριστω. Δεν πηγε ο νους μου οτι ειναι διαλεκτικος τυπος αναλογος του «βαριούμαι» που απανταται σε θεσσαλικα ιδιωματα.

  9. tamistas said

    Καλό μήνα.
    Ο τελευταίος στίχος της πρώτης μορφής τού ποιήματος μου φάνηκε τόσο γνωστός, που άνοιξα την 22η έκδοση, του 1977, περιμένοντας να τον διαβάσω, αλλά βρήκα τον στίχο και γω τραβάω στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου, έτσι ακριβώς.
    Πάντως, με υποτριακονταπλάσιο αριθμό αποτελεσμάτων σε σχέση με τον πιο πάνω, γουγλίζεται και ο στίχος τής αρχικής μορφής. Υπάρχει, για παράδειγμα, στα ποιήματα για την 17η Νοέμβρη του ιστότοπου γυμνασίου της Λάρισας, σε ιστοσελίδα της οργάνωσης Ορεστιάδας του ΚΚΕ, στο Ριζοσπάστη τής 30.4.2009 κλπ.
    Ίσως η … μειονοτική συμβίωση της αρχικής με την τελική μορφή οφείλεται στο «επαναστατικότερο» πνεύμα της πρώτης.
    Μια πολύ ενδιαφέρουσα αφήγηση για τα γεγονότα του Μάη του 36, από τον Γιάννη Ταμτάκο, υπάρχει εδώ. Η συγκεκριμένη αναφορά αρχίζει στο 6:24 λεπτό. Πρόκειται για απόσπασμα από εκπομπή της ΕΤ-3. Ο Ταμτάκος πέθανε το Γενάρη του 2008, 100 ετών.
    Άσχετο: Βλέποντας στην τηλεόραση, σήμερα Πρωτομαγιά, τον υπουργό Ραγκούση να ξεδιπλώνει το όραμά του για τον δημόσιο τομέα, όπου (μεταξύ των άλλων επαναστατικών ανατροπών) θα εφαρμοστεί συντόμως το 8ωρο, προσπαθώ να φανταστώ πόσο κοντά είμαστε σ’ εκείνη την ιστορική Πρωτομαγιά του 1886 στο Σικάγο και στους αγώνες του προπερασμένου αιώνα για το 8ωρο, διότι – μετά βεβαιότητος υποθέτω – η αύξηση της μισής ώρας ημερησίως είναι απλώς μια «καλή αρχή».

  10. @2: –Δύνεσαι, μαύρε μ’, δύνεσαι στο γαίμα για να πλέξεις;
    — Δύνομαι, αφέντη, δύνομαι στο γαίμα για να πλέξω,
    κι όσους θα κόψει το σπαθί, τόσους θενά πατήσω.

  11. Αλήθεια, η Καίτη Θύμη ηχογράφησε ποτέ τίποτα σόλο ή μόνο σεγόντο έκανε; Πάντως, πρέπει να ήτανε θαυμάσια φωνή, θυμίζει λίγο Δόμνα Σαμίου.

  12. sarant said

    9: Ταμίστα, ο τελευταίος στίχος που λες εσύ (π.χ. στον Ριζοσπάστη) έχει μια διαφορά σε μια λέξη (παίρνω/πήρα) και ανήκει σε άλλο ποίημα, το ΧΧ (όχι το XVII). Ίσως όταν έφτιαξε ο Ρίτσος την τελική μορφή αξιοποίησε στο XX τον στίχο που είχε βγάλει από το XVII.

  13. tamistas said

    12: Ευχαριστώ. Δεν το είχα προσέξει.

  14. Immortalité said

    Απ’ τ’ αγαπημένα ποιήματα – τραγούδια.
    Φχαριστούμε Νίκο και καλό μήνα!

  15. tympanist said

    Μελοδραματικές μπουρδολογίες, δηλαδή Ρίτσος. Ακριβώς όπως ο ίδιος στα γεράματά του: μία θλιβερή φιγούρα τυλιγμένη σε μια γούνα και με ρουζ στα μάγουλα.

  16. Mιχαλιός said

    Δηλαδή μόνο εγώ άκουγα τόσα χρόνια «το φέγγος του έχει *χάσει*;

  17. sarant said

    Μιχαλιέ, κι εγώ «χάσει» έχω στο μυαλό μου -αναρωτιέμαι αν σε κάποια εκτέλεση λέγεται όντως «χάσει».

  18. Mιχαλιός said

    Άσε που η Μούσχουρη το λέει «βασίλεψ’ *όλ’* η πλάση!

  19. tympanist said

    Η πρωτη μορφή θυμίζει εντόνως Λευτέρη Παπαδόπουλο, όπερ έδει δείξαι.

  20. sarant said

    Και είναι κακό αυτό, ε;

  21. gbaloglou said

    17

    «μάσει» φαίνεται να είναι παντού, αλλά για ένα άλλο παράδειγμα σχετιζόμενο με σχετικά πρόσφατη συζήτηση μας που δεν καταφέρνω να βρω … σας παραπέμπω στις εκτελέσεις του Antonio Torres Heredia τόσο από την Φαραντούρη όσο και από την Ηρώ, όπου πιστεύω ότι το «έμπηγε κάπρου δαγκωνιές» έγινε «έμπηγε κάπου δαγκωνιές» — σίγουρος 100% δεν είμαι, οπότε οι έχοντες οξυτάτην ακοήν ας βοηθήσουν αν θέλουν…

  22. Μαρία said

    21 Εννοείς την κρεμεζιά;
    https://sarantakos.wordpress.com/2011/01/17/fragosyko/#comment-64429

    Κάπου λεν και οι δυο.

  23. gbaloglou said

    Κάπου πάντως (θα) υπήρχε και ο Ελληνικότατος «Σταθμός Ελέγχου Κάπρων» που μάθαμε χθες (ότι καταργήθηκε): μία σύντομη περιήγηση στο διαδίκτυο δείχνει ότι κανείς δεν ξέρει τι/που ακριβώς ήταν…

  24. gbaloglou said

    23

    «Σταθμός Ελέγχου Καλυδωνίων Κάπρων»;

  25. sarant said

    Είδες ότι δεν έπρεπε να καταργηθεί;

  26. bernardina said

    Έμαθα ότι κι αυτοί http://www.polytheama.org/ συγκαταλέγονταν στις ΜΚΟ που χρηματοδοτούνταν γενναίως.

    Και να μη σχολιάσω τίποτα για τον Κραουνάκη που τα έπαιρνε από δύο μεριές (100.000 και 150.000 αντιστοίχως για την όνομα και πράμα σπείρα του)

    Όντως, οι κλόουν πάντα μάς τρώνε τα λεφτά…

  27. Nicolas said

    Βασίλεψες αστέρι μου…

  28. aftercrisis said

    Μάης 1936: Η ζωή και ο θάνατος του Τάσου Τούση, του ανθρώπου που έγινε σύμβολο
    Η εποχή κοινωνικής και πολιτικής κρίσης του Μεσοπολέμου, δοσμένη μέσα από την πορεία ενός ανθρώπου
    http://aftercrisisblog.blogspot.com/2014/04/blog-post_30.html

  29. gbaloglou said

    21-23 Εδώ πάντως … «κάπρου» λέει η Φαραντούρη!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε <span>%d</span> bloggers: