Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for 2012

Επαναδιαπραγμάτευση, η λέξη του 2012!

Posted by sarant στο 31 Δεκεμβρίου, 2012

woty2012final40

Όπως ξέρουν οι φίλοι του ιστολογίου, χτες το βραδάκι έληξε η ψηφοφορία για τη λέξη της χρονιάς, που είχε αρχίσει από τις 13 Δεκεμβρίου πάνω σε λέξεις που εσείς είχατε προτείνει με τα σχόλιά σας σε προηγούμενο άρθρο. Δεν χρειάζονται τα σασπένς, γι’ αυτό και έβαλα στο σημείωμα τίτλο που να φανερώνει αμέσως την ετυμηγορία σας: λέξη της χρονιάς, λέξη του 2012 είναι η επαναδιαπραγμάτευση. Ωστόσο, σε αντίθεση με πέρυσι, όπου η λέξη της χρονιάς (αγανακτισμένοι) ξεχώρισε με μεγάλη διαφορά, φέτος είχαμε αμφίρροπη μονομαχία για την πρώτη θέση, την οποία επίσης διεκδίκησε η λέξη εγέρθουτου, αν και η επαναδιαπραγμάτευση από την αρχή διατηρούσε ένα μικρό προβάδισμα. Τις θέσεις του βάθρου συμπληρώνει η αλληλεγγύη που κι αυτή δεν έμεινε πολύ πίσω.Τέταρτη η ανεργία και πολύ κοντά πέμπτη η δόση (είχαν καλά πλασαρίσματα και πέρυσι). Η εξάδα κλείνει με τον ΣΥΡΙΖΑ και τους Συριζαίους, ενώ ακολουθεί μια καινούργια λέξη, το Μποζόνιο του Χιγκς και μετά μια, μπρρρ, σταθερή αξία, η κρίση. Τρεις λέξεις ισοβαθμούν στην 9η-11η θέση: Παΐσιος/Παστίτσιος, αυτοκτονία και απαγκίστρωση, ενώ η δωδεκάδα κλείνει με τον (εκ)φασισμό.

Ψήφισα την πρώτη και την τρίτη λέξη (καθώς και την έκτη), αλλά μη με συγχαρείτε για την ευστοχία των προβλέψεών μου, άργησα να ψηφίσω και όταν έριξα την ψήφο μου τα αποτελέσματα είχαν διαμορφωθεί, αν και δεν νομίζω ότι επηρεάστηκα απ’ αυτό. Ψηφίστηκαν και λέξεις που δεν περιλαμβάνονταν στο αρχικό ψηφοδέλτιο και που προτάθηκαν από εσάς (με κόκκινο στον πίνακα που ακολουθεί). Από αυτές, οι δυο πρώτες (μνημόνιο, χαράτσι) είχαν έρθει μέσα στην πρώτη τριάδα πέρυσι ή πρόπερσι, οπότε κανονικά είχαν αποκλειστεί από την ψηφοφορία. Κάποιες άλλες, όπως τράτζικ και νεόπτωχοςμάλλον έπρεπε να είχαν μπει εξαρχής στην ψηφοφορία.

Ο πλήρης πίνακας είναι εδώ:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Σφυγμομετρήσεις | Με ετικέτα: , | 109 Σχόλια »

Ένας καβγάς ανάμεσα σε δυο πρώην φίλους μέσα στον Εμφύλιο

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2012

Το άρθρο μου που ακολουθεί δημοσιεύεται στο Λεσβιακό Ημερολόγιο 2013, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αιολίδα σε επιμέλεια Παναγιώτη Σκορδά, με άρθρα για τη Λέσβο γραμμένα από συγγραφείς που κατάγονται από το νησί. Να διευκρινίσω ότι ο Κώστας Μίσσιος, ποιητής και μελετητής της λεσβιακής λογοτεχνίας, είναι θείος μου.

b131741Στο βιβλίο του «Ένας Μυριβήλης αλλιώτικος» (Εντελέχεια, Μυτιλήνη 2008), ο Κώστας Μίσσιος συγκεντρώνει εφτά άρθρα του στα οποία διηγείται «ευτράπελες πλην και πικρές» ιστορίες για τον Στράτη Μυριβήλη. Οι πιο πικρές ιστορίες του τόμου σίγουρα βρίσκονται στο ομότιτλο άρθρο, το οποίο εξιστορεί το απίστευτο πάθος με το οποίο ο Μυριβήλης συμμετείχε, τα χρόνια του εμφυλίου πολέμου, στην προπαγανδιστική διαπάλη, εξαπολύοντας δριμύτατες επιθέσεις κατά των αντιπάλων του. Σωστά παρατηρεί ο Μίσσιος ότι κι άλλοι πνευματικοί άνθρωποι υπερασπίστηκαν την ίδια πλευρά, κανείς όμως του επιπέδου του Μυριβήλη δεν έδειξε τέτοιον φανατισμό.

Αλλά αυτά τα θίγει αναλυτικά ο Μίσσιος. Εγώ θα ξεχωρίσω ένα απόσπασμα από ένα άρθρο του Μυριβήλη, που παρατίθεται στο κείμενο του Μίσσιου (σελ. 148) για να εστιαστώ σε μιαν υποσημείωση. Γράφει λοιπόν τα εξής φαρμακερά ο Μυριβήλης: «Ένας ποιητής του κόμματος από την Ήπειρο τού έβγαλε ένα τόμο με ποιήματα που τον εξυμνεί και τον θαυμάζει [τον Άρη Βελουχιώτη]. Ένας άλλος από τη Μυτιλήνη, έβγαλε άλλον τόμο, όπου λιγώνεται από τη μεγαλοπρέπεια του Δεκεμβριανού ανθρωποσφαγείου των άοπλων Αθηναίων. Ένας τρίτος αλήτης της λογοτεχνίας έγραψε τρίτο βιβλίο, ‘Το μεγάλο Δεκέμβρη’. Είναι τρελοί αυτοί οι άνθρωποι; Όχι. Είναι απλώς κομμουνιστές. Είναι διαφοροποιημένοι πρώην Έλληνες που τώρα ανήκουν στη νέα φυλή…»

Ο «αλήτης της λογοτεχνίας», μας πληροφορεί σωστά ο Μίσσιος, είναι ο Μενέλαος Λουντέμης. Ο μυτιληνιός είναι ο ποιητής Μιχάλης Καλλοναίος (στις ιδεολογικές του επιθέσεις, ο Μυριβήλης δεν έκανε τοπικιστικά χατίρια, χτυπούσε μυτιληνιούς και ξένους με τον ίδιο ζήλο). Ωστόσο, ο Μίσσιος ομολογεί ότι δεν κατάφερε να εντοπίσει τον «ποιητή του κόμματος από την Ήπειρο». Επιτρέψτε μου να φωτίσω αυτό το σημείο.

Ο ηπειρώτης ποιητής είναι σίγουρα ο Γιώργος Κοτζιούλας (1909-1956), γεννημένος στην Πλατανούσα της Ηπείρου, ποιητής και μεταφραστής, που συμμετείχε με τον ΕΛΑΣ στην Εθνική αντίσταση, οπότε και είχε δημιουργήσει τον αντάρτικο θίασο «Θέατρο του βουνού» με τον οποίο έδινε παραστάσεις στα χωριά της Πίνδου. Ο Κοτζιούλας, που πολέμησε υπό τις διαταγές του Βελουχιώτη και τον θαύμαζε απεριόριστα, εξέδωσε το 1946 μια μικρή ποιητική συλλογή, ένα δεκαεξασέλιδο, με τίτλο Ο Άρης, στην οποία υμνεί και θρηνεί τον νεκρό πια αρχηγό του.

Ως εδώ το θέμα δεν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον· ένας εαμίτης ποιητής έβγαλε μια υμνητική συλλογή για τον Άρη Βελουχιώτη κι ένας συγγραφέας της αντίθετης παράταξης αντέδρασε επικριτικά, τι το περίεργο υπάρχει; Ωστόσο, ο Κοτζιούλας και ο Μυριβήλης δεν ήταν ξένοι. Παρά την όχι μικρή διαφορά ηλικίας (ο Μυριβήλης ήταν 19 χρόνια μεγαλύτερος), είχαν συνδεθεί με φιλία, όχι μακρόχρονη αλλά στενή. Τα όσα ακολουθούν βασίζονται σε δημοσίευση της κ. Νίκης Λυκούργου για την αλληλογραφία του Μυριβήλη με τον Κοτζιούλα καθώς και στο βιβλίο που ετοιμάζει η φίλη Αθηνά Βογιατζόγλου για τον ποιητή (όπου έχω βάλει κι εγώ λιγάκι το χέρι μου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εμφύλιος, Πρόσφατη ιστορία, Παρουσίαση βιβλίου, Σατιρικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 104 Σχόλια »

Τα τελευταία μεζεδάκια της χρονιάς

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2012

Το σημερινό είναι το τελευταίο άρθρο της χρονιάς με μεζεδάκια, δηλαδή με ποικίλα θέματα παρμένα κυρίως από τον ηλεκτρονικό και τον έντυπο Τύπο, συνήθως μαργαριτάρια, που δημοσιεύω εδώ τα Σάββατα, αφού σήμερα είναι το τελευταίο Σάββατο του 2012.

Κι αν τα μεζεδάκια είναι συνήθως εύθυμα, θα ήθελα να αρχίσω με μια πένθιμη νότα και να αποτυπώσω κι εδώ τη μεγάλη θλίψη μου για τον θάνατο του Μάνου Χαριτάτου, του συνιδρυτή του ΕΛΙΑ, του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, που πέθανε προχτές, στα 68 του χρόνια, νικημένος από τον καρκίνο. Ο Χαριτάτος επί δεκαετίες μάζευε με πάθος κάθε λογής τεκμήρια, και έχει συγκεντρώσει ανυπολόγιστης αξίας αρχειακό υλικό, κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά) σχετικό με τη λογοτεχνία και την ιστορία. Την προσφορά του ΕΛΙΑ και του Χαριτάτου την ξέρουν καλά όσοι έχουν επισκεφτεί τη βιβλιοθήκη και το αρχείο του νεοκλασικού κτιρίου της οδού Αγίου Ανδρέου 5 στην Πλάκα, όπου κι εγώ έχω περάσει πολλές ώρες. Χιλιάδες ερευνητές είχαν βρει στο ΕΛΙΑ φιλόξενη στέγη και πολύτιμη βοήθεια για τις έρευνές τους. Ο Χαριτάτος μάλιστα είχε ξεκινήσει ψηφιοποίηση των υλικών του ΕΛΙΑ, και, όπως λένε, του άρεσε να ψηφιοποιεί κι ο ίδιος, για χόμπι. Αλλά δεν περιφρονούσε και τον υλικό πολιτισμό -πριν από μερικούς μήνες, που είχα πρώτη φορά την ευκαιρία να μιλήσω αρκετά μαζί του για κάποιο σχέδιο που θα μείνει σχέδιο, με πήρε και πήγαμε σ’ ένα κοντινό υπόγειο, όπου υπήρχε μια μεγάλη συλλογή από παλιά μπουκάλια, που λογάριαζε να την αγοράσει για το Αρχείο. Θα τον θυμόμαστε για πάντα.

Σε μπελάδες θα μας βάλει ο νέος πρόεδρος του Γιούρογκρουπ και όχι μόνο για θέματα ουσίας, αλλά και για την προφορά του ονόματός του και τη μεταγραφή του στα ελληνικά, αν τουλάχιστον επαληθευτούν οι προβλέψεις και αναλάβει ο Jeroen Dijsselbloem, υπουργός Οικονομικών της Ολλανδίας. Τα έντυπα του ΔΟΛ (π.χ. εδώ το Βήμα) και το in.gr τον γράφουν «Γεροέν Ντισελμπλόεμ», αλλά βέβαια δεν προφέρεται έτσι. Όπως μπορείτε να ακούσετε στο forvo.com, η πιο κοντινή μεταγραφή στο ελληνικό αλφάβητο είναι Γερούν Ντάισελμπλουμ. Το Jeroen αυτό είναι το αντίστοιχο του αγγλικού Jerome και προέρχεται από το ελληνικό Ιερώνυμος. Αν σκεφτούμε ότι αυτός θα είναι το αφεντικό (μπος) της Ευρωζώνης, το μυαλό πάει αμέσως στον Ιερώνυμο Μπος…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εις μνήμην, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 78 Σχόλια »

Και πάλι για τα κάλαντα και τις καλένδες

Posted by sarant στο 28 Δεκεμβρίου, 2012

Ξαναδημοσιεύω ένα παλιότερο άρθρο μου, που είχε αρχικά δημοσιευτεί τέτοιες μέρες πριν από τρία χρόνια, έχοντας ενσωματώσει κάποια από τα σχόλια.

Τη Δευτέρα οι δρόμοι θα γεμίσουν πιτσιρίκια που θα λένε τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα, οπότε ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Στην αρχή της αλυσίδας βρίσκουμε τις ρωμαϊκές νεομηνίες, που τις έλεγαν calendae, καλένδες (υπάρχει και γραφή με k, kalendae, παρόλο που το γράμμα k είχε εκπέσει τότε). Η λέξη calendae, σύμφωνα με το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη (την πρώτη έκδοση), προέρχεται από τη λατινική φράση calo luna novella, δηλαδή «ανακηρύσσω τη νέα σελήνη», με την οποία ο αρχιερέας του Καπιτωλίου ανάγγελλε τη νεομηνία. Αυτά τα λέει ο Μπαμπινιώτης, όμως τη φράση αυτή δεν τη βρήκα πουθενά στο Διαδίκτυο, οπότε έχω επιφυλάξεις. Πριν από τρία χρόνια είχε γραφτεί στο Βήμα ότι η φράση ήταν calo Juno novella, που επιφανειακά βγάζει περισσότερο νόημα, αλλά φοβάμαι μήπως είναι παρανάγνωση κι αυτό. Όπως είχε σχολιάσει ο φίλτατος π2 στην αρχική δημοσίευση, πρόκειται για διπλή παρανάγνωση, δηλαδή οι περισσότεροι δέχονται πως η φράση ήταν calo Juno Covella, όπου Juno ήταν το ρωμαϊκό ισοδύναμο της Ήρας. [Προσθήκη: Με ενημερώνουν ότι στη δεύτερη έκδοση του ετυμολογικού Λεξικού, του 2012, το λάθος έχει διορθωθεί].

Το Covella μάλλον προέρχεται από το covus, παλαιότερη μορφή του cavus (“κούφιο”). Το κρίσιμο χωρίο είναι του Βάρρωνα (De lingua latina 6.27): Primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies ‘kalo Iuno Covella’, septies dicto ‘kalo Iuno Covella’ (Οι πρώτες ημέρες του μήνα ονομάζονται Kalendae, επειδή τις ημέρες αυτές ανακοινώνονται [calantur] από τους ιερείς στην Αίθουσα των Ανακοινώσεων του Καπιτωλίνου οι Νώννες, εάν δηλαδή θα πέσουν στις πέντε ή στις επτά του μηνός, με τον ακόλουθο τρόπο: Ήρα Λειψή, σε καλώ την πέμπτη ημέρα ή Ήρα Λειψή, σε καλώ την έβδομη ημέρα). Προσέξτε και πάλι τη γραφή με k.

Ούτως ή άλλως, στην αρχή έχουμε το ρήμα calo, που είναι συγγενικό με το δικό μας το «καλώ» (και όχι δάνειο), αν και δεν έχω πρόχειρο τον Ερνού-Μεγιέ (το ετυμολογικό της λατινικής) κι έτσι κρατάω μιαν επιφύλαξη. Πάντως, από το calo προέκυψαν οι calendae και από εκεί και τα σημερινά calendar, calendrier, το δικό μας καλεντάρι κτλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 101 Σχόλια »

Το Γουδί και το Γουδή

Posted by sarant στο 27 Δεκεμβρίου, 2012

Μια και τελειώνει η χρονιά, καλό είναι να ξοφλάμε μερικά χρέη, ώστε να μας βρει ο καινούργιος χρόνος με όσο γίνεται πιο ελαφριά τα κατάστιχα. Κι όταν λέω χρέη δεν εννοώ τα οικονομικά, που όσο μπορεί δεν τα βγάζει κανείς σε κοινή θέα, εννοώ τα αρθρογραφικά μου χρέη, που προκαλούνται όταν η συζήτηση έρθει σε ένα θέμα και πω αστόχαστα «αυτό αξίζει χωριστό άρθρο» ή, ακόμα χειρότερα, «για το θέμα αυτό χρωστάω να γράψω ειδικό άρθρο» ή κάτι τέτοιο, και με το δίκιο σας κάποιοι μετά μου το θυμίζετε. Κι ένα από τα άρθρα που πάνω από μια φορά το έχω υποσχεθεί, είναι για το Γουδί, τη γειτονιά της Αθήνας, για την οποία, εδώ και μερικά χρόνια, οι αρμόδιες υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων έχουν επίσημα (αν δεν κάνω λάθος) υιοθετήσει την ορθογραφία «Γουδή», ύστερα από εκστρατεία της κ. Βασιλικής Καραγιάννη, μεταφράστριας και κατοίκου της περιοχής. Οπότε, το σημερινό άρθρο θα προσπαθήσει να εξοφλήσει αυτό το χρέος.

Δεν ξέρω αν στην περίπτωση του Γουδιού μπορούμε να μιλάμε για μετονομασία του τοπωνυμίου, όπως εκείνες που γίνονταν παλιότερα κατά συρροή σε ξενικά κυρίως τοπωνύμια, τάση βέβαια που ακόμα συνεχίζεται (η Λούτσα δεν είναι πολύς καιρός που έγινε επισήμως Αρτέμιδα), εφόσον στο Γουδί δεν έχουμε παρά αλλαγή της ορθογραφίας, σε ένα και μόνο γράμμα, και όσο και να πεις η ορθογραφία είναι κάτι μάλλον δευτερεύον (αν και, κρίνοντας από τον ηθικό πανικό για το αβγό/αυγό, το τρένο/τραίνο, τον Σέξπιρ/Σαίξπηρ και κυρίως την ορθοπ*δική, πάρα πολλοί δίνουν πρωτεύουσα σημασία σε αυτό το μάλλον δευτερεύον θέμα). Πάντως, η ορθογραφική αλλαγή δεν είναι και τόσο αθώα, αφού το παλιό Γουδί κλινόταν, αν και όχι πάντοτε, ενώ το σημερινό είναι άκλιτο, και επιπλέον η γενική διεκδικεί τα δικαιώματά της, κι έτσι δεν είναι σπάνιο να βλέπει κανείς καινοφανή γλωσσικά τέρατα για «το κίνημα στου Γουδή», ενώ τα προηγούμενα 100 χρόνια λέγαμε και γράφαμε για το «κίνημα στο Γουδί» και φωνάζαμε «οι προδότες στο Γουδί».

Η αλλαγή φαίνεται πως έγινε το 2006, πρώτα από τον ΟΑΣΑ που μετονόμασε τις γραμμές των λεωφορείων και στη συνέχεια από τις υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων, ύστερα από επίμονη και πολύχρονη προσπάθεια της κ. Καραγιάννη, δείγμα της οποίας είναι το παρακάτω γράμμα που δημοσιεύτηκε το 2005 στην Ελευθεροτυπία και απευθύνεται στον τότε υπουργό Ευ. Βενιζέλο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Ευπρεπισμός, Νεοκαθαρεύουσα, Πρόσφατη ιστορία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 358 Σχόλια »

Απεραθίτικα δίστιχα για τον Μανώλη Γλέζο

Posted by sarant στο 26 Δεκεμβρίου, 2012

Σήμερα γιορτάζουν οι Μανώληδες, ένα όνομα για το οποίο κάτι έχουμε γράψει παλιότερα στο ιστολόγιο (προσπαθώντας να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί τους Κρητικούς τους λένε Μανόληδες) οπότε σκέφτομαι να αφιερώσω το σημερινό γιορταστικό άρθρο στον Μανώλη Γλέζο. Θα προσέξατε βέβαια την ασυνέπεια την ορθογραφική, αλλά το όνομα αυτό γράφεται και με τους δυο τρόπους -το ωμέγα δεν έχει καμιά ετυμολογική βάση αλλά είναι η παλιότερη και πιο εδραιωμένη γραφή. Ο Τριανταφυλλίδης, ας πούμε, το έγραφε «Μανόλης», το ίδιο και ο Ανδρόνικος (θυμάμαι, όταν ήμουν πιτσιρικάς, πήγαινα και του έλεγα τα κάλαντα, έμενε στο Φάληρο, ήταν χουβαρντάς, και είχα προσέξει το όμικρον στο κουδούνι), ενώ ο Γλέζος νομίζω πως το γράφει με ωμέγα, παραδοσιακά.

Στο χωριό του Γλέζου, την Απείρανθο της Νάξου, συνηθιζόταν μέχρι σχετικά πρόσφατα να συνθέτονται και να τραγουδιούνται εύθυμα δίστιχα, σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους, με κάθε ευκαιρία, ανάμεσα στ’ άλλα και για τις εκλογές και την αντιπαράθεση των υποψηφίων, στιχάκια που παινεύουν τον εκλεκτό του στιχουργού και ειρωνεύονται τον αντίπαλο. Τα έχουν καταγράψει ντόπιοι μελετητές, και τα παρουσιάζει πολύ καλά στο ιστολόγιό της η Φωτεινή Παντογνώστρια, που είναι Απεραθίτισσα αν δεν κάνω λάθος -δείτε το ειδικό άρθρο που έχει γράψει για τα εκλογικά δίστιχα. Ακόμα, στιχάκια γράφονται και για τα μεγάλα γεγονότα -ας πούμε, πολλά γράφτηκαν για τη σφαγή της Απειράνθου, το 1917, που φυσικά στρέφονται κατά των βενιζελικών. Από το άρθρο της Φ.Π. ξεσηκώνω δύο:

Ο Βενιζέλος στο ντουνιά καμιά δεν έχει θέση,
γι’ αυτό και μεις τον στείλαμε στο διάβολο πεσκέσι.

Τριάντα μέρες έκαμα ‘ξορία και φυλάκα,
όμως δε προσεχώρησα στου Κρητικού τη βράκα.

Από την Απείρανθο καταγόταν ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, ένας από τους Έξι που εκτελέστηκαν το 1922, και αργότερα γράφτηκε και το δίστιχο: Το κόμμα το βασιλικό υποστηρίξετέ το / γιατί οι βενιζελικοί σκοτώσανε τον Πέτρο. Και οι επόμενοι Πρωτοπαπαδάκηδες έγιναν βουλευτές και υπουργοί (το επάγγελμα δεν είχε ακόμα ανοίξει) και απαθανατίζονται κι αυτοί σε στιχάκια.

Τα στιχάκια για τον Γλέζο δεν τα έχω βρει σε άλλη πηγή στο Διαδίκτυο, τα έχω αποδελτιώσει από ένα δημοσίευμα της Αυγής (σε τρεις συνέχειες) τον Ιούνιο του 1961. Ο Γλέζος, διευθυντής της Αυγής από το 1956 ως το 1959, εκείνη την εποχή ήταν κλεισμένος στη φυλακή, καταδικασμένος σε 5 χρόνια φυλακή για συμμετοχή σε υπόθεση κατασκοπίας υπέρ της ΕΣΣΔ. Η δίκη ήταν μία ακόμα αφορμή για να του συμπαρασταθούν οι συγχωριανοί του, όχι μόνο με εκκλήσεις για την αποφυλάκισή του (που υπογράφτηκαν από όλο το χωριό) αλλά και με στιχάκια. Μια άλλη ευκαιρία για στιχάκια ήταν η συμμετοχή του Γλέζου στο ψηφοδέλτιο της ΕΔΑ στις εκλογές του 1958, οι οποίες, σύμφωνα με το άρθρο, έγιναν και στ’ Απεράθου σε συνθήκες βίας και νοθείας. Το άρθρο, να προσθέσω, το υπογράφει ο Περαστικός, και ομολογώ πως δεν ξέρω σε ποιον συντάκτη αντιστοιχεί.

Στα στιχάκια, ο Γλέζος σπάνια αποκαλείται «Μανώλης», συνήθως χρησιμοποιείται το χαϊδευτικό «Νώλης» που πρέπει να συνηθιζόταν στα κυκλαδονήσια -έτσι αποκαλούσαν και τον Μαν. Κορτέση, τον φίλο του Λαπαθιώτη, που ήταν από την Ίο. Τα πρώτα στιχάκια, παινεύουν τον Γλέζο για το κατέβασμα της γερμανικής σημαίας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανώνυμη δημιουργία, Γραμματόσημα, Επετειακά, Λαογραφία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 73 Σχόλια »

Τα κάλαντα, ένα χριστουγεννιάτικο διήγημα του Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 25 Δεκεμβρίου, 2012

Τα κάλαντα μας τα είπαν χτες τα πιτσιρίκια, σε σπίτια και σε μαγαζιά, θα μας τα πουν και την άλλη Δευτέρα, ενώ για την ίδια τη λέξη έχουμε γράψει παλιότερα στο ιστολόγιο, αν και το άρθρο εκείνο σηκώνει αναδημοσίευση και ίσως το ξαναδείτε σε πεντέξι μέρες. Τα κάλαντα τα σημερινά είναι διήγημα χριστουγεννιάτικο, γραμμένο τον μεσοπόλεμο, τότε που κάθε έντυπο τέτοιες μέρες έπρεπε απαραιτήτως να έχει ύλη έκτακτη, εορταστική, μια συνήθεια που σιγά-σιγά ξεθύμανε, αν και θυμάμαι ότι πριν από μερικά χρόνια η Βιβλιοθήκη, το ένθετο της Ελευθεροτυπίας, είχε προσπαθήσει να την αναστήσει και είχε ζητήσει από γνωστούς συγγραφείς να γράψουν σύγχρονα χριστουγεννιάτικα διηγήματα. Εμείς πάντως στο ιστολόγιο συνηθίζουμε μέρες που είναι να βάζουμε κάποιο χριστουγεννιάτικο διήγημα, κι έτσι πέρσι τέτοιον καιρό είχαμε βάλει το Χριστόψωμο του Παπαδιαμάντη, ενώ πρόπερσι ένα παπαδιαμαντικό (α λα μανιέρ ντε, που λέμε) του Τάσου Βουρνά, και αντιπρόπερσι ένα άλλο σε παπαδιαμαντικό ύφος, του Βάρναλη. Και φέτος Παπαδιαμάντη σκεφτόμουν να βάλω, και συγκεκριμένα το Γιαλόξυλο, που το είχα κατά κάποιο τρόπο προαναγγείλει πέρσι, αλλά επειδή είδα πως το Γιαλόξυλο έχει ανέβει στον εξαιρετικόν ιστότοπο της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών (γεια σου Νεκτάριε!) οπότε σκέφτηκα να βάλω κάτι που δεν το έχει ακόμα δει ο παντεπόπτης οφθαλμός του Διαδικτύου, ένα διήγημα του Λαπαθιώτη, που περιλαμβάνεται στον δεύτερο τόμο διηγημάτων του Λαπαθιώτη, που θα κυκλοφορήσει προσεχώς σε δική μου επιμέλεια (ο πρώτος τόμος πάντως βγήκε στις αρχές του χρόνου και υπάρχει στα βιβλιοπωλεία).

Το διήγημα λέγεται «Τα κάλαντα» και δημοσιεύτηκε στο Μπουκέτο, το περιοδικό ποικίλης ύλης που φιλοξένησε μεγάλο μέρος της ποιητικής και της πεζής παραγωγής του Λαπαθιώτη, από το 1924 ίσαμε το τέλος της ζωής τους. Όπως θα περιμένατε, δημοσιεύτηκε σε χριστουγεννιάτικο τεύχος, στο τεύχος της 26ης Δεκεμβρίου 1929. Το παραθέτω εδώ, μονοτονισμένο φυσικά. Η ορθογραφία έτσι κι αλλιώς ήταν σχεδόν η ίδια με τη σημερινή.

Και φυσικά το ιστολόγιο εύχεται σε όλους καλές γιορτές!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Λαπαθιώτης, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , | 87 Σχόλια »

Ένα χριστουγεννιάτικο δίδυμο του Μποστ (πριν από 48 χρόνια)

Posted by sarant στο 24 Δεκεμβρίου, 2012

Μια και αύριο είναι Χριστούγεννα, σκέφτηκα, για να ευθυμήσουμε, να βάλω ένα χριστουγεννιάτικο σκίτσο του Μποστ, τελικά όμως το σκίτσο που διάλεξα είχε και αδερφάκι, οπότε θα πάρετε δύο στην τιμή του ενός. Βέβαια, αφού πρόκειται για Μποστ, τα σκίτσα δεν είναι αμιγώς εορταστικά, αλλά έχουν σαφέστατο πολιτικό χαρακτήρα· ωστόσο, σχολιάζουν όχι ένα γεγονός που έγινε αλλά κάτι που δεν έγινε ή τέλος πάντων συνέβη μόνο στην αχαλίνωτη φαντασία του Μέντη Μποσταντζόγλου, φυσικά με αφορμή κάποιο υπαρκτό γεγονός. Αλλά καλύτερα να εξηγηθώ.

Πριν από 48 χρόνια, ενώ πλησίαζαν τα Χριστούγεννα του 1964, ένα παράξενο γεγονός τάραξε την επικαιρότητα, ένα γεγονός σχετικό με την υπόθεση Λαμπράκη, δηλαδή τη δολοφονία του ανεξάρτητου αριστερού βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη από παρακρατικούς στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1963: ο συνταγματάρχης της Χωροφυλακής Ευθύμιος Καμουτσής πιάστηκε επ’ αυτοφώρω από τον υποστράτηγο Βουτυράκη, υπαρχηγό της Χωροφυλακής, μέσα στο γραφείο του, στο Σύνταγμα Χωροφυλακής Μακρυγιάννη, σε μυστική συνάντηση με τον Μαν. Χατζηαποστόλου, τον «Τίγρη» που τη νύχτα της δολοφονίας του Λαμπράκη είχε πηδήξει στο τρίκυκλο των φονιάδων, και τον Γ. Σωτηρχόπουλο, τον επιπλοποιό που αποκάλυψε ότι ο Γκοτζαμάνης (ο δολοφόνος) είχε προμελετήσει το έγκλημα.

Ο Καμουτσής, υποσχόμενος αμοιβή 1,5 ή 2 εκατ. δραχμές, πίεζε τους δυο μάρτυρες να αναιρέσουν στη δίκη που θα γινόταν τις καταθέσεις τους, και να υποστηρίξουν ότι τον Λαμπράκη τον σκότωσαν στελέχη της ΕΔΑ, ότι άλλα στελέχη της ΕΚ και της ΕΔΑ τους προέτρεψαν να καταθέσουν ψέματα και ότι ο ίδιος ο Γ. Παπανδρέου τους είχε πει ότι την υπόθεση Λαμπράκη την είχαν σχεδιάσει για να ρίξουν τον Καραμανλή! Μάλιστα, σε μια αποστροφή του, ο Καμουτσής είχε πει προς τους δυο μάρτυρες: «Όπως διώξατε τον Καραμανλή, έτσι θα πάτε στο Παρίσι να τον φέρετε πίσω!».

protoselido

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 83 Σχόλια »

Η ομιλία μου στην εκδήλωση για τον «Άγνωστο Βάρναλη»

Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2012

kak00012

Αριστερά ο καθηγητής Χρ. Αλεξίου

Την περασμένη Δευτέρα, 17 Δεκεμβρίου, πήρα μέρος στην παρουσίαση του βιβλίου του φίλου Ηρακλή Κακαβάνη «Ο άγνωστος Βάρναλης και 19 αδημοσίευτα ποιήματά του» που έγινε στην αίθουσα του ΕΔΟΕΑΠ, κοντά στο Χίλτον. Η εκδήλωση είχε επιτυχία, η αίθουσα γέμισε και έμεινε γεμάτη ως το τέλος, παρά το ότι η εκδήλωση κράτησε πάνω από δυόμισι ώρες, διότι είχαμε, εκτός από τις ομιλίες, και έναν θεατροποιημένο διάλογο του Βάρναλη, καθώς και τραγούδια πάνω σε ποιήματά του. Μερικοί από σας ήρθατε στην εκδήλωση και είχα τη χαρά να γνωριστούμε ή να ξανασυναντηθούμε, οπότε ξέρετε πάνω κάτω τι θα διαβάσετε. Λέω «πάνω κάτω» επειδή εδώ παραθέτω το κείμενο που είχα ετοιμάσει από τα πριν, αλλά βέβαια στην ομιλία μου κάποια πράγματα συντόμεψα και παρέλειψα, ενώ κάποια άλλα τα ανάπτυξα περισσότερο.

Υπάρχει και το βίντεο από την εκδήλωση, αλλά είναι σε αρχείο μορφής .stm και μεγέθους τεραστίου (2,1 γίγα) το οποίο επιπλέον πρέπει να κοπεί, να μετατραπεί σε πιο ματζόβολο αρχείο και να ανεβαστεί στο γιουτούμπ. Όλα αυτά ξεπερνάνε κατά πολύ τις υλικοτεχνικές μου δυνατότητες.

Για το βιβλίο «Ο άγνωστος Βάρναλης» του Ηρακλή Κακαβάνη
Ευχαριστώ τον Ηρακλή Κακαβάνη και τις εκδόσεις Εντός για την τιμητική πρόσκληση να πάρω μέρος στην παρουσίαση του βιβλίου Ο άγνωστος Βάρναλης, σας ευχαριστώ πολύ όλους εσάς που ήρθατε σ’ αυτή τη φιλόξενη αίθουσα, ευχαριστώ τη Σοφία Αδαμίδου για την κολακευτική παρουσίαση. Θα σας μιλήσω για ένα βιβλίο που το ξέρω καλά μια και το έχω διαβάσει πάνω από μία φορά και σε περισσότερες από μία μορφές, διότι το είχα δει και σε δακτυλόγραφο κατά το στάδιο της συγγραφής του, επομένως φέρω κι εγώ ένα μερίδιο ευθύνης για τα τυχόν λαθάκια που θα βρείτε. Να πούμε βέβαια ότι το προηγούμενο βιβλίο του Ηρακλή, που επίσης είχα την τιμή να παρουσιάσω, είχε σαν θέμα του τα τυπογραφικά λάθη, οπότε ο Ηρακλής άνοιξε παρτίδες με τον δαίμονα του τυπογραφείου και μια εκδίκηση από τον δαίμονα επόμενο είναι να την περιμένουμε.

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, ο Κακαβάνης θέτει, ως κεντρικό ζήτημα του βαρναλικού έργου, τα εξής ερωτήματα: «Γιατί γράφει ο Βάρναλης;» και «Γιατί κάποια από τα ποιήματά του, ενώ τα δημοσίευσε στον καιρό τους, αργότερα δεν τα συμπεριέλαβε στις συλλογές ποιημάτων του;» Στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, ο Κακαβάνης κάνει μιαν ακόμα νύξη για το ίδιο θέμα, όταν παρουσιάζει το χρονογράφημα του Βάρναλη «Καταλοιποθήραι» (σελ. 17-19) στο οποίο εξετάζει την άποψη του Βάρναλη, αλλά και τη δική του, σε σχέση με τη αξιοποίηση του αρχειακού υλικού ποιητών που δεν βρίσκονται πια στη ζωή.
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Εκδηλώσεις, Ποίηση | Με ετικέτα: , , | 61 Σχόλια »

Χριστουγεννιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Δεκεμβρίου, 2012

Από γαλοπούλα δηλαδή; Όχι βέβαια, αλλά αφού σερβίρονται σήμερα και θα πιάσουν όλη την επόμενη εβδομάδα, λογικό είναι να τα πούμε έτσι. Μεζεδάκια λοιπόν τούτες τις γιορτάσιμες μέρες, καθώς τελειώνει ένας δύσκολος χρόνος και ανατέλλει ένας ακόμα δυσκολότερος -και να σας θυμίσω ότι συνεχίζεται η ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς 2012, και έχουν βέβαια ψηφίσει πολύ περισσότεροι από πέρσι και πρόπερσι, αλλά η ψήφος σας ακόμα μετράει αφού η μάχη για την πρώτη θέση είναι εξαιρετικά αμφίρροπη, ενώ αβεβαιότητα υπάρχει και για τα υπόλοιπα πλασαρίσματα στην πρώτη δεκάδα.

Ίσως διαβάσατε την περασμένη εβδομάδα το σημαντικό ρεπορτάζ του Ρόιτερ για τη διαπλοκή της εξουσίας στην Ελλάδα. Αισθάνθηκα εθνική υπερηφάνεια, βλέποντας ότι ύστερα από τόσα χρόνια η ακένωτη δεξαμενή της ελληνικής γλώσσας άρχισε και πάλι να γονιμοποιεί την αγγλική γλώσσα, μια και στο άρθρο υπάρχει τρεις φορές η λέξη haratsi, μάλιστα τις δυο φορές ως σύμπλοκο «the haratsi tax». Και μη μου πείτε ότι το haratsi είναι τουρκική λέξη, διότι οι άγγλοι από εμάς το πήρανε και στην ελληνική μορφή του. Άλλωστε, όπως έχουμε γράψει παλιότερα, και η τουρκική λέξη κατά πάσα πιθανότητα είναι ελληνικής αρχής.

Στο protagon.gr είχαν την ιδέα να παρουσιάσουν σύνοψη του άρθρου, μεταφράζοντας ορισμένα κομμάτια, αλλά (φυσικά!) θεώρησαν περιττό να δώσουν να το μεταφράσει το κείμενο μεταφραστής, τη στιγμή που ο γιος της τηλεφωνήτριας έχει πάρει Λόουερ. Κι έτσι το κείμενο είναι γεμάτο μαργαριτάρια, και πάλι καλά που δεν το είδε ο κ. Π. Καμμένος, να βάλει (και με το δίκιο του) τις φωνές, διότι το ελληνικό κείμενο τον παρουσιάζει να λέει ασυναρτησίες, και συγκεκριμένα ότι: «Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης είναι υπό τον έλεγχο των ανθρώπων που εξαρτώνται από την κατάσταση. Τα μέσα ενημέρωσης ελέγχουν την κατάσταση και το κράτος ελέγχει τα μέσα ενημέρωσης είναι μια εικόνα ενός αμοιβαίου εκβιασμού». Το αγγλικό κείμενο βγάζει πολύ περισσότερο νόημα: «The Greek media is under the control of people who depend on the state. The media control the state and the state controls the media. It’s a picture of mutual blackmail.» Βλέπετε, state σημαίνει και κράτος και κατάσταση, και μπερδεύτηκε το παιδί που έκανε τη μετάφραση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Ένα ταλισμάν για το τέλος

Posted by sarant στο 21 Δεκεμβρίου, 2012

Αν οι Μάγια είχαν δίκιο, σήμερα είναι το τέλος του κόσμου, οπότε είναι ζήτημα αν θα βρεθεί κανείς να διαβάσει το άρθρο αυτό που γράφεται καθώς πλησιάζει η μοιραία μέρα -αν και, όπως διαβάζω, ο κόσμος θα καταστραφεί στις 1 μ.μ. ώρα Ελλάδος, οπότε όλο και κάποιοι θα το διαβάσουν. Άσε που μπορεί και να μην καταστραφεί ο κόσμος, και τελικά η προφητεία των Μάγια, που φυσικά ήταν απόγονοι προκατακλυσμιαίων Ελλήνων, να εννοούσε όχι το τέλος με τη σημασία του τέρματος, όχι το the end που λένε και οι ταινίες, αλλά το τέλος με τη σημασία του χρηματικού ποσού που πληρώνουμε σε αντάλλαγμα για την παροχή ορισμένων υπηρεσιών (ορισμός του λεξικού) ή με τη σημασία του χρηματικού ποσού που πληρώνουμε κερατιάτικα (ορισμός Ευ. Βενιζέλου). Οπότε, αν οι Μάγια εννοούσαν αυτό το τέλος, η προφητεία τους για το «τέλος του κόσμου» πέτυχε διάνα, μια και η ελληνική κυβέρνηση έχει βάλει τέλος σε όλο τον κόσμο και αυτό το τέλος δεν έχει τέλος. Τέλος πάντων, μια και σήμερα είναι η μέρα του τέλους είπα να λεξιλογήσω με τη λέξη «τέλος».

Το κακό είναι ότι έχω ήδη γράψει για τη λέξη αυτή, τότε που είχε πρωτοκαθιερωθεί το «ειδικό τέλος ακινήτων», γνωστότερο ως χαράτσι. Και θα μπορούσα βέβαια να χτενίσω πάλι το παλιό μου άρθρο και να το παρουσιάσω λίγο αλλαγμένο, αλλά επειδή θα παραπονιόσασταν για επαναλήψεις προτιμώ να γράψω κάτι καινούργιο, και παράλληλα να σας παραπέμψω στο προηγούμενο άρθρο μου, που δημοσιεύτηκε άλλωστε πέρυσι, οπότε όσοι δεν το έχουν διαβάσει θα έχουν δύο άρθρα στην τιμή του ενός.

Στα αρχαία ελληνικά, στην οικογένεια του τέλους ανήκε και η τελετή, και το ρήμα «τελώ» σήμαινε, ανάμεσα στα άλλα, «εκτελώ τελετή, θυσία» και «μυώ κάποιον στα μυστήρια», κι όπως έχουμε δει και σε ένα παλιότερο άρθρο, ο Μέρσιος, ένας επιφανής κλασικιστής του 16ου αιώνα ερμήνευσε, κακώς κατά τη γνώμη μου, τη φράση του Ησύχιου «επιφώνημα τετελεσμένοις» σαν να σημαίνει «επιφώνημα προς μυημένους» και έπλασε από εκεί την (ανύπαρκτη κατά τη γνώμη μου) μυστηριακή φράση Κογξ Ομ Παξ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 142 Σχόλια »

Διαφημιστικό χριστουγεννιάτικο κουίζ

Posted by sarant στο 20 Δεκεμβρίου, 2012

Καιρό έχουμε να βάλουμε κουίζ, και κανονικά θα το απέφευγα, διότι τις άλλες φορές που βάζω κουίζ φροντίζω να βρίσκομαι απίκο για να απαντάω σε διευκρινιστικές ερωτήσεις και να δίνω βοήθειες όταν έχετε κολλήσει. Όμως το σημερινό κουίζ δεν είναι συνεργατικό αλλά ανταγωνιστικό, δηλαδή δεν προσπαθούμε όλοι μαζί να βρούμε μια λύση αλλά ο καθένας προσπαθεί να μαντέψει τη σωστή απάντηση. Μπορείτε βέβαια να δώσετε περισσότερες από μία απαντήσεις αλλά η κάθε νεότερη ακυρώνει την προηγούμενη.

Το κουίζ είναι απλό. Το λέω «διαφημιστικό» επειδή θα σας δώσω εφτά διαφημίσεις, που όλες έχουν μπει σε καθημερινές αθηναϊκές εφημερίδες στο παρελθόν, και θα σας ζητήσω να τις βάλετε σε χρονολογική σειρά, με πρώτη την παλαιότερη. Φυσικά, για να είναι το παιχνίδι δίκαιο, δεν έχω διαλέξει διαφημίσεις από κοντινές χρονολογίες. Η κάθε μια ανήκει σε διαφορετική δεκαετία και απέχει πάνω από εφτά χρόνια από τις κοντινές της. Δεν θα σας πω ποιο χρονικό διάστημα καλύπτεται, αλλά η νεότερη διαφήμιση απέχει 59 χρόνια από την παλαιότερη. Κάθε διαφήμιση συμβολίζεται με ένα γράμμα από το Α ως το Η, οπότε για να συμμετάσχετε στο κουίζ αρκεί να δηλώσετε τη χρονολογική σειρά που πιστεύετε πως είναι η σωστή (πρώτα η παλιότερη διαφήμιση), π.χ. Β-Ε-Δ-Γ-Η-Α-Ζ

Μπορείτε επίσης να σχολιάσετε τις διαφημίσεις (μερικές είναι αξιοσχολίαστες) και αν, μέσα από τη συζήτηση, αλλάξετε γνώμη μπορείτε να ξαναψηφίσετε, αλλά έτσι ακυρώνεται η προηγούμενή σας προσπάθεια.

Η πρώτη διαφήμιση στο χριστουγεννιάτικο κουίζ μας, που θα την πούμε Α, παρουσιάζει με διθυραμβικούς τόνους μιαν εφεύρεση που σήμερα τη θεωρούμε δεδομένη και δεν μας εντυπωσιάζει και πολύ, τον ηλεκτρικό λαμπτήρα. Δημοσιεύτηκε στις 9 Ιανουαρίου 1926 στο Έθνος.

dquiz1

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Εφημεριδογραφικά, Κουίζ | Με ετικέτα: , , , , | 227 Σχόλια »

Οι λέξεις της κρίσης και πάλι

Posted by sarant στο 19 Δεκεμβρίου, 2012

Ανασταίνω σήμερα ξανακοιταγμένο ένα παλιό μου άρθρο, με ενσωματωμένα πολλά πολύτιμα δικά σας σχόλια, ένα άρθρο γραμμένο για μια λέξη που βρίσκεται στα χείλια όλων μας τα τελευταία χρόνια, και που είναι και φέτος υποψήφια για Λέξη της χρονιάς, όπως ήταν και πέρυσι και πρόπερσι. Θα το μαντέψατε ίσως, πρόκειται για τη λέξη κρίση, που ακούγεται συνεχώς, συχνά συνοδευόμενη από ένα προσδιοριστικό επίθετο ή ουσιαστικό, ας πούμε οικονομική κρίση ή κρίση χρέους.

Η λέξη κρίση είναι λέξη που έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης, η κρίση ταυτότητας,  Το ΛΚΝ μάλιστα όλες αυτές τις ιατρικές και τις μεταφορικές σημασίες τις αναγνωρίζει ως δεύτερο λήμμα, ομόηχο του πρώτου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, πάλι, περιέχει μια σημασία περισσότερη (τον όρο «κρίση» στη λογική), αλλά στην ετυμολογία δεν λέει, όπως θα έπρεπε, ότι σημασίες όπως «οικονομική κρίση» είναι μεταφραστικά δάνεια (ή αντιδάνεια;). Ακόμα και το ετυμολογικό του λεξικό λέει ότι οι σημασίες αυτές «οφείλονται σε επίδραση των ελληνογενών γαλλ. crise, αγγλ. crisis», διατύπωση που βρίσκω να έχει δυο ανακρίβειες, πρώτον ότι δεν είναι απλώς επίδραση αλλά καθαρό δάνειο και δεύτερον ότι ο όρος «ελληνογενής» συνήθως χρησιμοποιείται (από το ίδιο λεξικό) για νεολογισμούς που έχουν φτιαχτεί με ελληνικές ρίζες αλλά δεν υπήρχαν στα ελληνικά, π.χ. telephone. Αλλά έχω κόψει την τρίχα στα δεκάξι, οπότε σταματάω εδώ τη λεξικογραφική… κρίση.

Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη κρίσις σήμαινε, ανάμεσα στα άλλα, το κρίσιμο σημείο ή την κρίσιμη φάση στην εξέλιξη μιας νόσου, το σημείο εκείνο δηλαδή στο οποίο κρίνεται αν ο ασθενής θα ζήσει ή θα πεθάνει: «κρίνεσθαι δε εστίν εν τήσι νούσοισιν, όταν αύξωνται αι νούσοι ή μαραίνωνται ή μεταπίπτωσιν ες έτερον νούσημα, ή τελευτώσιν.» Όπως μας λέει ο Γαληνός και οι μεταγενέστεροι γιατροί συγγραφείς, η ιατρική έννοια της κρίσης είναι μεταφορά από τα δικαστήρια: «κρισις εστίν οξύρροπος και αθρόα εν νόσω μεταβολή. […]εκ μεταφοράς των εν τω δικαστηρίω κρινομένων, ώσπερ γαρ εκείσε ο καταδικαζόμενος εν μέσω ζωής και θανάτου εστίν, ούτως ιδών τις νοσούντα και εν δυσφορία διάγοντα έφη, ελέησον, ούτος ο άνθρωπος κρίνεται μεταξύ ζωής και θανάτου.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 110 Σχόλια »

Το σονέτο και το χάδι

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2012

Η βδομάδα που άρχισε χτες χαρακτηρίζεται διαβολοβδομάδα από πολλούς ανθρώπους της πιάτσας του βιβλίου, μια και διαχρονικά αυτή τη βδομάδα γίνονται οι περισσότερες πωλήσεις στα βιβλιοπωλεία, δημοσιεύονται εορταστικά βιβλιολογικά αφιερώματα σε εφημερίδες και περιοδικά, γίνονται εκδηλώσεις, μ’ άλλα λόγια όλοι έχουν δουλειές με φούντες. Δυο ή τρεις φίλοι μού είπαν ότι δεν μπόρεσαν να έρθουν στη χτεσινή εκδήλωση για τον Βάρναλη (το άρθρο αυτό βέβαια το γράφω πριν από την εκδήλωση) επειδή συμμετείχαν σε άλλη ανάλογη ομιλία ή παρουσίαση. Κάθε μέρα έχει δυο-τρεις αξιόλογες εκδηλώσεις, και μία τέτοια γίνεται και σήμερα, που θα προσπαθήσω να πάω, και που μου έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο.

Είχαμε γράψει πριν από λίγο καιρό για τον Λορέντζο Μαβίλη, τον ποιητή και σκακιστή που σκοτώθηκε πριν από εκατό χρόνια, μαχόμενος με τους ερυθροχίτωνες γαριβαλδινούς, εθελοντής στα 52 του, στον Δρίσκο, στους βαλκανικούς πολέμους. Ο Μαβίλης είναι ο κατεξοχήν Έλληνας σονετογράφος, όσο κι αν σονέτα είχαν γραφτεί (όχι πολλά) και πριν απ’ αυτόν, και φυσικά συνέχισαν να γράφονται μετά. Όμως αυτός καλλιέργησε με πολλή τέχνη και σχεδόν αποκλειστικά το δεκατετράστιχο ποίημα, αυτός το καθιέρωσε, δίνοντας ποιήματα που ακόμα και σήμερα είναι πολύ γνωστά, όπως τη Λήθη, την Ελιά, την Καλλιπάτειρα κι έτσι δεν είναι λάθος να πούμε ότι ο Μαβίλης είσαξε (σικ) το σονέτο στην ελληνική ποίηση.

Στη μνήμη του Μαβίλη, η ποιητική ομάδα «Με τα λόγια [γίνεται]», κάλεσε τους σημερινούς ποιητές να γράψουν ένα σύγχρονο σονέτο, και από τις 42 συμμετοχές επιλέχθηκαν οι 17 (δεν ξέρω αν αυτός ο αριθμός έχει κάποιον συμβολισμό). Σήμερα το βράδυ λοιπόν, στις 8 μ.μ., στο θέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης (Μασσαλίας 22), οι 17 ποιητές θα διαβάσουν το σονέτο που έγραψαν και μαζί από ένα σονέτο του Μαβίλη ο καθένας -αν και θα πρέπει να συνεννοηθούν για να μην έχουμε επαναλήψεις. Οι ποιητές είναι: Γιούλη Βολανάκη, Άννα Γρίβα, Γιάννης Ευθυμιάδης, Λένα Καλλέργη, Σοφία Κολοτούρου, Κώστας Κουτσουρέλης, Αλέξιος Μάινας, Στέργιος Μήτας, Νέδα Μονκ, Σπυρίδων Πεντεφούντης, Σάκης Σερέφας, Δανάη Σιώζιου, Δημήτρης Ε. Σολδάτος, Αλέκος Φλωράκης, Άντεια Φραντζή, Μιχαήλ Χατζηγεωργίου, και Αντώνης Ψάλτης. Θα προσπαθήσω να πάω, μου αρέσουν τα σονέτα.

Και με την ευκαιρία, ας λεξιλογήσω για το σονέτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 81 Σχόλια »