Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης και το Φονικό μοιραίο βόλι

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2011


Βουλγαρικά κανόνια στο Καϊμακτσαλάν

Έχω ξαναγράψει αρκετές φορές για τον Θ. Λασκαρίδη, τον αρχισυντάκτη του Ριζοσπάστη που αυτοκτόνησε το 1921, πιο πρόσφατα λίγες μέρες πριν από το Πάσχα με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Το φονικό μοιραίο βόλι», σε επιμέλεια δική μου, που περιλαμβάνει όσα λογοτεχνικά κείμενα του Λασκαρίδη μπόρεσα να βρω.

Στην κυριακάτικη Αυγή (που λόγω Πρωτομαγιάς κυκλοφόρησε το Σάββατο 30 Απριλίου) παρουσιάστηκε το βιβλίο, καταρχάς με μια δική μου εισαγωγή και μετά με τη δημοσίευση ενός αντιπολεμικού διηγήματος του Λασκαρίδη.

Μια και ο ιστότοπος της Αυγής αυτή την περίοδο αναβαθμίζεται και είναι εκτός λειτουργίας, αναδημοσιεύω εδώ την παρουσίαση του βιβλίου (αν και υπάρχει επίσης στο ιστολόγιο των Ενθεμάτων). Η απλοχωριά που δίνει το Διαδίκτυο μού επιτρέπει να προσθέσω μια δευτερεύουσα αλλά ενδιαφέρουσα φιλολογική πληροφορία: όπως έχουμε πει, ο Λασκαρίδης τα περισσότερα διηγήματά του τα δημοσίευσε στον Ριζοσπάστη με τη γενική επικεφαλίδα «Βουλγάρικη ζωή», τάχα ότι ήταν γραμμένα από τον Π. Σλαβέικοφ και μεταφρασμένα από τον ίδιο. Αργότερα, αποκάλυψε το τέχνασμα και τα τελευταία διηγήματα τα υπέγραψε κανονικά ο ίδιος. Λοιπόν, πριν από λίγες μέρες, ενώ φυλλομετρούσα ένα αλεξανδρινό περιοδικό του 1935, το Πανόραμα, βρήκα να αναδημοσιεύεται ένα από τα πρώτα διηγήματα, και να εμφανίζεται γραμμένο από τον Π. Σλαβέικοφ, χωρίς μνεία του «μεταφραστή» Λασκαρίδη! Το τέχνασμα είχε αυτονομηθεί από τον εμπνευστή του.

Εδώ μπορείτε να δείτε το διήγημα «Λιποτάκτης» του Θ. Λασκαρίδη, που επίσης δημοσιεύτηκε προχτές στην Αυγή.

Ο Θανάσης Τριαρίδης έγραψε για το βιβλίο του Λασκαρίδη και για ένα άλλο πολύ αξιόλογο βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΔιάπυροΝ.

Θεόδωρος Λασκαρίδης (1896-1921)

Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης γεννήθηκε το 1896 στη Βουλγαρία, στην Αγχίαλο (σήμερα Πομόριε), παραθαλάσσια πόλη με ακμαία ελληνική κοινότητα. Το 1906, με την καταστροφή της Αγχιάλου, η οικογένειά του τον στέλνει στην Πόλη να σπουδάσει. Τον Ιανουάριο του 1916, ενώ είναι φοιτητής στην Κωνσταντινούπολη, οι τουρκικές αρχές τον συλλαμβάνουν και τον στέλνουν στη Βουλγαρία, η οποία μόλις είχε μπει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα πολεμήσει στο μακεδονικό μέτωπο, στον τομέα του Καϊμακτσαλάν. Συμμετέχει στις πολύνεκρες μάχες που ακολουθούν τη σερβική επίθεση του Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου 1916 και κάποια στιγμή αυτομολεί στους Σέρβους. Παραμένει φυλακισμένος στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο της Θεσσαλονίκης και ύστερα στέλνεται, μαζί με άλλους έλληνες αυτόμολους του βουλγαρικού στρατού, στο στρατόπεδο της Μπάνιτσας (σήμερα Βεύη). Τον Νοέμβριο του 1917 δραπετεύει από το στρατόπεδο και κατεβαίνει στην Αθήνα. Στις αρχές του 1918 πιάνει δουλειά στον Ριζοσπάστη.

Γλωσσομαθής, καλλιεργημένος και ένθερμος σοσιαλιστής, ο Λασκαρίδης είναι παρών σε όλο το διάστημα του μετασχηματισμού του Ριζοσπάστη από αριστερή βενιζελική εφημερίδα σε σοσιαλιστική και μετά σε κομμουνιστική, πολύτιμο δεξί χέρι του διευθυντή Γιάννη Πετσόπουλου, ο οποίος μπαινοβγαίνει στις φυλακές. Όμως, οι ταλαιπωρίες του πολέμου στοίχισαν στον Λασκαρίδη βαριά νευρασθένεια. Σύμφωνα με μαρτυρίες όσων τον γνώρισαν, περιστασιακά πάθαινε κρίσεις και η αυτοκτονία τού είχε γίνει έμμονη ιδέα· μάλιστα κουβαλούσε πάντοτε μαζί του μια επιστολή προς τις αρχές για να μην ενοχοποιηθεί άλλος για τον θάνατό του. Στις 22 Μαΐου 1919, το βράδυ, μέσα στα γραφεία του Ριζοσπάστη, αυτοπυροβολείται με περίστροφο στον κρόταφο. Θα επιζήσει, αλλά θα του μείνει μια βαθιά ουλή στο κεφάλι.

Τον Απρίλιο του 1920 γίνεται αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη και συμμετέχει ενεργά στις προσπάθειες συσπείρωσης των νέων λογοτεχνών μέσα από την Καλλιτεχνική Συντροφιά. Τον Νοέμβριο του 1920 αρχίζει να δημοσιεύει στον Ριζοσπάστη αντιπολεμικά και άλλα διηγήματά του, τα οποία στην αρχή αποδίδει στον βούλγαρο συγγραφέα Π. Σλαβέικοφ, ενώ ο ίδιος δήθεν είναι απλός μεταφραστής τους, τέχνασμα το οποίο αποκαλύπτει στον Νουμά τον Γενάρη του 1921. Τον Ιούνιο του 1921 αντικαθίσταται από αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη, αλλά παραμένει συντάκτης. Την ίδια περίοδο αναλαμβάνει αρχισυντάκτης στην εφημερίδα Χρονικά. Αναγγέλλει την έκδοση των διηγημάτων του. Το βράδυ της 19ης Δεκεμβρίου 1921 αυτοπυροβολείται μέσα στο γραφείο του στα Χρονικά. Την επόμενη μέρα πεθαίνει και την μεθεπόμενη κηδεύεται στο 1ο Νεκροταφείο. Τα διηγήματά του δεν εκδόθηκαν ποτέ — μέχρι σήμερα.

Στοιχεία για τον Θεόδωρο Λασκαρίδη δεν θα βρείτε σε καμιά εγκυκλοπαίδεια, βιογραφικό λεξικό ή ιστορία της λογοτεχνίας· ελάχιστες είναι οι αναφορές στο πρόσωπό του. Για να μαζέψω ψηφίδα-ψηφίδα αυτή τη βιογραφία, χρειάστηκε να φυλλομετρήσω χιλιάδες σελίδες εφημερίδων και περιοδικών της εποχής. Γιατί όμως; Ο Λασκαρίδης με κέντρισε επειδή είναι ο πρώτος Έλληνας που έγραψε για τον Μεγάλο Πόλεμο, είναι ο πρώτος που έγραψε συλλογή με αντιπολεμικά διηγήματα (ο Μυριβήλης προηγήθηκε, αλλά με μεμονωμένα διηγήματα), είναι ο πρώτος γνωστός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη στη φάση της μετατροπής του σε κομμουνιστική εφημερίδα. Ακόμα, σε φιλολογικό επίπεδο, ο Λασκαρίδης είναι, απ’ όσο ξέρω, ο πρώτος Έλληνας που χρησιμοποίησε το τέχνασμα να παρουσιάσει τα έργα του δήθεν ως μετάφραση ξένων. (Το ίδιο επρόκειτο να κάνει μεταπολεμικά ο ποιητής Τάσος Παππάς με τα Τραγούδια του Παθανάρες).

Ο Λασκαρίδης είχε αναγγείλει την έκδοση μιας συλλογής αντιπολεμικών διηγημάτων, με τίτλο Μέσ’ απ’ τις φλόγες, και ενός κοινωνικού, ταξικού μυθιστορήματος (Ώς το μεγάλο φως), που σύμφωνα με μαρτυρίες ήταν έτοιμο, αλλά πρέπει πια να θεωρείται χαμένο. Εγώ συγκέντρωσα είκοσι εφτά διηγήματα και έξι αποσπάσματα του μυθιστορήματος, που δημοσιεύτηκαν στον Ριζοσπάστη και σε άλλα έντυπα την περίοδο 1920-21. Ο Γιάννης Ευαγγέλου, ο εκδότης του ΔιάπυροΝ, πρότεινε τον τίτλο Το φονικό μοιραίο βόλι, παρμένον από ένα διήγημα του Λασκαρίδη. Χώρισα (αυθαίρετα) τα διηγήματα σε τρία μέρη: πολεμικά, ταξικά και κοινωνικά-αισθηματικά, και στο καθένα από αυτά πρόταξα μια εισαγωγή, αντίστοιχα για το μακεδονικό μέτωπο, για τα πρώτα χρόνια του Ριζοσπάστη και τη θητεία του Λασκαρίδη, για την εφημερίδα Χρονικά και τα κείμενα του Λασκαρίδη σ’ αυτήν. Ακόμα, το βιβλίο περιλαμβάνει θεωρητικά και φιλολογικά κείμενα του Λασκαρίδη και αποσπάσματα από κριτικές του.

Ο Λασκαρίδης ήταν μέλος του ΣΕΚΕ (του προγόνου του ΚΚΕ) από το 1919, αλλά, λόγω της ενασχόλησης με τον Ριζοσπάστη (που δεν ήταν ακόμη όργανο του κόμματος), δεν πρέπει να είχε έντονη συμμετοχή στην κομματική ζωή. Συμμετείχε πάντως στον δημόσιο διάλογο για την αποδοχή ή όχι των 21 όρων της 3ης Διεθνούς (ήταν εναντίον) και οι υποτιμητικές αναφορές του σε όσους πουλούν πολυμάθεια παραπέμποντας «τους απαιδεύτους ως επί το πλείστον συντρόφους εις διαφόρους σοφάς βέδας» ανάγκασε την ΚΕ του Κόμματος να εκφράσει, μέσω του Γ. Κορδάτου, «λύπην και μομφήν» — σύσταση στην οποία ο Λασκαρίδης ανταπάντησε ότι δουλειά της Κ.Ε. δεν είναι να δίνει μαθήματα καλής συμπεριφοράς!

Επίσης, ο Λασκαρίδης ήταν από τα δραστήρια στελέχη της Καλλιτεχνικής Συντροφιάς, της κίνησης των δημοτικιστών και νεοϊδεατών λογοτεχνών που ξεκίνησε ορμητικά αλλά ναυάγησε λόγω της γενικής επιστράτευσης τον Μάρτιο του 1921. Στο βιβλίο περιλαμβάνεται ένα παράξενο άρθρο που δημοσίεψε στονΡιζοσπάστη, μια επιγραμματική παρουσίαση 50 ποιητών της εποχής του, αφιερώνοντας πέντε-δέκα λέξεις, όχι πάντα επαινετικές, στον καθένα. Τόλμησα επίσης να συμπεριλάβω, σε ειδική ενότητα, μια επιλογή από τα φιλολογικά σχόλια που δημοσίευε την εποχή εκείνη ο Ριζοσπάστης, για τα οποία, αν και είναι ανυπόγραφα, στοιχηματίζω ότι γράφτηκαν από τον Λασκαρίδη, όχι μόνο επειδή χρησιμοποιούν κάποιες σημαδιακές λέξεις ή θυμίζουν το ύφος του, αλλά και επειδή μετά τον θάνατό του έπαψαν να δημοσιεύονται. Παρουσιάζω επίσης απάνθισμα από τις ενυπόγραφες κριτικές που δημοσίευσε στα Χρονικά, που έχουν ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο το χαμηλό επίπεδο του κοινού και τα «ανήλια σκότη της πνευματικής μας καταπτώσεως».

Ο Λασκαρίδης πάλεψε να φωτίσει τα ανήλια σκότη, όμως λύγισε πριν κλείσει τα 26 χρόνια του. Στη νεκρολογία του στον Ριζοσπάστη, τον Δεκέμβριο του 1921, οι σύντροφοί του υποσχέθηκαν να εκδώσουν τα διηγήματά του. Οι υποσχέσεις προς νεκρούς δύσκολα κρατιούνται αν δεν υπάρχει κάποιος να τις υπενθυμίζει, κι έτσι, μέσα στο χαμό της Μικρασιατικής Καταστροφής η υπόσχεση ξεχάστηκε, όπως κι ο Λασκαρίδης. Ενενήντα χρόνια μετά, ήρθε η ώρα να εκπληρωθεί.

16 Σχόλια to “Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης και το Φονικό μοιραίο βόλι”

  1. 1ας said

    Πολύ καλό το άρθρο σας,τον αγνοούσα ολότελα τον Λασκαρίδη.Άραγε θα μπορούσαμε να πούμε καταχρηστικά ότι ο Λασκαρίδης άνηκε στην «δεξιά» τάση του ΣΕΚΕ που δεν επιθυμούσε σύνδεση με την γ΄Διεθνή;

    Στο βιβλίο σας υπάρχουν πολιτικά του κέιμενα για αυτό το ζήτημα;

  2. sarant said

    Ακριβώς αυτό γράφω στο βιβλίο, ότι θα μπορούσαμε να τον κατατάξουμε στη «δεξιά» τάση. Βέβαια, έφυγε πολύ νωρίς.

    Ενυπόγραφα πολιτικά άρθρα ο Λασκαρίδης δημοσίεψε στον Ριζοσπάστη μόνο πέντε. Παρουσιάζω σε περίληψη τα τρία (που αναφέρονται στις διεθνείς εξελίξεις) και παραθέτω ολόκληρα τα άλλα δύο, δηλ. τα «Μερικά ερωτήματα» (σε σχέση με την αποδοχή των όρων της Διεθνούς) και το «Προς τους νέους».

    Ο Ριζοσπάστης της εποχής εκείνης (αλλά και αργότερα) ελάχιστα ενυπόγραφα άρθρα δημοσίευε, οπότε ενώ σίγουρα θα υπάρχουν και άλλα κείμενα του Λασκαρίδη (αρχισυντάκτης ήταν άλλωστε) δεν μπορούμε να τα εντοπίσουμε με βεβαιότητα.

  3. Θρασύμαχος said

    Προς τί οι δύο επιθετικοί προσδιορισμοί στον τίτλο «Το φονικό μοιραίο βόλι»; Η ταυτολογία είναι τόσον εξόφθαλμη, ώστε κάποιο λόγο θα είχε!

  4. sarant said

    Είναι φράση του Λασκαρίδη από την τελευταία παράγραφο ενός διηγήματός του:

    Σε λίγο, ενώ βγαίνω από τη σκηνή κι αντηχούνε ακόμα στ΄ αυτιά μου τα λόγια του στρατηγού: «Στρατιώτη, δεν έχεις πατρίδα;», τα χείλια μου ασυναίσθητα ψιθυρίζουν: «Όχι», ενώ στα μάτια μου μπρος, που τα νιώθω υγρά, ξετυλίγεται, ακόμα μια φορά, όλη η ζωή που πέρασα μέσα στα χαρακώματα, πλάι στους σκοτωμένους, που βρωμούσανε κάτου από τον ήλιο, και στους ζωντανούς που καρτερούσανε το φονικό μοιραίο βόλι.-

  5. LandS said

    Αντίθετα από το «fatal [blow]» ένα «μοιραίο [χτύπημα]» δεν είναι πάντοτε θανατηφόρο. Μπορεί να είναι απλά «της μοίρας [γραφτό]».

  6. Αυτή η κατάληξη «.-» στο απόσπασμα (#4) με ωθεί να επαναφέρω μια παλιά μου απορία: ποια η ιστορία της «τελείας και παύλας», άραγε;

  7. […] εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο του Νίκου Σαραντάκου στο blog του ή στα “Ενθέματα” της εφημερίδας […]

  8. […] εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο του Νίκου Σαραντάκου στο blog του ή στα “Ενθέματα” της εφημερίδας […]

  9. Νικοκύρη, κάτι με μπερδεύει στην πρώτη παράγραφο του άρθρου σου. Γράφεις πως ο Λασκαρίδης πολεμάει στο μακεδονικό μέτωπο, δηλαδή με τους Βούλγαρους αφού τον στείλανε εκεί οι οθωμανικές αρχές. Όμως δεν κατάλαβα, για ποιο λόγο τον συλλαμβάνουν και τον παραδίδουν στη Βουλγαρία; Μετά γράφεις πως αυτομολεί στους Σέρβους αλλά κλείνεται στο στρατόπεδο στη Θεσσαλονίκη, κι εδώ προφανώς εννοείς από την αγγλογαλλική δύναμη του διαβόητου Σαράιγ. Για ποιο λόγο έγινε κι αυτό;(*) Κι επίσης τι ήταν το στρατόπεδο της Μπάνιτσας; Απορίες που μάζεψα για μια μόλις παράγραφο…

    (*)Στο δεύτερο ερώτημα έχω την υποψία μου αλλά δεν είμαι σίγουρος. Έχει να κάνει μάλλον με την πολιτική του βασιλιά Κωνσταντίνου, που επειδή τα είχε βάλει με τον Βενιζέλο, άφησε τη Βουλγαρία και την Τουρκία να εισβάλλουν στα ανατολικά εδάφη της Μακεδονίας και να φτάσουν λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη που είχε κατακτήσει η Ελλάδα 4 χρόνια πριν. Έτσι όποιος ανήκε στο βουλγαρικό στρατό αντιμετωπιζόταν σαν ύποπτος, ακόμα κι αν είχε ελληνική συνείδηση(;).

  10. Κι ένα δώρο, δεν ξέρω αν το πήρατε χαμπάρι αλλά γελάει όλο το τουίτερ, η μπλογκόσφαιρα και το φτατσοβιβλίο.
    Κανένα «τουίτ», μόνο «Ριζοσπάστη»!
    http://www2.rizospastis.gr/story.do?id=6226698
    Απλά τραγικό…

  11. sarant said

    9: Ο Λασκαρίδης ήταν Βούλγαρος πολίτης. Όταν το φθινόπωρο του 1915 βγήκε η Βουλγαρία στον πόλεμο, έκανε επιστράτευση (στην πραγματικότητα, επιστράτευση έκανε κάμποσους μήνες πριν βγει στον πόλεμο). Ο Λασκαρίδης, φοιτητής στην Πόλη, δεν ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση. Οι οθωμανοί, σύμμαχοι των Βουλγάρων, μάζεψαν όλους τους Βούλγαρους φοιτητές της Πόλης και τους έστειλαν πεσκέσι στη Σόφια να πάνε να πολεμήσουν.

    Στη συνέχεια, αυτομολεί στους Σέρβους. Όμως οι Σέρβοι δεν έχουν εμπιστοσύνη και φοβούνται μήπως είναι κατάσκοπος. Έτσι, τον στέλνουν πρώτα στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο και μετά να σπάει πέτρες στη Μπάνιτσα (σήμερα Βεύη). Προφανώς η εκκαθάριση των υπόπτων γινόταν με πολύ αργούς ρυθμούς. Ο Λασκαρίδης δραπέτευσε από εκεί. Στον Ριζοσπάστη του 1918 στέλνει γράμμα κάποιος Θ.Λ. που μπορεί να είναι ο Θεόδωρος Λασκαρίδης (ταιριάζει και το ύφος) που καυτηριάζει την ελληνική κυβέρνηση διότι δεν κάνει διαβήματα στους συμμάχους Σέρβους να απελευθερωθούν οι εκατοντάδες Έλληνες αυτόμολοι του βουλγαρικού στρατού.

  12. Ευχαριστώ για τις διευκρινίσεις! Οπότε και το στρατόπεδο στη Μπάνιτσα ήταν σερβικό.

  13. Μαρία said

    Η περιοχή του Καϊμακτσαλάν απο το 1915-18 βρισκόταν στη ζώνη της σερβικής στρατιωτικής κατοχής.

  14. @13 Μαρία, μεγάλη και ανείπωτη ιστορία αυτή όπως ελέγχω κάθε φορά τα φτωχικά κιτάπια μου. Σχηματίζω σταδιακά μια ιδέα για να τη σπάσουμε στους κάθε λογής μπουμπούκους.

  15. […] εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο του Νίκου Σαραντάκου στο blog του ή στα “Ενθέματα” της εφημερίδας […]

  16. […] https://sarantakos.wordpress.com/2011/05/03/laskar-foniko/ […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: