Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τα ντράβαλα και οι παραφυάδες τους

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2011


Ένα άρθρο που το είχα παρουσιάσει παλιότερα στον ιστότοπό μου, αλλά όχι στο ιστολόγιο.

Η λέξη ντράβαλα σημαίνει «μπελάδες, τραβήγματα». Τη σημασία της την ξέρουμε πολύ καλά, αλλά δεν βλάφτει να δούμε ένα παράδειγμα χρήσης, που το βρήκα σ’ ένα ιντερνετικό φόρουμ: Και αν σε καταγγείλουν στην πολεοδομία; Το ξέρω ότι όλη η Ελλάδα είναι ένα αυθαίρετο αλλά ποιος θέλει ντράβαλα με την πολεοδομία;

Να δώσω κι ένα παράδειγμα από τη λογοτεχνία, από την Κερένια κούκλα του Χρηστομάνου: Δε λες καλά που δε σ’ άφησε κάνα παιδί, να ‘χεις τώρα ντράβαλα στο κεφάλι σου.

Καμιά φορά τη χρησιμοποιούμε ως απειλή: Πρόσεξε καλά, γιατί θα ’χουμε ντράβαλα.

Η λέξη δεν έχει ενικό. *Ντράβαλο δεν υπάρχει. Ενικό έχει μια άλλη λέξη, που θα τη δούμε παρακάτω.

Τραβήγματα λοιπόν είναι τα ντράβαλα, και κάποιοι δοκίμασαν τον πειρασμό να συνδέσουν και ετυμολογικά τις δυο λέξεις, ότι τα ντράβαλα ήταν *τράβαλα, από το τραβάω. Ωστόσο, δεν έχουν καμιά ετυμολογική σχέση.

Τα ντράβαλα προέρχονται από το παλιό ιταλικό travaglia, που θα πει «κουραστική δουλειά». Στα ιταλικά είναι θηλυκό, αλλά εμείς νομίσαμε πως είναι πληθυντικός ουδέτερου, γι’ αυτό και το είπαμε «ντράβαλα». Όμως, η ετυμολογική διαδρομή της λέξης είναι συναρπαστική, αφού συγγενεύει με τη δουλειά, το ταξίδι και τα βασανιστήρια. Ας τη δούμε σύντομα.

Το ιταλικό travaglia, ρήμα travagliare, είναι δάνειο από το γαλλικό travailler που σήμερα σημαίνει «δουλεύω», αλλά κάποτε σήμαινε «βασανίζω». (Μην ξεχνάμε ότι κάτι ανάλογο είχαμε και στα ελληνικά: ‘δουλεύω’ σήμαινε «είμαι σκλάβος»).

Αρχή όλης αυτής της οικογένειας λέξεων είναι το trepalium ή tripalium, ένα όργανο βασανιστηρίων του Μεσαίωνα. Όπως λέει και το όνομά του, ήταν ένα πράγμα με τρεις πασσάλους (palus), και θα πρέπει να ήταν μάλλον φοβερό κατασκεύασμα, αν κρίνουμε από έναν κανόνα που ψήφισε η Σύνοδος της Οσέρ  περί το 570 με τον οποίο απαγορεύεται στους πρεσβύτερους και τους διάκους να είναι παρόντες όταν ένοχοι βασανίζονται με αυτό το σύνεργο.

Να κάνω εδώ μια παρένθεση που ασφαλώς θα γεμίσει εθνική υπερηφάνεια τον κ. Άδωνη: αυτό το trepalium, το όργανο βασανισμού,  πολύ πιθανό να είναι ελληνικής αρχής. Στην (ίσως ψευδή) αυτοβιογραφία του αγίου Εφραίμ του Σύρου, διαβάζουμε: «Την ουν επαύριον εκάθισεν ο άρχων επί του βήματος και προέθηκαν έμπροσθεν αυτού το τριπάσσαλον και πάντα τα βασανιστήρια». Η χρονολογία του κειμένου δεν είναι σαφής, αν όμως πράγματι το ελληνικό κείμενο είναι παλαιότερο, πιθανότατα το trepalium είναι μεταφραστικό δάνειο φτιαγμένο πάνω στο μοντέλο του τριπάσσαλου.

Πάντως, είτε ακραιφνώς δυτικό είτε επηρεασμένο από τον φωτοδότη ελληνικό πολιτισμό, το trepalium καρποφόρησε λεξιλογικά στη λατινόφωνη Δύση. Έδωσε το ρήμα tripaliare που σημαίνει «βασανίζω», το οποίο έγινε στα γαλλικά travailler και βαθμιαία έχουμε μια σημασιολογική μετάπτωση στο «ταλαιπωρώ κάποιον», και μετά, αμετάβατο, «ταλαιπωρούμαι, μοχθώ» και μετά «δουλεύω». Από εκεί το ρηματικό ουσιαστικό travail που σημαίνει αρχικά ένα είδος ζυγού για τα βόδια και τα άλογα, αλλά σιγά-σιγά φτάνει να δηλώνει τη δουλειά αλλά και τη σκληρή ταλαιπωρία και τις ωδίνες του τοκετού. Από τα γαλλικά, η λέξη περνάει και στα ισπανικά όπου δίνει το ρήμα trabajar (δουλεύω), αλλά και στα αγγλικά, όπου το ρήμα travel χρησιμοποιείται στην αρχή για κάποια ιδιαιτέρως εξουθενωτικά ταξίδια, αλλά μετά, σιγά-σιγά, για όλα τα ταξίδια γενικώς. Διότι βεβαίως βρισκόμαστε σε μια εποχή, τον 15ο-16ο αιώνα ας πούμε, όπου τα ταξίδια ήταν δύσκολη κι επικίνδυνη υπόθεση. Ο σημερινός τουρίστας θεωρεί τρομερή ταλαιπωρία αν χάσει την ανταπόκριση της πτήσης του, αλλά ο ταξιδιώτης της εποχής εκείνης είχε να αναμετρηθεί με ναυάγια, ληστές και χίλιους-δυο άλλους κινδύνους, ακόμα και με τη μεγάλη διάρκεια του ταξιδιού, που μπορούσε να κρατήσει μήνες και χρόνια. Πάντως, η δυσοίωνη ετυμολογία δεν εμπόδισε τους Άγγλους ειδικά να ταξιδέψουν μέχρι τα πέρατα του κόσμου.

Υπαινίχθηκα πιο πάνω πως μπορεί τα ντράβαλα να μην έχουν ενικό (όπως άλλωστε δεν έχουν και τα τραβήγματα μ’ αυτή την έννοια: το τράβηγμα είναι είτε κυριολεκτικό είτε μυικό), αλλά υπάρχει μια άλλη λέξη που έχει. Η λέξη αυτή βρίσκεται στον τίτλο του σημειώματος, είναι η τραβάγια.

Η τραβάγια δεν είναι λέξη πανελλήνια. Ανήκει στο κρητικό ιδίωμα. Δεν είναι περίεργο που η Κρήτη, έχοντας περάσει αιώνες ενετοκρατίας, διατήρησε σχεδόν ακέραιο τον ενετικό τύπο (travaglia > τραβάγια). Η τραβάγια έχει δύο σημασίες: αφενός τη φασαρία και αφετέρου σημαίνει ό,τι και τα ντράβαλα, δηλαδή μπελάδες και τραβήγματα. Τη σημασία της φασαρίας τη βλέπουμε ήδη στο παρακάτω απόσπασμα από τον Φορτουνάτο του Μάρκου Αντώνιου Φώσκολου:

Μα ίντα τραβάγια γίνεται επά μέσα; ποιος φωνιάζει;

Καθώς μάλιστα μαθαίνω από εκλεκτά μέλη του slang.gr, η λέξη υπάρχει σε μια από τις πρώτες μαντινάδες του Ψαραντώνη:

 Μια όρνιθα στη γειτονιά, πολλή τραβάγια κάνει
ναλώνει όλο το ντουνιά για έν’ αβγό που κάνει.
(’ναλώνει = ενοχλεί, σηκώνει στο πόδι)

Ωστόσο, στην άλλη γωνία από την Κρήτη, στην Κέρκυρα, που κι αυτή είχε επαφές προνομιακές με τη Βενετία, βρίσκουμε το αδερφάκι της κρητικής τραβάγιας, που εκεί λέγεται τραβάγιο. Στο Κερκυραϊκό λεξικό του Χυτήρη βρίσκω να σημαίνει ‘ταλαιπωρία’, ενώ από προσωπικές επαφές και από το Διαδίκτυο βρίσκω τη σημασία «φασαρία, βαβούρα» (άκου τραβάγιο που γίνεται εκεί πέρα!). Ωστόσο, είναι λέξη παλιακή, δεν πολυχρησιμοποιείται σήμερα.

Από βασανιστήριο που ξεκίνησε η λέξη, κατέληξε στα φθοροποιά και επικίνδυνα ντράβαλα, στη φασαρία της τραβάγιας και του τραβάγιου, στην καταθλιπτική μονοτονία της δουλειάς και στο ταξίδι –μάλλον καλύτερα τη βόλεψαν οι αγγλοσάξονες!

ΥΓ Υπάρχει κι ένα άλλο τραβάγιο, ή μάλλον υπήρχε· ήταν σπάνιος δημοτικιστικός τύπος για το τραμβάι, δηλαδή το τραμ (από το tramway). Και ο οδηγός λεγόταν τραμβαγιέρης ή τραβαγιέρης. Ωστόσο, στη μοντέρνα ενσάρκωσή του, το τραμ άφησε στο χρονοντούλαπο την παλιά ορολογία.

17 Σχόλια προς “Τα ντράβαλα και οι παραφυάδες τους”

  1. tamistas said

    Καλημέρα. Κάτι άλλο έψαχνα κι ανακάλυψα τυχαία ντράβαλο (στον ενικό),
    ποιητική αδεία.

  2. bernardina said

    Nίκο,

    νόμιζα πως τα ντράβαλα είχαν… εκλεκτική συγγένεια με το trouble. To γουγλίζω λοιπόν και βρίσκω:

    TROUBLEq early 13c., from O.Fr. trubler (11c.), metathesis of turbler, from V.L. *turbulare, from L.L. turbidare «to trouble, make turbid,» from L. turbidus (see turbid). The noun is attested from early 13c. Troubled in ref. to waters, etc., is from late 14c. The Troubles in ref. to times of violence and unrest in Ireland is attested from 1880, in ref. to the rebellion of 1640s.

    To ψάχνω λίγο παραπάνω (αφού με παραπέμπει στο turbid) και πέφτω πάνω στην τύρβη!
    Ιδού:

    Τurbid: 1620s, from L. turbidus «muddy, full of confusion,» from turbare «to confuse, bewilder,» from turba «turmoil, crowd,» probably from Gk. tyrbe «turmoil.»

  3. Καλημέρα,

    γιατί έχω την εντύπωση ότι το έχεις ξαναδημοσιεύσει αυτό, Νίκο;

  4. sarant said

    Ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια!

    Ταμίστα, ναι, ποιητική αδεία υπάρχει και ενικός στα ντράβαλα -ίσως έπρεπε να γράψω «συνήθως δεν έχει ενικό».

    Μπερναρντίνα, άλλου είδους ντράβαλα είναι το trouble 🙂

    Δύτη, σου φαίνεται γνωστό επειδή το έχω βάλει και στον ιστότοπο, παλιά, και στο βιβλίο (στο κεφάλαιο «Τα ντράβαλα του ταξιδιού») Αλλά στο ιστολόγιο δεν το είχα δημοσιέψει, εκτός πια κι αν ο Αλοΐζιους έχει κάνει θραύση.

  5. Α ναι, από το βιβλίο το θυμάμαι 🙂

  6. Mιχαλιός said

    «τραβαγιάρω (Πάρος, Νάξος): Τραβολογώ, βασανίζω, ταλαιπωρώ […] = με τραβολογούσαν, με έσερναν, με ανέκριναν οι αστυνομικοί» (Αλιπράντης, Λεξικό των ιδιωμάτων και εγγράφων της Πάρου, με παραπομπή σε χειρόγραφο του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας από τη Νάουσα Πάρου). Παραπέμπει επίσης στο «Κυθηραϊκό Λεξικό» του Δ.Κόμη.

    Και στο Ρέθυμνο σήμερα, με την έννοια «κάνω σαματά»:

    Και τούτο να μην έφτανε κάνουσι φασαρία,
    μηδέ τσι νοιάζει να τηρούν τσ’ ώρες με ησυχία,
    μα μες στη νύχτα τσι γρικάς πολλά να τραβαγιάρου,
    με κόρνες, μαρσαρίσματα τα νεύρα μας μπικάρου.

    (http://www.paraskhnio.gr/index.php?option=com_k2&view=item&id=2914:%CF%83-%CF%84%CF%83%CE%B7-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%82-%CF%84%CE%B7-%CF%83%CE%BA%CF%8C%CE%BB%CE%B7&Itemid=81)

  7. Mιχαλιός said

    6 Τι στο καλό, μου έφαγε από την Πάρο το παράθεμα: «με τραβαγιάρανε η αστυνομία».

  8. Νίκο,
    Ήταν από τα ωραιότερα. Τripalium,travailler ντράβαλα, travel(!)Συγχαρητήρια και πάλι.

  9. sarant said

    Καπετάνιε, ευχαριστώ!

    Μιχαλιέ, ευχαριστώ πολύ για τα παραθέματα! Αν κάτι βρίσκεται ανάμεσα σε αγκύλες, δυστυχώς εξαφανίζεται!

  10. Κι έλεγα κι εγώ: γιατί είναι πάντα βάσανο η δουλειά;

  11. physicist said

    Εξαιρετική ανάρτηση, Νίκο! Πάντως όχι μόνο με ποιητική άδεια αλλά και στο καθεμέρα, έχω ακούσει (σπάνια) να λέγεται είχα με το τάδε θέμα/πρόσωπο μεγάλο ντράβαλο. Μού φαίνεται μάλιστα σχεδόν αυτονόητο να αποκτήσει η λέξη ενικό, εφόσον ο πληθυντικός της παραμείνει σε διαδεδομένη χρήση.

  12. π2 said

    Πολύ ωραίο, και δεν το ήξερα ούτε το είχα σκεφτεί ότι η δουλειά βγαίνει από τον βασανισμό. Λογικό πάντως…

    Παρεμπιπτόντως, έχω την εντύπωση πως κάποιοι αυτόματοι ορθογράφοι διορθώνουν το δουλειά σε δουλεία, γιατί βλέπω πολύ συχνά στο διαδίκτυο το δεύτερο στη θέση του πρώτου, και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν πρόκειται για κοινωνικοπολιτικό υπαινιγμό, αλλά για lapsus plectrologii.

  13. mindkaiser said

    Πάρα πολύ όμορφο Νικοκύρη.

  14. aerosol said

    Έχει τύχει να το ακούσω και «ντράμπαλα» ή «τράμπαλα».

  15. Κύριλλος Βοημός said

    Μαγικός και πάλι! Υπέροχο. Ευχαριστούμε.

  16. sarant said

    Α, ευχαριστώ πολύ!

  17. Εγώ, πάντως, θυμάμαι να το χρησιμοποιούμε στο σπίτι και στον ενικό το ντράβαλο· π.χ. «κάνε ό,τι σου λένε, μην έχεις κα’να ντράβαλο μετά». Ίσως το κλίναμε οικογενειακώς…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: