Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Κάπου περνούσε μια φωνή (νουβέλα του Ν. Λαπαθιώτη)

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2011


Η νουβέλα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη «Κάπου περνούσε μια φωνή», με υπότιτλο «Σελίδες μιας Αθήνας περασμένης», που είχε δημοσιευτεί σε συνέχειες στο περιοδικό Νέα Εστία το 1940, κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες σε βιβλίο από τις εκδόσεις «Ερατώ», σε δική μου φιλολογική επιμέλεια. Αν παρακολουθείτε το ιστολόγιο, θα ξέρετε ότι από καιρό ασχολούμαι με τη ζωή και το έργο του Ν. Λαπαθιώτη, αλλά αυτό είναι το πρώτο λαπαθιωτικό βιβλίο «μου».

Ο Λαπαθιώτης δημοσίευσε τη «Φωνή» το 1940, αλλά η υπόθεση εκτυλίσσεται το 1915. Πρωταγωνιστούν νεανικές παρέες, εργατόπαιδα του Παγκρατιού και άλλων συνοικιών της Αθήνας, κορίτσια του μοδιστράδικου, ένας αδικαίωτος έρωτας και μια υποδόρια ομοφυλοφιλική έλξη.

Τη νουβέλα την είχα παρουσιάσει στον παλιό μου ιστότοπο (τώρα πια δεν είναι διαθέσιμη, αλλά υπάρχει στον ιστότοπο του ΕΚΕΒΙ). Για την έκδοση σε βιβλίο έχω προσθέσει εκτενή επιλεγόμενα, περίπου 60 σελίδων, όπου προσπαθώ να συνδέσω τη «Φωνή» με το υπόλοιπο έργο του Λαπαθιώτη, καθώς και αναλυτικό χρονολόγιο του ποιητή, με πολλά στοιχεία που δεν έχουν ως τώρα δημοσιοποιηθεί.

Η «Φωνή» έχει φανερές ομοιότητες με την άλλη νουβέλα του Λαπαθιώτη, το «Τάμα της Ανθούλας», που επανεκδόθηκε πριν από μερικά χρόνια από τις εκδόσεις Λιβάνη σε επιμέλεια του Γ. Παπακώστα, αλλά και εξίσου φανερές διαφορές, αφού είναι τοποθετημένη όχι στον υπόκοσμο και στους τεκέδες του Πειραιά, αλλά στις γειτονιές της Αθήνας. Όμως, η μεγαλύτερη ιδιομορφία της «Φωνής» είναι ο πολύ χαρακτηριστικός  εσωτερικός ρυθμός της, που προσιδιάζει σε ποίημα. Διαβάζοντάς την, δεν μπορούμε να μην προσέξουμε ατόφιους δεκαπεντασύλλαβους να ξεπηδούν σε κάθε σελίδα. Και, για του λόγου το αληθές, παρουσιάζω εδώ  την εναρκτήρια παράγραφο της νουβέλας ξαναγράφοντάς την σε «στίχους» (με πλάγια οι δεκαπεντασύλλαβοι) για να δείτε πόσο θυμίζει ποίημα.

…Ήταν ένα βαθύτατα παθητικό τραγούδι,
καθώς ερχόταν μέσ’ απ’ το σοκάκι,
ένα τραγούδι μακρινό και σαν απελπισμένο,
με τον αργό κι απόκοσμα λυπητερό σκοπό του,
– έν’ από κείνα τα παλιά, νοσταλγικά «μινόρε»
(κι από τ’ αγαπητότερα της εποχής εκείνης),
τ’ ανείπωτα γλυκά και πονεμένα,
τα σαγηνευτικά κι απαρηγόρητα,
που καθώς περνούσαν, τα μεσάνυχτα,
ή κάποια μισοφώτιστα χαράματα –
γιορτές, προπάντων και Σαββατοκύριακα –
μέσ’ απ’ τις κοιμισμένες γειτονιές,
ξυπνώντας, με τον πλάνο τους και λαγγεμένο θρήνο
τις συνοικίες, της παλιάς, ρομαντικής Αθήνας,
μεθούσαν έτσι τις καρδιές των κοριτσιών,
ανάμεσα ξυπνήματος κι ονείρου,
που τ’ άκουαν και στήνανε τ’ αυτί τους, μαγεμένα,
και βρέχανε με δάκρυα βουβά και φλογερά –
δάκρυα πόθου μυστικού κι απέραντου καημού –
τα κεντητά, κολλαριστά, λευκά τους μαξιλάρια!
Κι ήτανε σα ν’ ανέβαιναν, μαζί του, μέσ’ στη νύχτα,
αναστημένες μαγικά, μέσ’ απ’ τα βάθη των καιρών,
κάποιες παλιές και σκοτεινές κι ανείπωτες λαχτάρες,
σαν τα πικρά παράπονα νεκρών λησμονημένων,
όλες οι γνώριμες, γλυκές φωνές των Περασμένων,
μέσα σ’ αλάλητες αυγές χαμένων παρα­δείσων! 

Το μοτίβο αυτό συνεχίζεται σχεδόν σε όλο το βιβλίο, έτσι που να μην είναι υπερβολή αυτό που είχε γράψει ο Γ. Γεραλής, ότι η Φωνή είναι μια νουβέλα «σχεδόν γραμμένη σε δεκαπεντασύλλαβο».

Το βιβλίο μπορείτε να το βρείτε σε πολλά κεντρικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας (Ιανός, Πολιτεία κτλ.) και σιγά-σιγά και στην υπόλοιπη χώρα.

Υλικό για το βιβλίο αυτό μπορείτε να δείτε στην ειδική σελίδα που έχω φτιάξει.

25 Σχόλια προς “Κάπου περνούσε μια φωνή (νουβέλα του Ν. Λαπαθιώτη)”

  1. Καλοτάξιδο!

  2. Immortalité said

    Καλοτάξιδο και από μένα Νίκο!

  3. Βασίλης Ορφανός said

    Νίκο, καλή επιτυχία στον κόπο σου.
    Οι λανθάνοντες δεκαπεντασύλλαβοι (είτε στην πεζογραφία, όπως εδώ, είτε στην ποίηση, όπως στον Κάλβο – εκεί το έχει ήδη επισημάνει ο Σεφέρης) είναι ένα θέμα που αξίζει ίσως να το μελετήσει κανείς σε βάθος. Και διδακτορικό μπορείνα γίνει.

  4. Νίκο,
    καλή επιτυχία
    και ένα τραγούδι για το δρόμο,:

  5. sarant said

    Ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια και για τις ευχές 🙂

    Βασίλη, δίκιο έχεις, είναι πολύ ενδιαφέρον θέμα -αλλά και από πού να το πρωτοπιάσεις!

    Καπετάνιε, δεν ξέρω αν το ξέρεις, αλλά το ποίημα αυτό, που τόσο ωραία το τραγουδάει η Αρβανιτάκη, έχει ακροστιχίδα.

  6. Βαγγέλης said

    Άλλος ένας κρίκος προστέθηκε σε αυτήν τη μακρά αλυσίδα της επανεμφάνισης του Λαπαθιώτη με ποικίλους και απρόσμενους τρόπους από το 1944 και μετά.
    Καλή επιτυχία.
    Ευχαριστώ, αν και δεν το έλαβα ακόμη. Θα επανέλθω μετά την ανάγνωσή του.

  7. Μπράβο Νίκο, καλοτάξιδο!

    Αυτό με τον δεκαπεντασύλλαβο στην πρόζα μου θύμισε αφενός κάποια παρόμοια οθωμανικά κείμενα του 16ου αιώνα, αφετέρου μια φαντασία του Μπόρχες:
    Από την εργογραφία του Χ, λέει (τώρα αλλάζω ονόματα κλπ γιατί δεν τόχω μπροστά μου):
    «Σκέψεις για την εμφάνιση του μέτρου στη γαλλική πρόζα, με παραδείγματα από τον Βολταίρο και τον Ντιντερό», Περιοδικό Ψ, Οκτώβριος 1915.
    «Απάντηση σε μια κριτική από τον Υ, με παραδείγματα από τον Υ», Περιοδικό Ψ, Δεκέμβριος 1915.

  8. Νίκος Μαστρακούλης said

    Με ‘γειά και καλοτάξιδο!

  9. Μαρία said

    Καλοτάξιδο κι απο μένα.

    «Μάλιστα γάρ λεκτικόν των μέτρων τό ιαμβείόν εστιν· σημείον δέ τούτου, πλείστα γάρ ιαμβεία λέγομεν εν τη διαλέκτω τη προς αλλήλους, εξάμετρα δε ολιγάκις και εκβαίνοντες της λεκτικής αρμονίας» Αριστ, Ποιητ. 1449a 24-28.

  10. sarant said

    Ευχαριστώ και πάλι!

    Ωραίο αυτό του Μπόρχες!

  11. Νίκο,δεν το ‘ξερα. Καταπληκτικό. Την έβγαλα την ακροστιχίδα και λέει Κώστας Γκίκας. Το γκούγκλισα και έμαθα ποιος ήταν.
    Σε ευχαριστώ.

  12. Νίκο, αφού σ’ άρεσε ο Μπόρχες, ας το αντιγράψω κανονικά μια και τόχω τώρα μπροστά μου. Είναι από το «Πιερ Μενάρ, συγγραφέας του Δον Κιχώτη», Μυθοπλασίες, μετάφρ. Αχ. Κυριακίδης.

    (…)
    θ) Μία εξέταση των βασικών μετρικών νόμων της γαλλικής πεζογραφίας, διανθισμένη με παραδείγματα απ’ τον Σαιν-Σιμόν (Revue des langues romanes, Μονπελλιέ, Οκτώβριος 1909).
    ι) Μία απάντηση στον Λυκ Ντυρτέν (που είχε αρνηθεί την ύπαρξη τέτοιου είδους νόμων), διανθισμένη με παραδείγματα απ’ τον Λυκ Ντυρτέν (Revue des langues romanes, Μονπελλιέ, Δεκέμβριος 1909).

    Ας βάλω κι ένα ακόμα που μ’ αρέσει:

    ε) Ένα τεχνικό άρθρο, με θέμα τη δυνατότητα εμπλουτισμού του σκακιού, δια της καταργήσεως ενός από τα δύο πιόνια των πύργων. Ο Μενάρ προτείνει, εισηγείται, συζητά και, εν τέλει, απορρίπτει την καινοτομία.

  13. ti zoe sauto to blog said

    Καλή επιτυχία κι από μένα.

    Αυτό με την ακροστιχίδα είναι ανατριχιαστικά ανθρώπινο – κι εγώ δεν το ήξερα.

  14. Hellegennes said

    Και τις δικές μου ευχές, αγαπητέ. 🙂

    Έμμετρη πρόζα; Ξέρω ότι πολλοί θα το θεωρήσουν λάθος καραμπινάτο, αλλά τα Ομηρικά Έπη άραγε τι είναι;

  15. Ηρώ Διαμαντούρου said

    Νίκο μπράβο και καλή επιτυχία. Ο Ν.Λ. θα σ’ ευγνωμονεί, είμαι σίγουρη. Πού να ήξερε.

    3. είναι εξαιρετική ιδέα…

  16. Καλοτάξιδο Νίκο! Ομορφα νέα.. όπως ξέρεις κι άλλοι εδώ αγαπάμε Λαπαθιώτη!

  17. sarant said

    Ευχαριστώ πολύ για τα σχόλια!

  18. sarant said

    Μισοάσχετο, αλλά σήμερα στον Ριζοσπάστη ο Ν. Μπογιόπουλος θυμήθηκε το Μανιφέστο του Ν. Λαπαθιώτη, γραμμένο το 1914, ως απάντηση στα περί διανοούμενων:

    http://www2.rizospastis.gr/page.do?publDate=4/6/2011&id=13571&pageNo=55&direction=-1

  19. Ηλεφούφουτος said

    σχ. 9 Και ο Αριστοτέλης βέβαια αναφέρεται εδώ σε τυχαίες εκφορές έμμετρων φράσεων (σαν να πω εγώ σήμερα «Πού τα πάτε βόλτα τα παιδάκια; – τροχαίος) αλλά υπήρχε και η σκόπιμη Kunstprosa.

    Σήμερα το έχουμε ξεχάσει αλλά στην αρχαία και βυζαντινή πεζογραφία ο έρρυθμος λόγος ήταν κι αυτός στοιχείο ρητορικής όπως τα ρητορικά σχήματα που χρησιμοποιούμε και σήμερα.

  20. νομίζω ὅτι ὁ Ἀριστοτέλης τὸ λέει γιὰ ἰάμβους. καὶ σήμερα λέμε ἰμαβικοὺς 15συλλάβους: π.χ. ἀφ’οὗ τὰ φάγαμε μαζὶ γιατί πεινάμε χώρια;

    κι ὁ Κοσμᾶς Πολίτης στὴν Eroica βάζει κάτι 15συλλάβους. (π.χ. ἀπὸ μνήμης: τοῦ ἀρέσαν τὰ ταξίδια καὶ οἱ μακρινοὶ γιαλοί).

  21. Βαγγέλης said

    Άψογη έκδοση, τυπογραφικά και ουσιαστικά, που απευθλυνεται τόσο στον αδαή περί Ν. Λ. αναγνώστη όσο και στον ενημερωμένο από λίγο έως πολύ.

    Τελικά έχετε δίκιο ως προς το γεγονός ότι ακολουθήσατε την πλούσια στίξη του συγγραφέα – ας όψεται ο 15σύλλαβος του οποίου υποβοηθά την ανάγνωση.

    Εξακολουθώ να επιμένω ότι ο χρόνος γραφής της ανάγεται στο 1915, όπως σημειώνει ο Λ. στο τέλος της νουβέλας. Κάποιες φράσεις εντός παρενθέσεως (που αναφέρονται στον χρόνο του αφηγητή και όχι στην εποχή που διαδραματίζονται τα γεγονότα), όπως και ο υπότιτλός της, θεωρώ ότι προστέθηκαν το 1940, λίγο πριν τη δημοσιευσή της.

    Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, δεν θεωρώ το διήγημα «Φεγγάρι», που γράφτηκε το 1922, ως πρόπλασμά της. Εξάλλου, μια αντροπαρέα που διασκεδάζει νυχτιάτικα με μουσικά όργανα στους δρόμους, δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο μοτίβο στη λογοτεχνία μας.

    Το χρονολόγιο βέβαια που συντάξατε, πέρα από το γεγονός ότι καλύπτει κάποια κενά ή γενικολογίες προηγούμενων και διορθώνει κάποια σημεία, ασφαλώς και προσφέρει νέα στοιχεία που -μεταξύ των άλλων- αποκαθιστούν την αλήθεια, απολρούοντας την πλανερή άποψη που δημιούργησε σε βάρος του ποιητή ο Α. Δικταίος περί: «ωραιοποίησης των πάντων κι ας βουρλίζεται η Ιστορία», την οποίαν αναπαρήγαγε εντελώς άκριτα ο Λ.. Χρηστάκης – ακόμη και ο πολύς Α. Αργυρίου – τουλάχιστον στην αρχή.

    Για 2 μικρές αντιρρήσεις που έχω όσον αφορά γεγονότα του χρονολογίου, όπως και για 2 άλλα θέματα που χρειάζομαι τη βοήθειά σας, θα επανέλθω – όχι από εδώ.

    Συγχαρητήρια, εύχομαι και σε άλλα με το καλό!

  22. sarant said

    Σας ευχαριστώ πολύ!

    Το Χρονολόγιο είναι, ας δανειστώ την έκφραση από το διαδίκτυο, «υπό κατασκευή». Κι εγώ έχω ένα-δυο σημεία που θα ήθελα να τα συζητήσω μαζί σας.

  23. TAK said

    Αγαπητέ Νίκο,
    μόλις τελείωσα την ανάγνωση του βιβλίου που τόσο άψογα επιμελήθηκες. Μπράβο και πάλι!
    Η απόφασή σου να το εκδώσεις στο μονοτονικό και με σύγχρονη ορθογραφία δεν είναι απλώς σωστή, είναι σοφή: αν κάτι είναι εντυπωσιακό σε σχέση με αυτή τη νουβέλα, νομίζω, είναι το πόσο λίγο έχει αλλάξει η γλώσσα μέσα σε έναν αιώνα (πιστεύω κι εγώ ότι η χρονολογία «Ιούλιος-Αύγουστος του 1915» που σημειώνει ο Ν.Λ. στο τέλος της νουβέλας αναφέρεται στο χρόνο συγγραφής της και όχι στο χρόνο ιστορίας – είναι γεγονός ότι υπάρχουν 2-3 σχόλια του αφηγητή που μπορούν να τοποθετήσουν το χρόνο αφήγησης μεταγενέστερα, αλλά πιθανότατα να είναι προσθήκες που έγιναν το 1940 ενόψει της δημοσίευσης, όπως λέει και ο Βαγγέλης στο 21). Στην πραγματικότητα οι μόνοι τύποι που με ξένισαν ήταν εκείνοι οι παρατατικοί «γινόσαν», «φαινόσαν» και «χωριζόσαν» (νομίζω αυτοί οι τρεις είναι όλοι κι όλοι), που τους σχολιάζεις και εσύ.
    Πολύ καλά και τα επιλεγόμενα, το χρονολόγιο και οι υποσελίδιες σημειώσεις – η μόνη λέξη που ήθελε σχολιασμό (για μένα τουλάχιστον, γιατί δεν την ξέρω) είναι το «χασχαρίζοντας» (σ. 90).
    Βρήκα μόνο ένα τυπογραφικό (σ. 110: να ρθει – λείπει η απόστροφος), πράγμα που δείχνει επίσης πόσο φροντισμένη ήταν η δουλειά σου και πόσο άξιος συγχαρητηρίων είσαι!
    Όσο για την αποτίμηση του έργου: ο Ν.Λ. αναδείχνεται (για να μην ξεχνάμε και αυτά που συζητούσατε τις προάλλες σε άλλο νήμα!) πραγματικός τεχνίτης του ρυθμικού πεζού λόγου, όπως εύστοχα επισημαίνει ο Γεραλής (έχεις γράψει και εδώ για το θέμα νομίζω και τα λες και στα επιλεγόμενα) και μάλιστα με έναν τρόπο πολύ διαφορετικό από το ρητορικό βυζαντινό Prosarhythmus και θα άξιζε να μελετηθεί καλύτερα το θέμα. Αν όμως η γλώσσα δεν απέχει καθόλου από τη σημερινή, απέχει πολύ η νοοτροπία: το ίδιο το θέμα είναι κάπως γλυκερά ρομαντικό, αλλά θα του το συγχωρήσουμε (ας όψεται ο υποδόριος ομοφυλόφιλος έρωτας, που λες κι εσύ!).
    Συγχαρητήρια και πάλι και εις άλλα με υγεία!
    ΤΑΚ

  24. sarant said

    Τάσο Καπλάνη,. ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια και για το προσεχτικό διάβασμα του βιβλίου! Το χασχαρίζοντας το είχα προσπεράσει υποθέτοντας ότι θα πει «χαχανίζοντας, χασκογελώντας» αλλά πράγματι ήθελε υποσημείωση, αν σκεφτούμε πως το «χασχαρίζω» βγάζει μόνο μία γκουγκλιά (σε ένα ρώσικο λεξικό που έχει απίστευτα πλούσιο λημματολόγιο).

    Ήταν όμως λιγωτικός ο Λαπαθιώτης, γλυκερά ρομαντικός όπως λες κι εσύ, και το ήξερε -δες εδώ πώς αυτοπαρωδείται:
    http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/man-lapathiotis.html

  25. Hellegennes said

    #23:
    Το γεγονός ότι η γλώσσα δεν άλλαξε τραγικά δεν είναι και τόσο φοβερό για μόλις έναν αιώνα. Αποτελεί δε μερικώς ψευδαίσθηση. Στην γλώσσα, για μεγάλο διάστημα του 20ου αιώνα, αρνήθηκε το δικαίωμα να εξελιχθεί. Ο συντηρητισμός στην ομιλία σχετικά πρόσφατα ξεπεράστηκε και στην γραφή δεν ξεπεράστηκε ποτέ τελείως. Είναι δε και το φαινόμενο της διγλωσσίας και δεν αναφέρομαι στην καθαρεύουσα. Στο σχολείο, στα βιβλία και στον τύπο διαβάζουμε μια γλώσσα αρκετά διαφορετική της καθομιλουμένης αλλά το αντιλαμβανόμαστε πολύ λίγο εξαιτίας του ότι αποτελεί μέρος της εκπαίδευσής μας. Υπάρχει πληθώρα λέξεων και εκφράσεων που δεν αποτελούν μέρος της καθημερινότητάς μας αλλά τις αναγνωρίζουμε ως οικείες επειδή τις διδαχθήκαμε. Η αλήθεια είναι ότι η σύγχρονη καθομιλουμένη είναι αρκετά διαφορετική απ’ αυτήν των αρχών του 20ου αιώνα. Όχι χασματωδώς, βέβαια, γιατί δεν μιλάμε και για καμμιά μεγάλη χρονική απόσταση. Πάντως όχι τόσο κοντινή όσο πιστεύουμε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: