Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Οι λέξεις της μουσικής

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2011


Τα τελευταία μας άρθρα ήταν αφιερωμένα στην επικαιρότητα -σχεδόν αναπόφευκτα. Όμως χτες, ένας φίλος, μαζί με την υπογραφή του στην επιστολή διαμαρτυρίας για τη διακοπή της συνεργασίας του Γιάννη Χάρη με τα Νέα, με ρώτησε αν έχω γράψει κανένα άρθρο για τις λέξεις της μουσικής. Κατά σύμπτωση, είχα ένα άρθρο στον παλιό μου ιστότοπο, που δεν το έχω δημοσιεύσει εδώ, οπότε μπορεί να μην το έχετε διαβάσει και ευκαιρία είναι να το ανεβάσω σήμερα, ξανακοιταγμένο, για να πάρουμε μια ανάσα από την καταιγιστική και ζοφερήν επικαιρότητα -και αν δεν έχετε υπογράψει την επιστολή διαμαρτυρίας για τον Γιάννη Χάρη, έχετε καιρό μέχρι τις 6 το απόγευμα ώρα Ελλάδας, οπότε βιαστείτε!

Λένε πως η μουσική μπορεί να πει τα πάντα χωρίς να χρησιμοποιεί λέξεις, όταν όμως εμείς οι άνθρωποι μιλάμε για τη μουσική λέξεις βέβαια χρησιμοποιούμε, καθώς και μια ειδική ορολογία –και το σημερινό μας ταξίδι θα περιστραφεί γύρω από αυτή την ορολογία και τις λέξεις της μουσικής.

Η ίδια η μουσική πήρε τ’ όνομά της από τις μούσες· και αρχικά, μουσική τέχνη ήταν κάθε τέχνη που είχε προστάτιδα κάποια από τις εννιά Μούσες, σιγά-σιγά όμως το ουσιαστικό «τέχνη» μαράθηκε κι έπεσε κι η σημασία στένεψε κι έμεινε στη μουσική και στη λυρική ποίηση. Από τα λατινικά, musica, πέρασε η λέξη στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και έγινε διεθνής. Όπως διεθνής λέξη έγινε και το μουσείον, που ήταν στην αρχή ο χώρος ο αφιερωμένος στις Μούσες· και επειδή στη Δύση έφτιαχναν στα πάρκα τους σπήλαια αφιερωμένα στις Μούσες, που τα διακοσμούσαν με ένα ιδιαίτερο είδος ψηφιδογραφίας, αυτό ονομάστηκε musaicus, των Μουσών δηλαδή, και από εκεί το ιταλικό mosaico και αντιδάνειο το δικό μας μωσαϊκό, κάποτε ταπεινό και τώρα περιζήτητο· το μωσαϊκό, που μέσω των στίχων της Νικολακοπούλου ακόμα διατηρεί κάποια σχέση με τη μουσική, αφού τα πιο ωραία λαϊκά σε σπίτια με μωσαϊκά τα είχαμε χορέψει.

 Η μουσική μιλάει μόνη της, λέγαμε πιο πάνω, αλλά ταυτόχρονα μιλάει τη γλώσσα στην οποία γράφονται τα πιο δημοφιλή μουσικά έργα της εκάστοτε εποχής. Κάποτε, μιλούσε ελληνικά· στην εποχή μας, μιλάει σαφώς αγγλικά· ίσως πριν από τον πόλεμο να μιλούσε γαλλικά, πάντως για πολλούς αιώνες νωρίτερα η μουσική μιλούσε ιταλικά. Και όχι μόνο η μουσική, αλλά και οι μουσικοί μιλούσαν ιταλικά, είτε ήταν Ιταλοί, πράγμα καθόλου σπάνιο καθώς πλήθη ιταλών μουσικών και τραγουδιστών είχαν κατακλύσει τις βασιλικές αυλές και τις λυρικές σκηνές της Ευρώπης, είτε ήταν ντόπιοι και αναγκάζονταν να χρησιμοποιούν την ιταλική ορολογία, ή και την ιταλική γλώσσα. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν η όπερα του Μότσαρτ «Η μεγαλοψυχία του Τίτου» ανέβηκε στην Πράγα τον Σεπτέμβριο του 1791, λίγο πριν από τον θάνατό του, η αυτοκράτειρα Μαρία Λουίζα λέγεται ότι την απέρριψε περιφρονητικά, χαρακτηρίζοντάς την, εις επήκοον όλων, porcheria tedesca, γερμανική γουρουνιά. Η γερμανίδα αυτοκράτειρα χρησιμοποιούσε την ιταλική γλώσσα για να βρίσει τον κορυφαίο γερμανό συνθέτη! (και ας μην ανοίξουμε τώρα συζήτηση αν ο Μότσαρτ ήταν Αυστριακός ή Γερμανός). Την ίδια εποχή ο Μότσαρτ είχε αποφασίσει να ξεκόψει με την Αυλή και να στραφεί προς το λαϊκό θέαμα, στα φτηνά θεατράκια των προαστίων, και είχε ήδη κάνει την περισσότερη δουλειά πάνω σε ένα γερμανόφωνο λιμπρέτο του «αδελφού» του, του επίσης ελευθεροτέκτονα Σικανέντερ –κι έτσι γεννήθηκε αυτό το μπερδεμένο αριστούργημα, ο Μαγικός Αυλός, που προχτές είχαμε την κουβέντα του και αποφανθήκαμε ότι κακώς ειπώθηκε Μαγεμένος σε μετάφραση από τα γαλλικά (La flute enchantée). Αλλά πλατειάζω. Το γεγονός είναι ότι η σοβαρή μουσική, επειδή στην περίοδο της άνδρωσης και της ακμής της ήταν ιταλόφωνη, έχει λεξιλόγιο σχεδόν αμιγώς ιταλικό.

Πάντως, αν το εξετάσουμε ετυμολογικά, ακόμα και στο αμιγώς ιταλικό λεξιλόγιο της όπερας υπάρχουν κάμποσες λέξεις ελληνικής απώτερης αρχής, με πρώτην την άρια. Η άρια (aria) είναι το αεράκι, και η λέξη η λατινική είναι δάνειο από το ελληνικό αήρ. Σημασιολογικά, δεν είναι παράδοξο που η αρχική σημασία (αεράκι) επεκτάθηκε να σημαίνει τον σκοπό που τραγουδάμε· παρόμοια σημασιολογική εξέλιξη υπάρχει και στα τούρκικα, όπου χαβά είναι ο αέρας (εξ ου και η Τουρκ Χαβά Γιολαρί, η εθνική τουρκική αεροπορική εταιρεία που τόσο γέλιο προκαλεί σε κάποιους Έλληνες) και βέβαια χαβάς είναι και ο σκοπός, η μελωδία, και κατ’ επέκταση κάτι που το κάνουμε συνεχώς και επίμονα, συχνά ενοχλητικό και «το χαβά του αυτός» ή κι απόψε ξαναρχίσαμε το ίδιο χαβαδάκι, που λέει και το τραγούδι.

Οι εφτά νότες που χρησιμοποιούμε, δεν είναι ακριβώς ιταλικές, αν και ιταλός εμπνεύστηκε τα ονόματά τους, και συγκεκριμένα ο Guido d’Arezzo, ο οποίος, το 1025, ενώ δίδασκε εκκλησιαστική μουσική, πήρε τις πρώτες συλλαβές από έναν ύμνο προς τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, και ονόμασε έτσι τις εφτά νότες:

Ut queant laxis

Resonare fibris

Mira gestorum

Famuli tuorum

Solve polluti

Labii reatum

Sancte Iohannes (στην έβδομη νότα δεν παίρνει την πρώτη συλλαβή, αλλά τα αρχικά γράμματα).

Το ut επειδή δεν είναι πολύ ηχηρό, αργότερα αντικαταστάθηκε από το do, ίσως σαν πρώτη συλλαβή της λέξης Domine (Κύριε). Αρχικά όμως, η πρώτη αυτή νότα ονομάστηκε gamma, από το ελληνικό γάμμα, και μετά ο όρος gamma έφτασε να σημαίνει όλη την οκτάβα –με τον καιρό, η σημασία διευρύνθηκε, κι επέστρεψε και στα ελληνικά σαν αντιδάνειο, όταν λέμε ότι ένα προϊόν διατίθεται σε μεγάλη γκάμα χρωμάτων, ας πούμε.

Όσο για τις βυζαντινές νότες, πα, βου, γα, δι, κε, ζω, νη, το μυστικό των ονομάτων τους λύνεται εύκολα αν προσέξουμε λίγο: είναι βασισμένα στα εφτά πρώτα γράμματα του αλφαβήτου. Στο Καπλάνι της Βιτρίνας της Άλκης Ζέη, αν θυμάμαι καλά, τα κορίτσια έλεγαν πως ο παππούς τους μιλούσε «βυζαντινά», επειδή έλεγε τις νότες πα-βου-γα-δι-κε-ζω-νη. Λίγοι όμως ξέρουν ότι οι ονομασίες αυτές για τις βυζαντινές νότες δεν επινοήθηκαν επί βυζαντινής αυτοκρατορίας, παρά πολύ αργότερα, από τον Χρύσανθο της Μαδύτου, περί το 1815, δηλαδή λίγο πριν από την επανάσταση.

 Ας περάσουμε όμως στα μουσικά όργανα. Ο λεγόμενος βασιλιάς της ορχήστρας, το πιάνο, δεν είναι και τόσο παλιό, αν σκεφτούμε ότι την εποχή του Μπαχ ήταν ακόμα πειραματικό όργανο. Το όνομά του είναι σύντμηση του pianoforte που θα πει σιγά και δυνατά. Πράγματι, ο Ιταλός Κριστοφόρι το 1709, σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει σφυράκια για να χτυπούν τις χορδές αντί για συστήματα νυγμού (που τις τσιμπούσαν) κι έτσι ο μουσικός μπορούσε πια να ποικίλλει την ένταση του ήχου του· αυτό το όργανο το ονόμασε gravicembalo col piano e forte, και με τον τρόπο αυτό το πιάνο μπορούσε να χρησιμοποιείται σε συναυλίες ενώ το καημένο το τσέμπαλο, ο πρόγονός του, ήταν πιο πολύ όργανο προσωπικής χρήσης και ιδιωτικού χώρου.

Το τσέμπαλο είναι έγχορδο, αλλά ετυμολογικώς ανάγεται στα αρχαία κύμβαλα, που βεβαίως ήταν κρουστά. Ήταν δυο κοίλοι δίσκοι, που τους κρατούσε από έναν σε κάθε χέρι ο οργανοπαίκτης και τους χτυπούσε τον έναν πάνω στον άλλον· θα θυμάστε είτε από τον Απόστολο Παύλο (Προς Κορινθίους 13.1) είτε από τον Καρυωτάκη της Μικρής Ασυμφωνίας σε άλφα μείζον (Α κύριε κύριε Μαλακάση…), το κύμβαλον αλαλάζον, την έκφραση που χρησιμοποιείται για να δηλώσει τον ρηχό άνθρωπο που επαναλαμβάνει γνώμες άλλων. Το κύμβαλον αυτό περνάει στα λατινικά ως cymbalum, αρχικά με την ίδια σημασία, αλλά μέσα στους αιώνες η σημασία αλλάζει και δηλώνεται πλέον ένα έγχορδο όργανο σαν το σαντούρι ή το ψαλτήρι. Κάποιος ευφυής οργανοποιός του Μεσαίωνα έχει την ιδέα να προσαρμόσει ένα μηχανισμό με πλήκτρα, και γεννιέται το clavicymbalum (clavis = κλειδί) στα μεσαιωνικά λατινικά, ή clavicembalo στα ιταλικά, που κυριαρχεί πριν εκτοπιστεί από το πιάνο (αν και ακόμα χρησιμοποιείται σε εκτελέσεις με όργανα εποχής’ και ο Χατζιδάκις, ίσως θυμάστε, είχε παρουσιάσει στο Τρίτο τον Φλωρινιώτη με συνοδεία τσέμπαλο). Ταυτόχρονα, το μεσαιωνικό τραπεζοειδές cymbalum εμφανίζεται στα ουγγρικά ως cymbalon ή cimbalom, που υπάρχει σε δύο παραλλαγές, ένα μικρό και φορητό όργανο που καθιερώνεται στις τσιγγάνικες ορχήστρες, και ένα μεγαλύτερο, με 125 χορδές, που θεωρείται το εθνικό μουσικό όργανο της Ουγγαρίας και εντάσσεται στη συμφωνική ορχήστρα σε έργα του Λιστ, του Κοντάλι και άλλων. Από τη μικρότερη παραλλαγή έχουμε και το ρωσικό tsimbali, και προφανώς μέσω Ρουμανίας και Μολδοβλαχίας φτάνει το όργανο και η λέξη στα ελληνικά, ως τσίμπαλο στις μικρασιάτικες ορχήστρες. Έτσι, στην αυτοβιογραφία του, ο Γιώργος Ζαμπέτας λέει:

Mε έστελνε λοιπόν ο γέρος μου και πήγαινα στον Tσιτσάνη το μπουζούκι του αλλά κι όταν δεν είχε χορδές με έστελνε και του αγόραζα. Σε ένα καφενείο τη MIKPA AΣIA, στην οδό Aθηνάς, απέναντι απ’ τα ουρητήρια του Kαραμάνου. Ήταν πιο μπροστά απ’ του Kοπελιάδη το μαγαζί. Eκεί συχνάζανε όλοι οι πρόσφυγες μουσικοί, οι Mικρασιάτες. Kαθόντουσαν εκεί και παίζανε ούτι, λαούτο, τσίμπαλο.

 Όσο για το βιολί, ανάγεται στο μεσαιωνικό λατινικό vidula, που έχει μπερδεμένη και όχι πολύ σίγουρη ετυμολογία. Πάντως δεν έχει καμιά σχέση με το λουλούδι, που και αυτό λέγεται στα ιταλικά viola και που έχει δώσει το βιολετί το χρώμα, το ιώδες. Και ενώ είναι ξενόφερτο όργανο, κατάφερε να μπει στην ελληνική φρασεολογία: το βιολί του αυτός, λέμε για κάποιον που επιμένει να λέει όλο τα ίδια και τα ίδια, ή στην ίδια συμπεριφορά, σε σημείο που καταντάει ενοχλητικός, από την εικόνα του επαίτη βιολιστή που μονότονα επαναλαμβάνει την ίδια δοξαριά.

 Όταν κάποιος φλυαρεί επίμονα και ανόητα, λέμε ότι τσαμπουνάει συνεχώς τα ίδια πράγματα, κι αυτή η ταπεινή λέξη ετυμολογικά είναι ξαδερφάκι με την υψηλότερη ίσως έκφανση της λεγόμενης σοβαρής μουσικής, τη συμφωνική μουσική. Η λέξη συμφωνία στα αρχαία έχει πολλές σημασίες, αλλά στην ελληνιστική εποχή, συμφωνία φαίνεται ότι είναι μεταξύ άλλων η ορχήστρα στα συμπόσια και ένα μουσικό όργανο, πιθανώς κρουστό. Στη μετάφραση των εβδομήκοντα, στον Δανιήλ, διαβάζουμε «όταν ακούσητε της φωνής της σάλπιγγος͵ σύριγγος και κιθάρας͵ σαμβύκης και ψαλτηρίου͵ συμφωνίας και παντός γένους μουσικών…» ενώ στο ευαγγέλιο του Λουκά, στην παραβολή του Ασώτου, ο άσωτος πλησιάζοντας στο σπίτι του ήκουσεν συμφωνίας και χορών. (Θα προσέξατε ότι στα αρχαία το ακούω έπαιρνε γενική’ ώρες είναι να το πάρουν είδηση οι σημερινοί γενικομανείς και να αρχίσουν να λένε «δεν σου ακούω»!) Η λέξη αυτή λοιπόν περνάει στα λατινικά ως symphonia με τις έννοιες αφενός της αρμονίας ήχων και της ορχήστρας, και αφετέρου του μουσικού οργάνου, πνευστού πλέον. Με τη σημασία αυτή παράγεται το ιταλικό sampogna και στη συνέχεια zampogna, ένα πνευστό μουσικό όργανο, το οποίο διαδίδεται και προς τη δύση (π.χ. γαλλ. zampogne) και προς την ανατολή, όπου το δανειζόμαστε ως τσαμπούνα ήδη από τον Μεσαίωνα. Από εκεί και το ρήμα τσαμπουνίζω και το σημερινό τσαμπουνάω, που σημαίνει μιλώ πολύ και φλύαρα και που προφανώς γεννήθηκε από την αναλογία ανάμεσα στην επίμονη φλυαρία και στον μονότονο ήχο της τσαμπούνας.

 Και το μπουζούκι; Το κατεξοχήν ελληνικό όργανο, όπως θεωρείται, της αστικής τουλάχιστον μουσικής, ετυμολογείται από την τουρκική λέξη bozuk που σημαίνει χαλασμένος, ακατάστατος, ίσως επειδή χρειαζόταν να αλλάζει συχνά κούρδισμα. Από την τουρκική σημασία καταλαβαίνουμε ότι η αρχική σημασία της λέξης μπουζουκοκέφαλος δεν ήταν αυτός που έχει κεφάλι σαν μπουζούκι αλλά αυτός που έχει χαλασμένο, στραβό κεφάλι. Αλλά και το κλαρίνο, το άλλο κατεξοχήν όργανο της δημοτικής όμως μουσικής, ήρθε πολύ πρόσφατα στα μέρη μας, από τις στρατιωτικές μπάντες των βαυαρών. Είναι δάνειο από τα ιταλικά (clarino) που ανάγεται στο claro = καθαρός, ηχηρός.

 Και το κλαρίνο έχει περάσει στη φρασεολογία: για κάποιον που στέκεται ακίνητος σε στάση προσοχής, συνήθως για στρατιωτικό, λέμε ότι στέκεται κλαρίνο. Και μια και περάσαμε στη φρασεολογία, πρέπει να αναφέρουμε την παλιότερη έκφραση η κοιλιά του παίζει ταμπουρά, όταν γουργουρίζει η κοιλιά από την πείνα· επίσης, για κάποιον που είναι ο τελευταίος σε μια ιεραρχία, λέμε πως είναι η τελευταία τρύπα του ζουρνά ή η τελευταία τρύπα της φλογέρας. Επειδή όμως πολλά τα είπα, για να μην αρχίσετε να λέτε ότι πήρα ψηλά τον αμανέ και να αδημονείτε πότε θα τελειώσει το τροπάριο, κάπου εδώ πρέπει να κλείσει η περιδιάβασή μας στον κόσμο των λέξεων της μουσικής. Μ’ άλλα λόγια, φινίτο λα μούζικα!

Advertisements

87 Σχόλια to “Οι λέξεις της μουσικής”

  1. Καλημέρα! πολύ ωραίο το άρθρο. Διατηρώ τις αμφιβολίες μου για την προέλευση του κλαρίνου (κι αυτό σα να τόχουμε ξανασυζητήσει). Έχω την εντύπωση πως είναι κάπως πρωιμότερο και πως ήρθε μέσω είτε οθωμανικής μπάντας (στη βόρεια-βορειοδυτική Ελλάδα) είτε των κιρατζήδων που πηγαινοέρχονταν στας Αυστρίας. Ή αυτό ισχύει μόνο για τα χάλκινα;

  2. κι αυτό σα να τόχουμε ξανασυζητήσει

    Από δω και κάτω.

  3. Immortalité said

    Καλημέρα Νίκο! Ωραία η μουσική ανάρτηση, φχαριστούμε!

    Ελπίζω να αρκεστούμε στη μουσική και να γλιτώσουμε το ξύλο, για σήμερα τουλάχιστον 😉

  4. Alexis said

    Πολύ ωραίο άρθρο πράγματι.
    Άλλες φράσεις που έχουν να κάνουν με μουσικά όργανα είναι το «συνεννόηση μπουζούκι», το «βιολί βιολάκι», το «έγινα τούμπανο» ή «έγινα νταούλι».
    Παλιότερα λέγανε για κάποιον ότι «κάνει σα χαλασμένο γραμμόφωνο», ενώ για τα κορίτσια των καλών οικογενειών υπήρχε το ελαφρώς ειρωνικό «πιάνο και γαλλικά».
    Τη φράση «κύμβαλο αλαλάζον» την αναφέρει κι ο Μούτσης σε κάποιο τραγούδι του από το «Φράγμα». (Συγγνώμη αλλά δεν προλαβαίνω να ψάξω για λινκ).

  5. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια, για τις προσθήκες του Αλέξη και για την απάντηση του Δύτη σχετικά με το κλαρίνο!

  6. Ein Steppenwolf said

    Θαυμάσια ανάρτηση!

    Ο Ούγγρος Kodály προφέρεται κόντααϊ:

    http://en.wikipedia.org/wiki/Zolt%C3%A1n_Kod%C3%A1ly
    http://www.forvo.com/word/kod%C3%A1ly_zolt%C3%A1n/#hu

    Ο τόνος πέφτει πάντα στην πρώτη συλλαβή και η οξεία μακραίνει το φωνήεν. Το y δεν είναι φωνήεν, π.χ. το όνομα György δεν είναι τρισύλλαβο, όπως θα περίμενε κανείς απ’ τα ελληνικά, αλλά μονοσύλλαβο.

    Είχα ρωτήσει έναν Άραβα αν χαβάς σημαίνει και στ’ αραβικά μελωδία ή σκοπός. Απ’ την αρνητική του απάντηση συνάγω έχουμε να κάνουμε με σημασιολογικό δάνειο απ’ τα ιταλικά στα τουρκικά.

    4:
    Αν ο μπουζουκοκέφαλος έχει κεφάλι χαλασμένο κι όχι σαν μπουζούκι, τότε λογικά ούτε η συνεννόηση-μπουζούκι αναφέρεται στο μουσικό όργανο.

    Νομίζω ότι bozuk δήλωνε το μη κανονικό χόρδισμα ενός οργάνου. Ένα τραγούδι του Τσιτσάνη (δε θυμάμαι ποιο) παίζεται πολύ ευκολότερα σε κατάλληλα κουρδισμένο μπουζούκι. Τέτοια χορδίσματα φυλάσσονταν ως επαγγελματικά μυστικά.

  7. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    Υπάρχει μια έκφραση στην Ήπειρο -ίσως κι αλλού- «στον τόπο τα βιολιά», που λέγεται όταν κάτι δεν προχωράει, μένει στάσιμο.
    Πιθανολογώ ότι προέρχεται από παλιότερες εποχές, όταν η ορχήστρα (τα βιολιά) στεκόταν στη μέση του χορού και ακολουθούσε γύρω-γύρω τον πρωτοχορευτή. Όταν εκείνος μεράκλωνε, έδινε την εντολή «στον τόπο» και ο χορός σταματούσε για να κάνει ο πρώτος τις φιγούρες του, ή και για να του βάλουν το κλαρίνο στο αυτί κλπ.

  8. metanastis said

    Εκείνο που είναι ακατανόητο – και λυπηρό ίσως – είναι πως στα γερμανικά και στα αγγλικά οι νότες έχασαν αυτά τα όμορφα ονόματα και
    ονομάζονται απλά με τα γράμματα του αλφάβητου…A B C D κλπ.

  9. Γιώργος Πρίμπας said

    http://www.xalkina-goumenissas.gr/html/gr_html/about_gr.htm
    Για τα χάλκινα πνευστά έχω διαβάσει (στο ένθετο του cd για τα χάλκινα πνευστά της Γουμένισσας του 958fm) και τη άποψη ότι πρωτοχρησιμοποιήθηκαν στη βόρεια Ελλάδα μετά το τέλος του ΑΠΠ (1914-1948) όταν γαλλικά στρατιωτικά τμήματα αποχωρώντας τα άφησαν (για την ακρίβεια τα έθαψαν πρόχειρα σε κάτι χωράφια) πίσω τους.
    Το κλαρίνο δεν υπήρχε στην Ελλάδα πριν το 1800, και μάλλον ούτε και πριν το 1830, αλλά πέρασε (λόγω των περισσότερων δυνατοτήτων του σε σχέση με το ζουρνά που αντικατέστησε) στην ελληνική μουσική από τους περιοδεύοντες ανά την οθωμανική αυτοκρατορία τουρκόγυφτους (δλδ τους μουσουλμάνους τσιγγάνους) μουσικούς και οι οποίοι το πήραν είτε από τις οθωμανικές μπάντες στις οποίες είχε περάσει από την ευρώπη είτε το έφεραν οι ίδιοι από την ευρώπη.

  10. Γιώργος Πρίμπας said

    1914-1918

  11. πανκαπ said

    O Γιώργος Ζαμπέτας ήταν δυτικότροπος. Ο ίδιος λέει στην αυτοβιογραφία του ότι για τις μελωδίες του ήταν επηρεασμένος και τις έγραφε σε κανταδόρικους δρόμους, απεχθανόταν τους ανατολίτικους.
    Οι πρόσφυγες μουσικοί που αναφέρει, μάλλον παίζανε κανονάκι και όχι τσίμπαλο, το ψαλτήρι των βυζαντινών που ανέφερες παραπάνω ή επιγόνιον (επιγόνυον;) των αρχαίων.
    Για το μπουζούκι. Η πιο λογική θεωρία για το όνομα του είναι η παρακάτω και νομίζω ότι την αναφέρει και ο Θ. Κοροβίνης σε κάποιο βιβλίο του.
    Μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα στην ανατολή, τα έγχορδα όργανα που κατείχαν την θέση του μπουζουκιού ήταν τα σάζια ή ταμπουράδες, σαν του Μακρυγιάννη, απόγονοι της βυζαντινής πανδουρίδος. Τα σάζια (ακόμα και σήμερα) δεν έχουν τάστα στο μανίκι τους, αλλά κινητούς μπερντέδες. Οι δρόμοι και οι νότες ακολουθούν το βυζαντινό πρότυπο. Όταν λοιπόν οι πρώτοι ρωμιοί οργανοποιοί έβαλαν στο σάζι αμετάβλητα τάστα όπως στις κιθάρες και απέδιδαν μόνο ευρωπαϊκές νότες, δημιούργησαν πρόβλημα στους τούρκους οργανοπαίχτες, οι οποίοι άλλη νότα βαρούσαν και άλλο ήχο άκουγαν. Έκαναν την διαπίστωση ότι το συγκεκριμένο σάζι είναι bozuk, δηλαδή χαλασμένο και έτσι έμεινε το όνομα σε αυτό το όργανο.

  12. sarant said

    Ευχαριστώ και για τη συνέχεια!

    11: Ναι, αλλά το τσίμπαλο μας ήρθε κι αυτό από ανατολή ή μάλλον από βορειοανατολικά, Ρουμανία και Μαύρη Θάλασσα, όχι; Σε πολλές παλιές σμυρνέικες ηχογραφήσεις (ξέχασα να το γράψω) αναφέρεται στο δίσκο ρητά ότι παίζει τσίμπαλο ο τάδε.

    7: Γρηγόρη δεν μπορώ να ψάξω τώρα, αλλά την έκφραση την έχω συναντήσει ως «στον τόπο» ή «στην άκρη τα βιολιά» αλλά νομίζω ότι λέγεται όταν κάτι κολλήσει, επειδή έδιωχναν τους μουσικούς σε μια τέτοια περίσταση, χάλαγε το γλέντι -αλλά μπορεί να θυμάμαι λάθος.

  13. tamistas said

    μου θυμίσατε της σιωπής τα κλειδοκύμβαλα

  14. tamistas said

    εκτός από το μπουζούκι, μεταφορική χρήση συνηθίζεται και για το μικρό του αδελφάκι, το μπαγλαμά.

  15. Νέο kid στο block said

    Να προσθέσω στις εκφράσεις το ‘’δεν έχεις ιδέαν μουσικής’’ για τους αχάπαρους /άσχετους σε κάποιο αντικείμενο και το ‘παίξτο μας στο πιάνο’ προς κάποιον που προσπαθεί να πει κάτι, αλλά τα λέει μπερδεμένα και με ασάφεια. Επίσης υπάρχει το ‘’παιδί-βιολί’’ και το ‘’παιδί-βιολοντσέλο’’ για τα τρελούτσικα ή ανόητα παιδιά. Και ένα σκακιστικό : ‘To χωνί του Μπετόβεν’ Χωνί λέγεται η χάλια (σχεδόν χαμένη) θέση στο σκάκι. Ο Μπετόβεν που είχε μεγάλο χωνί λογω βαρηκοΐας, παραπέμπει λοιπόν σε θέση ‘υπερχωνί’ κοινώς ‘’ μάζεψτα και φύγαμε’’.
    Επίσης υπάρχει το : Δε μας χέζεις ρε Νταλάρα!
    Νικοκύρη, θαυμάσια άρθρο ! To ‘φινίτο λα μούζικα’ ακολουθείται και από το ‘πασάτο λα φιέστα’ ειδικά για τις φιέστες πολλών πολιτικών και μη, εν Ελλάδι. Το κακό βέβαια είναι ότι η μουσική παύει και για τους αθώους.

  16. tamistas said

    δεν θα ήθελα να επεκταθώ στις λοιπές σημασίες διαφόρων πνευστών όπως η φλογέρα στο … σύνολό της και όχι στην τελευταία της τρύπα, στην οποία επικεντρώθηκε το άρθρο.

  17. Να υπενθυμίσω και τη… ροζ σημασία τού κλαρίνου (πληροφοριακά, οι Γερμανοί προτιμούν το φλάουτο). 🙂

  18. @16

    Ωχ, τηλεπάθεια! 🙂

  19. Μπουκανιέρος said

    Βλέπω, Νίκο, ότι η νιμανία σου εξελίσσεται κανονικά (αράδα 4).

    Αν ο στόχος είναι να μπουν στη στάνταρ γλώσσα στοιχεία της κυπριακής διαλέκτου, τσιμέντο να γίνει. Αλλά…

  20. sarant said

    19: Ο στόχος είναι, σ’ ένα κείμενο για τη μουσική, να υπάρχει περσότερη μουσικότητα, με την αποφυγή της χασμωδίας.

  21. Νέο kid στο block said

    Κι εγώ χάρηκα όταν θώρησα σχόλιον του Μπουκανιέρουν …Λαλώ ,θα ειπεί κάτι πολλά ωραίον για την μουσικήν ο επτανήσιος με την μεγάλην μουσικήν παράδοσην! Αλλά αυτός ήθελε να πει για το νιν στον Νίκον Σαραντάκον τον νιμανήν.
    🙂 🙂

    ΥΓ. Ελπίζω να μη παρεξηγείς λίγο πείραγμα Μπουκανιέρε, έτσι;

  22. Μπουκανιέρος said

    20 Το βρίσκεις πράγματι μουσικό;
    Και η γλωσσική πλευρά τι απόγινε;
    Πιστεύεις ότι τα νέα ελληνικά αποφεύγουν πάντα τη «χασμωδία»;
    Με κείνα τα καινούργια σύνθετα τι γίνεται;

    (Αν θυμάμαι καλά, είχαμε ξεκινήσει με το ν στα αρσενικά, μπας και τα μπερδέψουμε με τα ουδέτερα.
    Τώρα βάζουμε και μουσική στην υπόθεση.)

  23. sarant said

    22: Μα φυσικά, η σημερινή γλώσσα δεν πολυκοιτάζει τον προφορικό λόγο, άρα και την ευφωνία και τη μουσικότητα, και επιπλέον υπάρχει η (καθαρευουσιάνικη αν το δεις καταβάθος) τάση να τα θέλει όλα χώρια και όλα σε κουτάκια. Γιαυτό και λέμε «παραοικονομία, τηλεεργασία, νεοοθωμανισμός», για πρώτη φορά στην… τρισχιλιετή μας ιστορία, γιαυτό λέμε «της Νικαράγουα» (αφού είναι ξένο θα μείνει άκλιτο), κτλ. Κάποια από αυτά δεν με ενοχλούν, κάποια άλλα σαφώς με ενοχλούν.

    Τώρα, για τη μουσικότητα και τη γλωσσική πλευρά, τώρα διαβάζω ένα του Λαπαθιώτη που λέει «Μιαν άσπρη σκιά αναδεύτηκε κι ήρθε πιο σιμά» -το μιαν είναι ονομαστική, παναπεί αυτός υπόταζε τη γραμματική στην ευφωνία. Ε, να πούμε «τη ζοφερήν επικαιρότητα» το βρίσκω πιο συγκρατημένο.

  24. Οπότε το clavicymbalum έδωσε τα κλαπατσίμπαλα;

    Ο ζουρνάς είναι τουρκική λέξη;

  25. sarant said

    Ναι, και ναι (περσικής προέλευσης)

  26. Ανάμεσα στα πληκτροφόρα όργανα θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί το clavichord, ένα όργανο που το χρησιμοποιούσαν πολύ οι συνθέτες (πχ ο Μότσαρτ) όπως και η αριστοκρατία γιατί είχε ένα πολύ βασικό προσόν, ήταν μικρό και φορητό, ζύγιζε περίπου 45 κιλά. Και ήταν εξίσου διαδεδομένο με το τσέμπαλο αλλά σήμερα έχει περιπέσει σε σχετική αφάνεια.
    Βίκι
    http://en.wikipedia.org/wiki/Clavichord
    Κιτ κατασκευής κλαβίχορδου
    http://www.clavichords.com/clavichord_kits.htm

    Ένα παράδειγμα για να αντιληφθείτε τον ιδιαίτερο ήχο του, από τον Κηθ Τζάρετ στο Book of Ways:

  27. Γλωσσολάγνος said

    Για την ακρίβεια, η λέξη clarino δήλωνε αρχικά την τρομπέτα, και ο όρος επέζησε στις παρτιτούρες των συνθετών μέχρι τις αρχές τού 19ου αιώνα (π.χ. «2 Clarini in C», δηλ. «δύο τρομπέτες σε Ντο»).

    Το πνευστό που εμείς λέμε κλαρίνο, στη Δυτ. Ευρώπη λέγεται clarinetto, που είναι υποκοριστικό τού clarino, και συνεπώς σημαίνει «τρομπετούλα». Δεν ξέρω αν τα Ελληνικά είναι η μόνη γλώσσα που έχει απορρίψει την κατάληξη -etto όταν αναφέρεται στο λαϊκό όργανο. Πάντως στην «κλασική» μουσική, όσο κι αν πολλοί το αποκαλούν κλαρίνο, το όργανο αυτό αναφέρεται κυρίως ως κλαρινέτο.

  28. Γλωσσολάγνος said

    Διόρθωση: φυσικά, η λέξη clarinetto δεν είναι γενικά δυτικοευρωπαϊκή, αλλά ιταλική. Στα Γαλλικά λέγεται clarinette, στα Αγγλικά και τα Καταλανικά clarinet, στα Ισπανικά clarinete, στα Γερμανικά Klarinette.

  29. #27 Απ’ όσο ξέρω το κλαρίνο ως λαϊκό όργανο έχει μερικές βασικές διαφορές από το κλαρινέτο της κλασικής ορχήστρας, το δεύτερο έχει πιο περίπλοκη κατασκευή στα κλειδιά του.

  30. Μπουκανιέρος said

    23 Μα ακριβώς τη (σύγχρονη, τουλάχιστον) προφορικότητα περιφρονεί ο τύπος «“τη ζοφερήν επικαιρότητα”.
    Δε μπορώ να φανταστώ κάποιον που να το λέει (πέρα από διαλεκτικά), μόνο ίσως κάνα συνταξιούχο γυμνασιάρχη που να μιλάει στην τηλεόραση.

    21 (υγ) Μπα όχι.

  31. Μπουκανιέρος said

    23 (συμπλήρωμα) Το «Μιαν άσπρη» (σε αιτιατική) λέγεται, προαιρετικά. Αλλά δεν είναι το ίδιο, όπως ξέρεις.

  32. sarant said

    30: Ο γυμνασιάρχης θα πει «τηΝ ζοφερήν επικαιρότητα» -αυτό είναι νυμανία.
    Το «τη ζοφερήν επικαιρότητα» είναι όντως αποκλίνουσα χρήση, αλλά είναι ευφωνία.

  33. Πολύ ωραίο άρθρο Νίκο, μπράβο!!! Και πραγματικά ένα πολύ ευχάριστο «μουσικό διάλειμμα» από την επικαιρότητα! 🙂

    @16,17: Στα τούρκικα, την αντίστοιχη ροζ σημασία έχει το σαξόφωνο, και σε συντομία «saxo», οπότε καταλαβαίνετε πως γελούσαν κάποιοι από τους «γείτονες» με το παλιό μου αυτοκίνητο!! 😀

    Και μια και αναφέρθηκαν τα κλαρίνα, άντε πάρτε ένα Σαλέα να γουστάρουμε εδώ μέσα: 😀 😀

  34. sarant said

    31: Ε ναι, εδώ διαφωνούμε -θέλω να πω, σε αιτιατική, το «είδε μιαν άσπρη σκιά» το θεωρώ κάτι παραπάνω από απλώς προαιρετικό. Και μη μπερδεύεις τον προφορικό λόγο, διότι εκεί, αν δεν πεις «iδe mian aspri skya» θα πεις «iδe myaspri skya», αλλά δεν μπορούμε να γράφουμε «είδε μιάσπρη σκιά», ενώ ακόμα και το «είδε μι’ άσπρη σκιά» ξενίζει.

  35. Η μουσική ενώνει, όσα ο λόγος χωρίζει. Νίτσε.

  36. Και να μην παραλείψω, ευγενές Νικοκύρη, να ευχαριστήσω για ένα εξαίρετο πόνημα. Το είχα παράπονο ότι ήμουν άμουσος, αλλά τώρα, επελήφθην της υστέρησης, λανσάρων εμαυτόν πιο.. βαρβάτο (barbatus) και με όμορφα παιδευτικά κείμενα όπως το ως άνω.

  37. Γλωσσολάγνος said

    #29, JAGO:

    απ’ όσο γνωρίζω έχεις δίκιο, αλλά δεν παύει να πρόκειται για το ίδιο όργανο. Ίσως τα λαϊκά κλαρίνα διατήρησαν το σύστημα μοχλών των κλαρινέτων που είχαν φέρει οι Βαυαροί τού Όθωνα στο Α’ μισό τού 19ου αιώνα. Το σύστημα αυτό όμως, στο μεταξύ, βελτιώθηκε και εμπλουτίστηκε στα κλαρινέτα τής συμφωνικής ορχήστρας. Ίσως αυτός είναι ο λόγος που σήμερα υπάρχουν οι διαφορές που ανέφερες.

  38. Μπουκανιέρος said

    34 Κτγμ, υπάρχουν τρεις πιθανές προφορές για τη φράση αυτή, οι δύο που λες και το «iδe mia aspri skya” (χωρίς να μας απασχολήσουν οι διαφορετικές προφορές του «μια», του «σκια» κλπ.). Αλλά γιατί διαφωνούμε, στο σημείο αυτό;
    Υποστηρίζεις ότι το «μιαν άσπρη» δε λέγεται (ή δε λέγεται και τόσο) ή ότι δεν κάνει να το γράφουμε (όπως λες για το «μι’ άσπρη»);

    32 Ε, ναι, είναι ατελής νιμανία, εν εξελίξει. Εγώ απλώς σημαδεύω τους σταθμούς της. 🙂
    Η «ευφωνία» και η «χασμωδία» δεν είναι κατάλληλες έννοιες για να μιλήσουμε για τη γλώσσα. Οι παλιοί γραμματικοί δικιολογούσαν έτσι (υποτίθεται) κάποια πράγματα, αλλά άφηναν ανεξήγητα πολλά άλλα. Και (αν πάρουμε στα σοβαρά τον όρο)τ’ αρχαία έχουν πολύ περισσότερες «χασμωδίες» από τα νέα.

    35 Άστα Τίτο, δε βλέπεις που εμάς η μουσική μάς χώρισε;;

  39. sarant said

    38: Η διαφωνία μας έγκειται στο ότι το «είδε μιαν άσπρη» δεν το θεωρώ απλώς προαιρετικό αλλά ισότιμο, ή και προτιμότερο.

    Οι χασμωδίες των αρχαίων δεν έχουν θέση στη συζήτηση, τα αρχαία ήταν στον προφορικό λόγο άλλη γλώσσα, κάτι σαν σουηδικά. Δέχομαι όμως ότι και τα σημερινά ελληνικά δεν ενδιαφέρονται για ευφωνία και χασμωδία: όταν γίνεται όχι απλώς ανεκτό, αλλά θεωρείται και ο βασικός τύπος το «δύο ιουνίου» καταλαβαίνεις ότι η υπόθεση της ευφωνίας έχει χαθεί.

  40. bernardina said

    Τι ωραία ανάρτηση!

    Παίδες, για την ασυνεννοησία στην Κάρπαθο λένε: Άλλα λέει η λύρα μου κι άλλα η τσαμπούνα μου.

  41. Ωραίαν ανάρτησην ακούμεν

    Μια μπαρατήρησην:-)

    Λίγοι όμως ξέρουν ότι οι βυζαντινές νότες δεν επινοήθηκαν επί βυζαντινής αυτοκρατορίας, παρά πολύ αργότερα, από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Χρύσανθο, περί το 1825, καταμεσίς δηλαδή στην επανάσταση

    Τα ονόματα πα,βου,γα, επινοήθηκαν.
    Σημειογραφία περίπλοκη, δυσνόητη υπήρχε απ’ το Μεσαίωνα. Το 1814 εγκρίθηκε
    η μεταρρύθμιση των τριών δασκάλων, Χρύσανθου από Μάδυτο, Γρηγόριου Πρωτοψάλτη και Χουρμούζιου Χαρτοφύλακα.
    ………………………………
    Από το 1816 ώς το 1830 υπήρξαν πολλοί «Δογματικοί» οι οποίοι υπεστήριζαν πως το Νέο σύστημα απέτυχε ως προς το πρακτικό μέρος, γιατί μετέδιδε εσφαλμένα τις αρχαίες εκκλ. μελωδίες και γιατί, όντας «ευκολομάθητο», επρόκειτο να εξευτελίσει τάχα τη βυζ. μουσική! Όμως η πραγματικότητα τους διέψευσε και παρότι (επί 20ετία) ως δεξιοί ψάλτες έψαλλαν από τα παλιά τους βιβλία, οι αριστεροί τους ψάλτες χρησιμοποιούσαν αποκλειστικά τα βιβλία του Νέου συστήματος και ποτέ δεν διατυπώθηκαν παράπονα ότι δεν εκτελούσαν σωστά τα διάφορα εκκλ. μέλη.

    musipedia

    αυτό θυμίζει καθαρευουσιάνους VS δημοτικιστές
    …και η αλλαγή ήρθε πάλι από αριστερά 🙂

  42. sarant said

    41: Ναι, σωστά -τα ονόματα επινοήθηκαν τότε.

  43. Θέμης Ματσούκας said

    #29 Η διαφορά είναι στά κλειδιά (τί πατάς γιά νά βγεί η νότα πού θέλεις). Ως επί τό πλείστον τά σημερινά κλαριίνα ωδείων καί ορχήστρας χρησιμοποιούν τό πιό σύγχρονο σύστημα Boehm, μέ περισσότερα κλειδιά, πού αντικατέστησε τό προηγούμενο σύστημα Albert. Τό όργανο όμως είναι τό ίδιο, η διαφορά τού ήχου είναι στό πως τό φυσάς. Οι κλαριντζήδες παίζουν τό παλιό, μέ τά μάγουλα φουσκωμένα. Στό ωδείο σέ μαθαίνουν νά κρατάς τά μάγουλα σφιχτά. Ο ήχος βγαίνει πολύ διαφορετικός – αυτή είναι η μαγεία τών πνευστών, καί τού κλαρίνου ιδιαίτερα.

    Καί μιά δεύτερη υποσημείωση: τό κλαρίνο πράγματι σχετίζεται ετυμολογικά μέ τήν τρομπέτα, αλλά πρόκειται γιά δύο διαφορετικά όργανα: τό κλαρίνο έχει καλαμάκι ενώ στήν τρομπέτα φτιάχνεις τόν ήχο μέ τά χείλια.

  44. Ein Steppenwolf said

    41:
    όντας “ευκολομάθητο”, επρόκειτο να εξευτελίσει τάχα τη βυζ. μουσική!
    Ο Σίμων Καρράς έβρισκε κι αυτός αρκετές αδυναμίες στο σύστημα του 1814.

    όντας “ευκολομάθητο”,
    Ο Πέτρος πήρε το προσωνύμιο «Μπερεκέτης» διότι όταν οι μαθητές του τον ρωτούσαν «Υπάρχουν κι άλλα να μάθουμε, δάσκαλε;» αυτός απαντούσε «Bereket!», «Αφθονία!».

    επρόκειτο να εξευτελίσει τάχα τη βυζ. μουσική!
    Έχει εξευτελιστεί, αν και μάλλον όχι απ’ τους Τρεις Δασκάλους. Ο Περιστέρης του Ωδείου Αθηνών («το αηδόνι της Μητρόπολης») τη δίδασκε στο πιάνο! Ντο ντο ντο ρέε, ρέε, ρε ρε μι, τη υ-περ-μάα-χωω στρα-τη-γώ…

  45. Μάκης Τσαμαλίκος said

    Πολύ ωραίο το κείμενο. Επιτρέψτε μου κάποιες διορθώσεις (και συγχωρήστε μου το σεντόνι):

    – η χρήση των γραμμάτων (A, B, C, D, E, F, G) ως ονομάτων των φθόγγων είναι πολύ προγενέστερη του Guido (ως πρακτική υπήρχε και στην αρχαία Ελλάδα). Ειδικά για τον χαμηλότερο φθόγγο του μουσικού συστήματος, κατά τον Μεσαίωνα οι θεωρητικοί της δύσης χρησιμοποίησαν και το ελληνικό γράμμα Γ («Gamma», εξού και «γκάμα») αντί του G, καθώς θεωρούσαν ότι αντιστοιχούσε στον «προσλαμβανόμενο» του αρχαίου «τέλειου συστήματος».
    Η επιλογή του συγκεκριμένου ύμνου από τον Guido έχει το πλεονέκτημα ότι οι νότες που αντιστοιχούν στην πρώτη συλλαβή κάθε ημιστίχιου σχηματίζουν μια κλίμακα: Ut = C, Re = D, … La = Α. Οι συλλαβές του Guido δεν είναι ονόματα φθόγγων, αλλά βαθμίδων κλίμακας. Ακριβώς επειδή είναι 6, χρειάζεται να μεταφερθούν είτε στην βάση F (φα) είτε στη G (σολ) έτσι ώστε να καλύψουν όλους τους φθόγγους του συστήματος. Χάρη σ’ αυτά τα στοιχεία, το σύστημα του Guido δεν ήταν απλώς ένα βοήθημα της μνήμης όπως όλα τα προηγούμενα, αλλά μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την εκμάθηση μελών που ο μαθητής δεν είχε ακούσει ποτέ.
    Η εισαγωγή της έβδομης συλλαβής (σι) στα μέσα του 17ου αιώνα ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της εποχής, αλλά άλλαξε την λειτουργία του συστήματος. Οι συλλαβές έγιναν πρακτικά μια δεύτερη σειρά ονομάτων των φθόγγων και σε κάποιες χώρες αντικατέστησαν τα ονόματα A, B, … G.
    [Δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι το SI προέκυψε από το Sancte J(I)o(h)annes. Σε κάθε περίπτωση αυτό αντιβαίνει στην λογική Guido, καθώς το Sa είναι νότα G και το Jo νότα C. Επίσης η αντικατάσταση του Ut από Do έγινε τον 18ο αιώνα.]

    – Ο Χρύσανθος (Μαδύτου) δεν ήταν Οικουμενικός Πατριάρχης (συνωνυμία).

    – Το να πούμε ότι οι ταμπουράδες προέρχονται από την πανδουρίδα ή ότι «οι δρόμοι ακολουθούσαν το βυζαντινό πρότυπο» είναι μάλλον απλουστευτικό.

    – Γενικά το ζήτημα της ονομασίας των οργάνων και των μεταφράσεών τους είναι πολύ μπερδεμένο. Μεγάλο ρόλο έπαιξαν οι μεταφράσεις της Π. Διαθήκης (70, Vulgare, KJV). Ενδεικτικά, από το ψάλλω=κρούω χορδή με τα δάχτυλα προέκυψε το ψαλτήριο (psalterium) ως μετάφραση άλλοτε του kinnor και άλλοτε του nevel ή άλλων όρων, ενώ πριν τον 3ο π.Χ. η λέξη δεν είχε χρησιμοποιηθεί ως όνομα οργάνου (περισσότερα: Montagu J., Musical Instruments of the Bible).

    – Πρώτη φορά ακούω να αποδίδεται στο πιάνο ο τίτλος του βασιλιά της ορχήστρας. Νόμιζα ότι ήταν το βιολί! Le Roi est mort???

    – Αν δεν κάνω λάθος, η Μικρή Ασυμφωνία είναι «εις Α» και όχι «σε άλφα». Έτσι, εκτός από την αναφορά στα άλφα του Μαλακάση υπονοείται και το «λα», παραπέμποντας στην πρακτική της κλασσικής εποχής να ενσωματώνεται η τονικότητα στον τίτλο του έργου.

  46. gbaloglou said

    ένα ακόμη

  47. Μπουκανιέρος said

    39α Δεν διαφωνώ μ’ αυτό – άρα εδώ τουλάχιστον δεν υπάρχει διαφωνία (εχτός αν παίζουμε με τη σημασία της λέξης «προαιρετικό»).

    39β Τα αρχαία αναφέρθηκαν σε σχέση με το τρισχιλιετές επιχείρημα του 23.

    Αυτά, και φεύγω τρέχοντας.

  48. Ένα σχολιάκι: το ηπειρώτικο «τόπο στα βιολιά» νομίζω πως δεν σημαίνει να κάτσουν οι βιολιτζήδες ακίνητοι αλλά -αντίθετα- να ανοίξει ο κόσμος για να περάσουν τα όργανα, τα οποία πρέπει να είναι δίπλα-δίπλα για να συντονίζονται.

  49. physicist said

    48. Σκύλε, «στον τόπο τα βιολιά» έγραψε ο Γρηγόρης στο #7, όχι «τόπο στα βιολιά», και αυτό που είπε μου ακούγεται σχεδόν γνωστό.

  50. #37 Γλωσσολάγνε και #43 Θέμη Ματσούκα σας ευχαριστώ!

  51. Επίσης, αναφορικά με λανθασμένες μεταφράσεις έργων υπάρχει και η περίπτωση της Γαλάζιας Ραψωδίας. Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβει ένας μέσος ακροατής που δεν έχει γνώσεις μουσικής, ειδικά στην τζαζ, τι σημαίνει ο όρος blue note.

  52. sarant said

    Ευχαριστώ για όλα τα σχόλια.

    Μάκη Τσαμαλίκο, σε όλα όσα λες στο 45 πρέπει να έχεις δίκιο -κι αν δεν κάνω λάθος είναι και το αντικείμενό σου 🙂

  53. Μάκης Τσαμαλίκος said

    52: Ε, τόσα χρόνια περιμένω ένα κείμενο για την μουσική, να κάνω κι εγώ τον έξυπνο… 🙂

  54. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    #7, 12, 48-49
    Η φράση είναι «στον τόπο τα βιολιά» και στην Ήπειρο σίγουρα σημαίνει αυτό που έγραψα παραπάνω. Νομίζω ότι ακόμα και πρόσφατα (το καλοκαίρι) άκουσα σε πανηγύρια να λένε «στον τόπο», με την έννοια να σταματήσουν οι χορευτές και να χορεύουν σταματημένοι, όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται.
    Τώρα θυμήθηκα και το «βαράτε βιολιτζήδες», που έχει ευρύτερη διάδοση.

  55. physicist said

    #54. Γρηγόρη, κι εγώ από την Ήπειρο έτσι το ξέρω, και χαίρομαι να ξαναβλέπω τέτοιες εκφράσεις πού και πού. Να κι ένας λίκνος σχετικός:

    http://www.epirusonline.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=816:2010-06-21-17-45-27&catid=36:top-news

  56. Βασίλης Ορφανός said

    Για τη σύνταξη του «ακούω» με γενική (προσωπ. αντων.), αλλά με τη σημασία «μπορώ» : Μου ακούει (απρόσ.) = δύναμαι. «Δε μ’ ακούει να σηκώσω δέκα οκάδες πράμα απού την αρρώσθια». Συνώνυμο: Μου γροικά. (Από το «Περί του Γλωσσικού Ιδιώματος της Κρήτης» του Γ. Πάγκαλου, Β’ έκδ. 1994, Τόμος Β΄, σ. 109.) Σημειώνω πάντως ότι (στην Κρήτη)το «γροικώ» συντάσσεται με γενική όταν σημαίνει «ακούω προσεκτικά» (Γροικάς μου γή στον αέρα μιλώ;), αλλιώς με αιτιατική (Εβουλώσανε τ’αυθιά μου και δε γροικώ πράμα.)

  57. tamistas said

    Κάποιες ακόμα λέξεις δανεισμένες από τη μουσική ορολογία, στην καθημερινή μας ομιλία:
    – Αυτός σολάρει, λέμε και εννοούμε ότι δίνει τα ρέστα του σε μια δραστηριότητά του, όχι μόνο μουσική.
    – Παρόμοιο με το προηγούμενο: έδωσε ρεσιτάλ!
    – Ο άνθρωπος είναι μαέστρος, λέμε για ανθρώπους με συντονιστικές ικανότητες και ανάλογη θέση μέσα σε μια ομάδα, όχι μόνο μουσική.

    Συνηθισμένη είναι και η φράση άρχισαν τα όργανα. Θα μπορούσε κάποιος να το χρησιμοποιήσει, για παράδειγμα, μετά τις ανακοινώσεις του ΓΑΠ από το Καστελόριζο.
    Όσο για το εν χορδαίς και οργάνω, ή, όπως συνηθίζεται, «…και οργάνοις», η συζήτηση είναι παλιά.

  58. tamistas said

    Θα αδικούσαμε το μπουζούκι, αν δεν αναφέραμε και το γνωστό παράδειγμα της «λογικής»:
    Ο αστυνομικός είναι όργανο. Το μπουζούκι είναι όργανο. Άρα ο αστυνομικός είναι μπουζούκι.

  59. NM said

    Μου ήρθε κατά σύμπτωση χτες. Μιας και η κουβέντα σήμερα είναι περι μουσικής και μουσικών, σας το μεταβιβάζω αυτούσιο. Ζητώ συγγνώμη για το «σεντόνιασμα» αλλά είναι αρκετά καλό για να το περικόψω. Αλλά και για τη μετάφρασή του (που φαίνεται να πέρασε πολλές τρικυμίες). Αν θέλετε παραλείπετε το κείμενο και πηγαίνετε κατευθείαν στο «λίκνο» στο τέλος.

    Ω πατρίδα μου, τόσο όμορφη και χαμένη!
    NABUCCO στη Ρώμη. Καμία σχέση με το NABUCCO στο Ηρώδειο. Στις 12 Μαρτίου, ο Silvio Berlusconi κλήθηκε να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα. Η Ιταλία γιόρταζε τα 150 χρόνια από την ίδρυσή της και με αυτή την ευκαιρία, στην όπερα της Ρώμης, δόθηκε μια παράσταση όπερας, της πιο συμβολικής αυτής της ενοποίησης: Nabucco του Giuseppe Verdi υπό τη διεύθυνση του Riccardo Muti.
    Το έργο Nabucco του Verdi είναι ένα έργο τόσο μουσικό όσο και πολιτικό: αφορά την ιστορία της σκλαβιάς των Εβραίων στη Βαβυλώνα, και η περίφημη άρια «Va pensiero» τραγουδιέται από τους καταπιεσμένους σκλάβους. Στην Ιταλία, το τραγούδι αυτό είναι το σύμβολο της αναζήτησης της ελευθερίας του λαού, ο οποίος στα 1840 – όταν και γράφτηκε η όπερα – ήταν καταπιεσμένος από την αυτοκρατορία των Αψβούργων, και πάλευε μέχρι τη δημιουργία της ενωμένης Ιταλίας.
    Πριν αρχίσει η συναυλία, ο Gianni Alemanno, δήμαρχος της Ρώμης, ανέβηκε στη σκηνή για να καταγγείλει τις μειώσεις της κυβέρνησης στον προϋπολογισμό για τον πολιτισμό. Και αυτό, ενώ ο Alemanno είναι μέλος του κυβερνώντος κόμματος και πρώην υπουργός του Berlusconi.
    Αυτή η πολιτική παρέμβαση, σε μια πολιτιστική στιγμή από τις πιο συμβολικές για την Ιταλία, προκάλεσε ένα απροσδόκητο αποτέλεσμα, ιδίως τη στιγμή που ο ίδιος ο Berlusconi ήταν παρών στη συναυλία.
    Όπως δήλωσε στους Times o Ricardo Muti, διευθυντής της ορχήστρας, «…ήταν μια βραδιά αληθινής επανάστασης». «Στην αρχή, υπήρχε ένα μεγάλο χειροκρότημα από το κοινό. Στη συνέχεια ξεκινήσαμε τη συναυλία. Όλα πήγαιναν πολύ καλά, αλλά όταν φτάσαμε στο σημείο του Va pensiero, αισθάνθηκα αμέσως ότι η ατμόσφαιρα ήταν τεταμένη στο κοινό. Υπάρχουν πράγματα που δεν μπορείτε να περιγράψετε, αλλά που τα αισθάνεστε.
    Πριν, υπερίσχυε η σιωπή του κοινού. Τη στιγμή όμως που το κοινό κατάλαβε ότι θα ξεκινούσε το Va pensiero, η σιωπή γέμισε από μια πραγματική θέρμη. Μπορούσαμε να αισθανθούμε τη σπλαχνική αντίδραση του κοινού στο θρήνο των σκλάβων που τραγουδούνε « Oh ma patrie, si belle et perdue!». (Ω πατρίδα μου, τόσο όμορφη και χαμένη) Ενώ η χορωδία έφτανε στο τέλος, στο κοινό κάποιοι είχαν ήδη αρχίσει να φωνάζουν «Bis». Το κοινό άρχισε να φωνάζει «Vive l’Italie!» και «Vive Verdi!». Άνθρωποι από τα θεωρεία άρχισαν να πετούν χαρτιά συμπληρωμένα με πατριωτικά μηνύματα –κάποια έγραφαν «Muti, sénateur à vie». Αν και το είχε κάνει για μία και μοναδική φορά στη Σκάλα του Μιλάνου το 1986, ο Muti δίσταζε να κάνει ένα bis για το Va pensiero. Για αυτόν, μία όπερα πρέπει να πηγαίνει από την αρχή ως το τέλος. «Δεν ήθελα να παίξουν απλά ένα encore. Θα έπρεπε να υπάρχει μια ιδιαίτερη πρόθεση».
    Όμως στο κοινό είχε ήδη ξυπνήσει το πατριωτικό συναίσθημα. Με μία θεατρική κίνηση, ο διευθυντής της ορχήστρας γύρισε τελικά την πλάτη στο podium, κοιτάζοντας το κοινό και τον Berlusconi, και είπε τα εξής: [Αφού οι εκκλήσεις του κοινού για ένα bis έχουν σταματήσει, από το κοινό ακούγεται «Ζήτω η Ιταλία»]
    «Ναι συμφωνώ με αυτό «Ζήτω η Ιταλία» αλλά (χειροκροτήματα) «δεν είμαι πια 30 ετών και έχω ζήσει τη ζωή μου, όμως σαν ένας Ιταλός που έχει γυρίσει τον κόσμο, ντρέπομαι για όσα συμβαίνουν στη χώρα μου. Για αυτό συναινώ με το αίτημά σας για bis για το Va pensiero. Δεν είναι μόνο για την πατριωτική χαρά που αισθάνομαι, αλλά γιατί απόψε, και ενώ διεύθυνα τη χορωδία που τραγουδούσε «Ω πατρίδα μου, όμορφη και χαμένη» σκέφτηκα ότι αν συνεχίσουμε έτσι, θα σκοτώσουμε τον πολιτισμό πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε η ιστορία της Ιταλίας. Και σε αυτή την περίπτωση, εμείς, η πατρίδα μας, θα είναι πραγματικά «όμορφη και χαμένη».
    [Επευφημίες, συμπεριλαμβανομένων και των καλλιτεχνών πάνω στη σκηνή]
    «Θα ήθελα τώρα… πρέπει να δώσουμε νόημα σε αυτό το τραγούδι. Αφού είμαστε στο Σπίτι μας, το θέατρο της πρωτεύουσας, και με μία χορωδία που τραγούδησε περίφημα, και που συνοδεύεται περίφημα, αν θέλετε, σας προτείνω να ενωθείτε μαζί μας και να τραγουδήσουμε όλοι μαζί».
    Έτσι προσκάλεσε το κοινό να τραγουδήσει μαζί με τη χορωδία των σκλάβων. «Είδα ομάδες ανθρώπων να σηκώνονται. Όλη η Όπερα της Ρώμης σηκώθηκε. Η χορωδία επίσης σηκώθηκε. Ήταν μια μαγική στιγμή μέσα στην όπερα. Εκείνη τη βραδιά δεν ήταν μόνο μια συναυλία του Nabucco, αλλά επίσης ήταν μια δήλωση (statement) του θεάτρου της πρωτεύουσας υπ’ όψη των πολιτικών».
    «Μπείτε» και απολαύστε ό,τι συνέβη…..

  60. gbaloglou said

    45 («ψαλτήριον»)

    Αυτοί οι Εβραίοι … όποια χορδή και να σηκώσεις από κάτω είναι! Νισάφι! 🙂 🙂

  61. mindkaiser said

    Για όσους θέλουν να ασχοληθούν με τη μουσική, αλλά ταυτόχρονα να αξιοποιήσουν και το χρόνο που έχουν περάσει πάνω από το πληκτρολόγιο, υπάρχει και το Thummer του μεγάλου Jim Plamondon.

  62. bernardina said

  63. Μαρία said

    59 Το σεντόνι διπλωμένο.
    http://www.epirusinfo.com/?p=17653

  64. γιὰ τὶς νότες τὰ ἤξερα, ἀλλὰ καὶ τἆλλα πολὺ ἐνδιαφέροντα! πάντως ἐγὼ ξέρω ὅτι τὰ ὀνόματα τῶν βυζαντινῶν μουσικῶν φθόγγων ἐπινοήθηκαν τὸ 1818 ἀπὸ τὸν Γρηγόριο Λαμπαδάριο, ποὺ μεταρρύθμισε καὶ τὴν βυζαντινὴ μουσικὴ παρασημαντικὴ μαζὶ μὲ ἄλλα μέλη τῆς διωρισμένης γι’αὐτὸν τὸν λόγο ἐπιτροπῆς ἀπὸ τὸ πατριαρχεῖο.

  65. Νέο Kid στο Block said

    62.Μπέρνα, Γουάου! Φάκιν αμαίηζινκ ιντίιιντ!
    Αλλά, ΠΟΙΟΣ ΔΙΑΟΛΟΣ πετάει τα μπαλάκια;;

  66. bernardina said

    . Γκλαντ γιου λάικντ ιτ,κίντο 😆 😆

    http://en.wikipedia.org/wiki/Animusic

    Τσεκ ιτ άουτ!

  67. ἐπίσης θαρρῶ ὅτι ὁ τελευταῖος στίχος δὲν ἦταν Sancte Ioannes, ἀλλὰ Domine Sancte (καὶ τὸ νόημα τοῦ ποιήματος δείχνει ὅτι δὲν μπορεῖ αὐτὸ ν’ἀπευθύνεται στὸν Ἰωάννη Πρόδρομο), ὁπότε τὸ Do εἶναι τοῦ τελευταίου στίχου, ποὺ ἐγινε σι προφανῶς ὅταν τὸ Domine ἔγινε Signore καὶ ἀντικατέστησε τὸ ut τοῦ πρώτου στίχου. ἡ ἀλλαγὴ τοῦ τελευταίου στίχου γιὰ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη φαίνεται ὕστερη διασκευή, νομίζω τὸ ἴδιο τὸ περιεχόμενο τοῦ ποιήματος τὸ μαρτυρεῖ.

  68. Ακόμα και για μένα είναι πολύ ενδοαφέρον αυτό το άρθρο. Ηθελα να σχολιάσω και τα κλαπατσίμπαλα αλλά με πρόλαβαν στο 24.

  69. Μπουκανιέρος said

    59-63 Καλά, γαλλικά μιλάνε στη Ρώμη;

  70. ἔγινε κάποια διόρθωσι στὸ ἄρθρο ὴ παθαίνω Ἀλτσχάιμερ;

  71. Μαρία said

    69 Χα, χα κι εγώ το πρόσεξα με τον ισόβιο γερουσιαστή. Μπορεί να υπήρχαν και Γάλλοι στο ακροατήριο. Ποιος ξέρει. Μήπως και τα ιταλικά τα έχει σωστά; Κάτι γίνεται με το α και το μετατρέπει σε e.

    67 Όχι. Όποια ιστορία της μουσικής κι αν ανοίξεις έτσι παραδίδεται ο ύμνος.
    Η ιταλική βίκι έχει και τη συνέχεια.
    http://it.wikipedia.org/wiki/Ut_queant_laxis
    Αν υπάρχει μια ανακρίβεια στο ποστ, είναι οτι το σι, επειδή είναι άχρηστο στο γρηγοριανό μέλος, δεν χρησιμοποιήθηκε απ’ τον Γκουίντο ντ’ Αρέτζο αλλά προστέθηκε αργότερα, το 16ο αι.

  72. Μαρία said

    70 Σε ποιο σημείο; Δεν παρατήρησα κάτι.

  73. sarant said

    70-72 Ναι, διόρθωσα για τις βυζαντινές νότες, με βάση όσα ειπώθηκαν στο σχόλιο του Μ. Τζαμαλίκου και από τον Κώστα σε μια παλιά συζήτηση της Λεξιλογίας που μου υπενθύμισε ο φίλος Δόκτωρ Ζίμπενμαλ.

  74. τὸ ξέρω ὅτι ἔτσι παραδίδεται, ἀλλὰ μοῦ φαίνεται πολὺ περίεργο νὰ προῆλθε τὸ si ἀπὸ τὸ Sancte Ioannes. ὅποιος ἔχει παρακολουθήσει ἔστω καὶ μία φορὰ πρόβα χορῳδίας θὰ παρατήρησε ὅτι τὴν πρώτη συλλαβὴ δίνουν οἱ ἐξάρχοντες γιὰ νὰ πιάσῃ ἡ χορῳδία τὸν τόνο, δὲν μπορεῖ νὰ δώσῃ τὰ 2 ἐναρκτήρια γράμματα τῶν 2 λέξεων τοῦ στίχου. ἐν πάσῃ περιπτώσει μιὰ ἄποψι εἶναι κι αὐτή, μοῦ φαίνεται πειστική.

    41 Χουρμούζιος Γιαμαλῆς δὲν λεγόταν; καὶ γιὰ Γρηγόριο τὸν ἴδιο λέμε. ὁ Μαδυτινὸς ἦταν ἀρχιμανδρίτης, ἔπειτα μητροπλίτης Δυρραχίου, Σμύρνης, Προύσης,

  75. Μαρία said

    73 Δεν το είχα προσέξει. Πάρε το Χρύσανθο το νεότερο, Πόντιο αλλά όχι τον αγαπημένο του Ηλεφού.

  76. Μπουκανιέρος said

    71α Και σε μένα ήρθε αυτό το κείμενο σε ημέιλ, σε κακή μετάφραση, όμως εκεί είχε όλα τα παραθέματα σε ιταλικά. Ποιος ξέρει τι διαδρομές να έχει κάνει…

  77. Μαρία said

    76 Στο λινκ που έβαλα φαίνεται οτι είναι η αρχική δημοσίευση. Σ’ αυτό που σου ήρθε υπήρχε ο συντάκτης του;

  78. Μαρία said

    76, 77 Έκανα λάθος. Οι πρώτες δημοσιεύσεις είναι της 30ης Ιουλίου και κατά δήλωσή τους τους ήρθε με ιμέιλ «απο κάποιον που ήταν μέσα στην αίθουσα», δηλαδή απ’ τον ίδιο τον Πιπερόπουλο.

  79. Ein Steppenwolf said

    (Παπούλη, φωνάζω απ’ τον πάγκο).

    67:
    Στη γερμανική Wikipedia γράφει για το νόημα της πρώτης στροφής:
    «eine Anspielung auf Zacharias, der nach dem Bericht des Lukasevangeliums (Lk 1,22 EU) stumm geworden war und dem bei der Geburt seines Sohnes Johannes die Zunge wieder gelöst wurde. Aus demselben Grund war Johannes der Täufer (bevor ihn die hl. Cäcilia ablöste) Patron der Kirchenmusik»,
    δηλαδή
    «Υπαινιγμός στο Ζαχαρία, ο οποίος σύμφωνα με το κατά Λουκάν είχε μουγκαθεί και του οποίου η γλώσσα ξαναλύθηκε με τη γέννηση του υιού του Ιωάννη. Για τον ίδιο λόγο ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ήταν προστάτης της εκκλησιαστικής μουσικής, μέχρι που του ‘φαγε τη θέση η Αγία Καικιλία».

    71:
    Έχει κι άλλο, 13 στροφές εν συνόλω.

  80. aerosol said

    Στα φόρτε σου σε βρίσκω, οικοδέσποτα! Και οι σχολιαστές παίζουν παπάδες!
    [Ή τις κάλτσες τους, και όποιος σκαρφίστηκε αυτές τις εκφράσεις πρέπει να ήταν περίεργος άνθρωπος…]

    Δεν έχω καταλάβει γιατί οι Αγγλοσάξωνες -ή μόνο οι Αμερικανοί;- όταν αναφέρονται στο Σι το λένε Τι. Μήπως γνωρίζει ο Μάκης Τσαμαλίκος;

  81. Μαρία said

    In Anglo-Saxon countries, «si» was changed to «ti» by Sarah Glover in the nineteenth century so that every syllable might begin with a different letter.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Solf%C3%A8ge#cite_ref-8

  82. sarant said

    Όπως βλέπεις, όλο με προλαβαίνουν…

  83. aerosol said

    81: Ευχαριστώ Μαρία!

  84. voulagx said

    «Κάποιος ευφυής οργανοποιός του Μεσαίωνα έχει την ιδέα να προσαρμόσει ένα μηχανισμό με πλήκτρα, και γεννιέται το clavicymbalum (clavis = κλειδί) στα μεσαιωνικά λατινικά, ή clavicembalo στα ιταλικά, που κυριαρχεί πριν εκτοπιστεί από το πιάνο (αν και ακόμα χρησιμοποιείται σε εκτελέσεις με όργανα εποχής’ και ο Χατζιδάκις, ίσως θυμάστε, είχε παρουσιάσει στο Τρίτο τον Φλωρινιώτη με συνοδεία τσέμπαλο).»

    Νικοκυρη, εδω με μπερδεψες, νομιζα οτι κλειδοκυμβαλο ειναι το πιανο και προδρομος αυτου το κλαβεσεν (=τσεμπαλο)

  85. sarant said

    Καλή ερώτηση. Το κλαβεσέν = τσέμπαλο είναι το clavicembalo. Ο εξελληνισμός κλειδοκύμβαλο έγινε αργά (1812 λέει ο Μπαμπινιώτης) όταν πια είχε κυριαρχήσει το πιάνο.
    Γιαυτό και αναφέρθηκε στο πιάνο.

    Νομίζω, δηλαδή, αν διαφωνεί κάποιος ας το αναφέρει.

  86. voulagx said

    Το ΛΚΝ λεει:
    «κλειδοκύμβαλο το [kliδokímvalo] Ο42 : (παρωχ.) το πιάνο. [λόγ. κλειδο- 1 + κύμβαλον μτφρδ. γαλλ. clavicorde ή ιταλ. clavicordio (clavi- `κλειδί΄)] »
    Η Βικι (συνηγορος να σου πετυχει..!) συμφωνει με μενα στο #84
    Να δουμε τι θα αποφανθει η συλλογικη σοφια!

  87. voulagx said

    Ουπς!! Γραψε λαθος! Ασυναισθητα μετεφραζα το clavicembalo σε κλειδοκυμβαλο! 😳

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: