Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η μέρα της λαγάνας

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2012


Ένα σύντομο πριν πάω να πετάξω τον χαρταετό (ή να τσακίσω τα σαρακοστιανά, που είναι και το πραγματικό… επίδικο της γιορτής), για μία από τις πολλές ξεχωριστές λέξεις της σημερινής μέρας, τη λαγάνα.

Η λαγάνα είναι το επίπεδο ψωμί χωρίς προζύμι που τρώμε την Καθαρά Δευτέρα (και ουσιαστικά μόνο την Καθαρά Δευτέρα, τουλάχιστον οι περισσότεροι). Αυτή είναι η πανελλήνια ονομασία, νομίζω, αν και βέβαια υπάρχουν τοπικά πολλές και διάφορες παραλλαγές και ονομασίες, για παράδειγμα σε ένα κορφιάτικο γλωσσάρι βρίσκω άλλες δυο λέξεις, την ξεπεταχτή και τη φλάουνα, που είναι, λέει, αλευρόπιτα (από το αγγλικό flour)· έχω πολλές επιφυλάξεις για την ετυμολογία.

Για την ετυμολογία της λαγάνας δεν υπάρχουν επιφυλάξεις, προέρχεται από το αρχαίο λάγανον. Το βρίσκουμε π.χ. στους Εβδομήκοντα, όπου τα λάγανα δεν ταυτίζονται με τα άζυμα ψωμιά (άρτους αζύμους πεφυραμένους εν ελαίω και λάγανα άζυμα κεχρισμένα εν ελαίω, στην Έξοδο). Το αναφέρει και ο Αθήναιος σε στίχο του Αριστοφάνη (λάγανα πέπεται) από τις Εκκλησιάζουσες, αν και ο συγκεκριμένος στίχος δεν έχει διασωθεί στο κείμενο που έφτασε σε μας. Τι ακριβώς ήταν το αρχαίο λάγανο δεν ξέρουμε, πάντως πρέπει να ήταν πλατύ, άζυμο ψωμί -από αλεύρι και λάδι ίσως.

Το λάγανον ανάγεται σε θέμα λαγ- από αμάρτυρο επίθετο *λάγος (χαλαρός) απ’ όπου και λαγαρός ή λάγνος. Όποιον έχει μεγάλο πάθος με τις λαγάνες, μπορούμε να τον πούμε «λαγανολάγνο» φαντάζομαι.

Από τη Μάνη, βρίσκω την παροιμία «μου ’ρχονται άλλος με την πίτα του κι άλλος με τη λαγάνα του», όταν πηγαίνουν πολλοί σε κάποιον και του λένε τις αντικρουόμενες απόψεις του για το ίδιο θέμα, περίπου σαν «ο ένας το μακρύ του και ο άλλος το κοντό του». Πάλι από τη Μάνη, υπάρχει η παροιμιακή φράση «έκανε τα αυτιά του λαγάνα», για κάποιον που βάζει το χέρι στο αυτί για να ακούσει καλύτερα. Οι λαγάνες είναι προφανής παρομοίωση για τα πεταχτά αυτιά, με την απαραίτητη δόση υπερβολής βέβαια, όπως στο Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς του Χρόνη Μίσσιου, που μιλάει για έναν αγωνιστή που είχε ένα ελάττωμα που τον έκανε ακατάλληλο για παράνομη δουλειά: «ήταν ένας ψηλός, με κάτι αυτιά σαν αποκριάτικες λαγάνες, μια φορά να τον έβλεπες, δεν τον ξεχνούσες για όλη σου τη ζωή».

Αν και οι λαγάνες είναι έδεσμα καθαροδευτεριάτικο, παρόμοια επίπεδα ψωμιά υπάρχουν πολλά, ενώ και λαγάνες βρίσκει κανείς ολοχρονίς σε μερικούς φούρνους και μερικοί μερακλήδες τις προτιμούν, σαν τον φιλόσοφο χαμάλη Αποστόλη Κακόμη που τον απαθανάτισε ο Παπαδιαμάντης -και το βρίσκω ταιριαστό να τελειώσω έτσι:

Είτα ευθύς έβγαινεν από την επάνω πόρταν του μαγαζιού, την προς τον μαχαλάν, διήρχετο τον λιθόστρωτον δρομίσκον, κι έφθανεν εις τον φούρνον του Μπάρμπα-Μάρκου του Βούργαρη. Εκεί είχε βαλμένον πάντοτε το τακτικό του γιουβέτσι της ημέρας, το οποίον ήτο έτοιμον περί τας δώδεκα της μεσημβρίας.

Εστρώνετο επάνω εις τον σοφάν σταυροπόδι, σιμά στο «κεπένι» του φούρνου, έπαιρνε μισό ψωμί ή κατά προτίμησιν δύο λαγάνες, έτρωγεν όλον το γιουβέτσι, έπινε μισήν οκάν κρασί, και «το έπαιρνε δίπλα», ή επάνω εις τον σοφάν του φούρνου ή εις την παγκέτταν της γειτονικής ταβέρνας, κι εροχάλιζε πολύ γοερά, επί δύο ώρας και μισήν, το θέρος, ή μόνον επί μίαν ώραν τον χειμώνα.

Εξυπνούσε με την άνεσίν του, παρήγγελλε καφέ, τον έπινεν, εκάπνιζεν ενίοτε ένα τσιγαράκι, αν του επρόσφερέ τις, σπανιότερον κανένα ναργιλέ, εσηκώνετο, με ραστώνην, έφερνε δύο βόλτες εις την αγοράν, επήγαινεν όπου τον εζητούσαν διά να κουβαλήσει πάλιν ολίγα τσουβάλια, ειργάζετο το πολύ δύο ώρας το απόγευμα.

62 Σχόλια to “Η μέρα της λαγάνας”

  1. spiral architect said

    Καλή Σαρακοστή Νίκο και λοιποί συνδετημόνες! 🙂

  2. bernardina said

    Καλή Σαρακοστή, αν και ο καιρός μας τα χάλασε σήμερα και ο αετός μας κοιτάζει λυπημένος. Δεν πειράζει, θα πνίξουμε την πίκρα μας σε ουζάκι συνοδεία χεροκάμωτης λαγάνας και ταραμοσαλάτας!
    Και προσοχή στα θαλασσινά, ε; Για να μην την πάθετε σαν τον Χοχλιδομανούσο 😛

  3. spiral architect said

    @ 2: Καλόοοο! :mrgreen:

  4. Διαβάζω Νίκο το περί λαγάνας πόνημα σου συνοδεία λαγάνας και ταραμοσαλάτας.
    Και του χρόνου!

  5. Με καλημέρες (χρόνια πολλά σε όλους τους Νεοημερολογίτες – κι εγώ είμαι) και μια ντοπιολαλική συνεισφορά. Στην Πρέβεζα λέγεται (παναπεί λεγόταν) πιταστή ίσως στην πορεία ξεπεταχτή – πεταχτή – πεταστή -πιταστή. Επειδή στα βόρεια ιδιώματα δεν υπάρχει άτονη συλλαβή με ε (ή με ο) πάντα τη συνέδεα με την πίτα. Άλλωστε η πιταστή ήταν σαν ανατολίτικη πίτα (περσική, αιγυπτιακή, ινδική), διαφορετική από τη λαγάνα. Με το εξελληνισμό της πιταστής σε λαγάνα συνέβη και η εξελικτική αλλαγή των κλιβάνων που δεν έβγαζαν πια νόστιμο ψωμί πλάκας και φυσιολογικά ξεπέσαμε στην κανονική λαγάνα-ζωοτροφή.

    Γιάννης

  6. silia said

    Στα μέρη που γεννήθηκα και ζω και τα τελευταία 30 χρόνια (Δυτική Θράκη) η λαγάνα λέγεται και ραμαζανόπιτα , γιατί την φτιάχνουν οι Μουσουλμάνοι κατά την διάρκεια του Ραμαζανίου της 30ήμερης δηλ. νηστείας που προηγείται της μεγάλης γιορτής (Σεκέρ Μπαϊράμ) .
    Θυμάμαι σαν ήμασταν παιδιά , είχαμε τρελή χαρά , όταν ερχόταν η εποχή του Ραμαζανίου , γιατί εκμεταλλευόμενοι τα έθιμα των Μουσουλμάνων συμπολιτών μας , για ένα ολόκληρο μήνα τρώγαμε λαγάνα (νοστιμότερη) αντί για ψωμί , και όχι μόνο για μια μέρα την Καθαρά Δευτέρα .
    Καλή Σαρακοστή .

  7. gbaloglou said

    Πριν καν αρχίσω την ανάγνωση του άρθρου σκέφτηκα ότι η λέξη δεν πρέπει να είναι ‘παλαιοελληνική’, και βέβαια όταν άρχισα να διαβάζω και βρέθηκα μπροστά στο κόκκινο πανί (Εβδομήκοντα) … σταμάτησα και πήγα στο TLG, που μάλλον επαληθεύει τις υποψίες μου: όντως δεν υπάρχει η λέξη στις «Εκκλησιάζουσες», υπάρχει μόνο στην φαντασία του Διοκλή του Καρύστιου, ο οποίος παρανόησε τον στίχο 843 («λαγῷ’ ἀναπηγνύασι, πόπανα πέττεται»): παραθέτω τους σχετικούς στίχους, μαζί με διαδικτυακή μετάφραση.

    τὰ τεμάχη ῥιπίζεται,
    λαγῷ’ ἀναπηγνύασι, πόπανα πέττεται,
    στέφανοι πλέκονται, φρύγεται τραγήματα,
    χύτρας ἔτνους ἕψουσιν αἱ νεώταται.

    Τα ψάρια ψήνονται στη θράκα.
    Οι λαγοί γυρίζουν στις σούβλες.
    Ψήνονται οι πίτες και καβουρντίζονται τα στραγάλια.
    Πλέκονται τα στεφάνια.
    Οι πιο νέες κοπέλες ανακατεύουν τη φάβα στα τσουκάλια.

  8. sarant said

    7: Μπράβο Γιώργο, δεν προλάβαινα να το διερευνήσω 🙂

  9. Χρόνια πολλά.
    Νομίζω ότι άζυμος άρτος είναι αυτός που δεν περιέχει μαγιά και όχι προζύμη. Εξ άλλου καθημερινά στους φούρνους ξεχωρίζουν τα ψωμιά με προζύμη από τα άλλα που φυσικά δεν είναι λαγάνες.
    Η τιμή της βέβαια (3 ευρώ) είναι εξωφρενική και συνήθως η ποιότητα ένα χάλι (τουλάχιστον στους φούρνους της γειτονιάσ μου) γι αυτό προτιμώ να ζυμώσω μόνος μου ένα λαγανοειδές αρτίδιον (ή ψωμάκι) που έρχεται περισσότερο στην παλιά γεύση της λαγάνας που θυμάμαι, παραπλήσια με την γεύση του κουλουριού

  10. VasWho said

    9: Δοκίμασα λαγάνα από το φούρνο της γειτονιάς μου και είναι πράγματι ένα αδιάφορο και ακριβοπληρωμένο ψωμάκι. Μικρός κάτι ξεχωριστό είχε η λαγάνα, που δεν ξέρω γιατί με τα χρόνια χάθηκε απ’ τη λαγάνα που φτιάχνουν σήμερα οι περισσότεροι (;) φούρνοι της πόλης μας.

    Καλή μας Σαρακοστή!

  11. gbaloglou said

    8

    Πάντως σε ανώνυμα σχόλια (μαζεμένα από τον Τζέτζη) στον «Πλούτο» (660α) βρίσκουμε το εξής:

    πόπανα: ἄρτοι τινὲς ἐλαίῳ
    δεδευμένοι οἱ καὶ λάγανα καλούμενοι
    καὶ ψαιστά, καί τινα δὲ μελίπηκτα.

    Αυτό δείχνει ότι η σύγχυση είναι πολύ παλιά — είπαμε, στον Αριστοφάνη δεν υπάρχουν λάγανα, απλώς πόπανα («πλακούντια πλατέα καὶ λεπτὰ καὶ περιφερῆ») 🙂

  12. gbaloglou said

    Ας παραθέσω και ένα ακόμη πολύ ενδιαφέρον χωρίο (TLG):

    Ἢ πόθεν αὐτοῖς σεμίδαλις, ἵνα τὰ λάγανα ποιῶσιν, ἢ λαγχηρὰ* δέρματα καὶ κυανὰ εἰς τὰς διφθέρας τῆς σκηνῆς, εἰ μὴ ἐκ τῶν ἐμπόρων ἠγόραζον;

    [Ο Κοσμάς ο Ινδικοπλεύστης ρωτάει, για τους Εβραίους και το πως την έβγαλαν στην έρημο — που έβρισκαν το σιμιγδάλι για τις λαγάνες και τα δέρματα για τα στρωσίδια της σκηνής, αν δεν τα αγόραζαν από τους εμπόρους;!]

    *άπαξ λεγόμενον!

  13. Immortalité said

    @ 9 Άζυμος είναι αυτός που δεν περιέχει προζύμι και κατ’ επέκταση καμία διογκωτική ουσία.

    Ένα καταπληκτικό άζυμο ψωμί που νομίζω το τρώνε αντί για λαγάνα, αν και το βρίσκεις όλο το χρόνο στους φούρνους, είναι το κουλουριώτικο πλατέτσι. Με λάδι και αλεύρι και δεν ξέρω τι άλλο βάζουν, είναι υπέροχο.

    Πάω να φάω τη λαγάνα μου 🙂

  14. ἔ βέβαια ἄζυμος εἶναι ὁ χωρὶς μαγιά, γι’αὐτὸ καὶ τοὺς παπικοὺς σκωπτικὰ τοὺς λένε ἀζυμῖτες, ἐπειδὴ τὴν κοινωνία τους τὴν ἔχουν ἀπὸ ἄζυμο ψωμί.

    καλὴ σαρακοστή!

  15. Καλό πέταγμα ελπίζω να είχες, γιατί εδώ στη Σαλονίκη ο καιρός ήταν χάλια.

  16. «τον φιλόσοφο χαμάλη Αποστόλη Κακόμη». Έχει κι άλλους φιλοσόφους / στοχαστές το συμπαθητικό σινάφι των «χαμάληδων», όπως τον Αμερικανό «philosopher of the longshoremen» (φορτοεκφορτωτές πλοίων), Eric Hoffer, γνωστό και για τους αιχμηρούς αφορισμούς του, όπως το «Mass movements can rise and spread without belief in a God, but never without belief in a devil.»….
    Καλή Σαρακοστή!

  17. Nicolas said

    Δεν ξέρω πως είναι η λαγάνα, αλλά η φλαούνα είναι αυτή. Υπάρχουν άλλωστε ελληνικές συνταγές με πρόβειο και κουμπαρέικες με χαλούμι. Τώρα αν πήγε από την Ανατολή στη Δύση ή από την Δύση στην Ανατολή, θα σας γελάσω.

  18. Ηλεφούφουτος said

    Καλή Σαρακοστή!
    Μικρός η Καθαρά Δευτέρα ήταν η αγαπημένη μου γιορτή, δεν της παράβγαινε με τίποτα σε γαστριμαργικές απολάυσεις το Πάσχα!

    Το απόσπασμα του Παπαδιαμάντη μ έκανε να εξοργιστώ καθώς αναρωτήθηκα για άλλη μια φορά ποιος καρπώνεται την πρόοδο και την εξέλιξη της τεχνολογίας, αν τελικά δουλεύουμε τόσο πιο πολύ και εντατικά από το φιλόσοφο χαμάλη, για να ζούμε όπως εκείνος ή και χειρότερα (πολύ τη ζήλεψα τη σιέστα του μετά το γιουβετσάκι με τον κράσο).

    Εντύπωση μού κάνει που χρειάστηκε να φτάσω μέχρι το σχόλιο 9 για να δω κάποιον να διαμαρτύρεται για την ποιότητα της λαγάνας. Κάπου σε μια απόμερη γωνιά στα βάθια του μυαλού μου υπάρχει η ανάμνηση της γεύσης της, για να μου θυμίζει πόσο την έχουν χαλάσει οι σημερινοί φούρνοι.

  19. rogerios said

    Καλή Σαρακοστή στον οικοδεσπότη και σε όλους τους σχολιαστές και αναγνώστες!

  20. Την κυπριακή φλαούνα την έχω μάθει από φίλους από την Κύπρο, και είναι θαυμάσιο έδεσμα που συνδυάζει ωραία το γλυκό με το αλμυρό.

  21. gbaloglou said

    7

    Δεν φταίει ο Διοκλής ο Καρύστιος (4ος πΧ αιώνας!) αλλά οι Δειπνοσοφιστές (ή/και κάποιοι προηγηθέντες):

    λάγανον
    τοῦτο ἐλαφρόν τ’ ἐστὶ καὶ ἄτροφον, καὶ μᾶλλον αὐτοῦ ἔτι ἡ ἐπανθρακίς
    καλουμένη. μνημονεύει δὲ τοῦ μὲν Ἀριστοφάνης ἐν Ἐκκλησιαζούσαις
    φάσκων «λάγανα πέττεται», τῆς δ’ ἀπανθρακίδος Διοκλῆς ὁ
    Καρύστιος ἐν αʹ Ὑγιεινῶν οὑτωσὶ λέγων·
    «ἡ δ’ ἀπανθρακίς ἐστι τῶν λαγάνων ἁπαλωτέρα».

  22. τί στὸ διάτανο, ὁ Ἀθήναιος ὅλο φθαρμένα χειρόγραφα εἶχε; αὐτός, ὰν θυμᾶμαι καλῶ,ς ἔλεγε ὅτι ἀποκαλοῦσαν τὸν Δερκυλλίδα σκύφο, ἐν ᾦ βέβαια τὸ σωστὸ εἶναι ὅτι τὸν ἀποκαλοῦσαν Σίσυφο. (CICΥΦΟC-CKYΦΟC)

  23. 21,
    Μήπως είναι παρόμοιο φαινόμενο με την προφορά του schedule (shέτζουλ ή σκέτζουλ); Αν και η οπτική συνάφεια μεταξύ Κ και IC (ιδίως αν το δεύτερο γράφεται I< ) πιθανόν να είναι καλύτερη εξήγηση.

  24. sarant said

    Ευχαριστώ και για τα νεότερα σχόλια!

    17: Είδες; κάτι ήξερε ο Κακόμης.

  25. Μαρία said

    9 Μπαλό, ξαναδές τον ορισμό της Ιμόρ. Προζύμι δεν έχουνε αλλά έχουν για το φούσκωμα μαγιά.
    Τη λαγάνα την έκοψα εδώ και χρόνια. Σαν σόλα είναι πια.

    Βλέπω οτι το σύνδρομο του μεγάλου γεωγράφου (αποφεύγω το όνομα δια τον φόβον της μαρμάγκας) είναι κολλητικό.

  26. @13
    Προφανώς η λέξη σημαίνει ότι δεν έχει γίνει ζύμωση ώστε να φουσκώσει το ψωμί.
    Επειδή η λέξη άζυμος είναι παλιά όντως τα παλιά χρόνια είχαν για ανυψωτικό το προζύμι το οποίο όμως απαιτεί πολλές ώρες για να δράσει και με μικρά αποτελέσματα σε σχέση με την σημερινή βιομηχανική μαγιά.
    Σήμερα όμως το προζύμι χρησιμοποιείται περισσότερο για την χαρακτηριστική του γεύση στο ψωμί παρά για την ανυψωτική του δράση την οποίαν πετυχαίνουν σε λίγα λεπτά της ώρας με λίγη μαγιά ώστε να μην επηρεάζει πολύ την γεύση.

  27. Α και κάτι ακόμα που ξέχασα και αναφέρεται στην φωτό της λαγάνας : η μάνα μου έλεγε να την κόβουμε μόνο με το χέρι, χωρίς μαχαίρι.

  28. Όσον αφορά εμένα, είμαι χειρότερα από τον Ηλεφού: έχω ξεχάσει εντελώς την γεύση της πραγματικής λαγάνας.

  29. Nicolas said

    Τι βλέπω; παραιτήθηκε ο Χημικός! πάει για γανωτής: θα (ορ)γανώσει το ΠΑΣΟΚ. Με γεια το σακάτη, βρε.

  30. #22 ἔ ναί, φυσικὰ αὐτὴ εἶναι ἡ ἐξήγησι.

    καὶ μή ξεχνιόμαστε:

    λαγάνα-παιδεία-ζήτω ἡ δασεῖα.

  31. Σωστό! 26. και μάλιστα υπήρχε η δικαιολογία πως κομμένη με το μαχαίρι ξανοστεύει. Αυτό δεν ισχύει πια αφού εκ παρασκευής είναι άνοστο πράγμα έτσι όπως γίνεται. Γι’ αυτό είμαι υπέρ της πιταστής στην πλάκα του φούρνου.

    Γιάνννης

  32. nestanaios said

    Λα + γαν + α• λα = επιτατικό μόριο• γαν = συλλαβή• α = πτωτική κατάληξη.

  33. Το «σπάσιμο του ψωμιού» με τα χέρια φαίνεται πως είναι παραδοσιακό: «… λαβών ο Ιησούς άρτον και ευλογήσας έκλασε και δους τοις μαθηταίς…» (Ματθαίος 26/κς΄ 26-29) (από σλανγ.κρ). To καταλαβαίνoμαι και από το γαλλικό «Jésus prit le pain, et après qu’il eut béni Dieu, il le rompit et le donna à ses Disciples, et leur dit : prenez, mangez».

    Γιάννης

  34. Γιατί η λαγάνα είναι άρτος άζυμος; Εγώ όλα τα χρόνια (και σε διάφορα μέρη) με μαγιά (προζύμι ή τη λεγόμενη της μπύρας ή ξερή ή όποια θέλετε, αλλά με μαγιά) την ξέρω. Ακόμα κι αυτή της φωτογραφίας ειναι με μαγιά (απόδειξη οι φουσκάλες που έχει – το άζυμο το ψωμί δεν κάνει φούσκες που δημιουργούνται κατά το φούσκωμα)!

    Στο χωριό την λέμε «πίτα» αλλ’ αυτό δεν αλλάζει σε τίποτα. Κι εκτός απ’ την Καθαρά Δευτέρα την μοιράζουμε στις κηδείες και πριν τα μνημόσυνα (ή και μόνη της χωρίς μνημόσυνο).

  35. Και για όποιον θέλει να δοκιμάσει ο ίδιος, να σερβίρω και μια Λαγάνα
    Υλικά
    3 ποτήρια αλεύρι (διαφόρων τύπων)
    1 ποτήρι νερό
    1 κουταλιά ζάχαρη
    2 κουταλάκια αλάτι
    1 κουταλιά λάδι
    2 κουταλιές μαγιά (ή 1 φακελάκι ξερή)
    μαστίχα τριμμένη
    σουσάμι για από πάνω
    Εκτέλεση
    Ζυμώνω καλά όλα τα υλικά μαζί. Όταν ετοιμαστεί χωρίζω τη ζύμη στα 2 και φτιάχνω 2 λαγάνες πλακουτσωτές, τις τρυπάω με ένα πιρούνι ρίχνω αρκετό σουσάμι (το πατάω να ενσωματωθεί) και τις αφήνω να διπλασιαστούν σε όγκο. Τις ψήνω στους 180º C για 30’.

  36. sarant said

    Ευχαριστώ και για τα νεότερα σχόλια, τώρα τις χωνεύουμε τις λαγάνες…

  37. Μαρία said

    33 Γιατί; Γιατί παλιά οι λαγάνες παρασκευάζονταν χωρίς μαγιά. Γι’ αυτό κι οι τωρινές δεν μας αρέσουν.

    Εμείς πριν απ’ τα μνημόσυνα, δηλαδή για να καλέσουμε κάποιον στο μνημόσυνο, μοιράζαμε απο σπίτι σε σπίτι ένα ψωμάκι επτάζυμο.

  38. 24β Το μπλογκ των μακριών αποχαιρετισμών -ή των δίχως παντελόνια αντρών.

  39. gbaloglou said

    37, 24

    Μαρία στο #24 απαντάς σε άλλον (#9), εκτός και αν είχες/έχεις να πεις κάτι ενδιαφέρον για τον Κοσμά Ινδικοπλεύστη (#12) — γεωγράφος ήταν κι αυτός 🙂

    [Κάπου χάνω κάτι μάλλον — όχι λάδια, ελπίζω!]

  40. Ολοχρονίς, ο Ελευθεριάδης, στη Δροσιά, με το πεϊνιρλί, σερβίρει νόστιμες ζεστές λαγανίτσες αντί για ψωμί.

  41. Μαρία said

    38 Είπα κι εγώ. Χίλια συγγνώμη για το μπέρδεμα. Το σημείο τζι με έφαγε.
    Όσο για το γεωγράφο είναι όνομα ταμπού και πρέπει να τον μαντέψεις όπως έκανε ο Στάζυ.

  42. Έχω την εντύπωση ότι της δίνουν το συγκεκριμένο σχήμα επειδή (υποτίθεται τουλάχιστο) ότι είναι άζυμη. Πιθανολογώ ότι πρόκειται για επιβίωση εθίμου του Πάσχα / Πέσαχ, κατά τη διάρκεια του οποίου οι εβραίοι, εκ συμπαθείας δε και οι μουσουλμάνοι όσον αφορά το Ραμαζάνι, τρώνε άζυμο ψωμί, τη λεγόμενη matzah (πληθ. matzot).
    Πιθανώς πέρασε στη χριστιανική παράδοση επειδή ο Ιησούς λέει (Ματ. ιε΄ 5, Μρκ. η΄ 15, Λουκ ιβ΄ 1, ) ‘προσέχετε από της ζύμης των Φαρισαίων’, ότι ‘ολίγη μαγιά κάνει όλο το ψωμί ένζυμο’ εννοώντας ότι ο αμαρτωλός είναι απατρωλός και ότι δεν υπάρχει λίγο ή πολύ αμαρτωλός. Προφανώς δε και το ψωμί το οποίο ευλόγησε ο Ιησούς κατά τον λεγόμενο Μυστικό Δείπνο ήταν άζυμο (Ματ κστ΄ 17, Μρκ ιδ΄ 12, Λουκ κβ΄, – εν τη πρώτη των αζύμων), ενώ από το Μρκ ιδ΄ 1 βλέπουμε ότι το περιστατικό με το λάδι που του άλειψαν το κεφάλι συνέβη δύο μέρες πριν.
    Ένα άλλο παλιό εβραϊκό έθιμο είδα να τηρείται ακόμα τουλάχιστο στη Ζάκυνθο, την Μεγάλη Παρασκευή (δηλαδή πριν από το Πάσχα) και λέγεται ‘το Κομμάτι’ κατά το οποίο αμέσως μετά από την Αποκαθήλωση, μαζεύεται κόσμος και σπάει διάφορα πήλινα μαγειρικά σκεύη. Οι εβραίοι εκτός του αζύμου ψωμιού κάποτε αχρήστευαν τα σκεύη τους (τουλάχιστο καθ’ υπόθεση ή ενδεικτικά) και έπαιρναν καινούργια για το Πέσαχ, διότι απαγορεύεται να γιορταστεί με κοινά σκεύη. Σήμερα βέβαια είναι πιο πρακτικό να έχουν ιδιαίτερο σετ για το Πέσαχ, ή τουλάχιστο το καλύτερο σερβιτσιο τους. Βέβαια με τους αιώνες τα έθιμα καταντούν αγνώριστα. Σε μερικά μέρη όπου υπήρχε κάποτε εβραϊκό στοιχείο, ακόμα και στην Πόλη και τη Σμύρνη, τα μόνα μέρη που ίσως μιλιέται ακόμα η Ladino, κατάντησε ένα είδος ‘εξορκισμού του κακού’. Οπότε αγοράζουν δυο τρία πιατάκια και τα σπάνε ‘για το καλό’ ή για να ‘σπάσει το κακό’.

    Κατόπιν όλων αυτών, μπορώ να πω ότι το σχήμα της λαγάνας πρέπει να είναι όντως πλακουτσό, διότι το ψωμί στη Μέση Ανατολή γίνεται πάνω σ’ έναν μεταλλικό θόλο με φωτιά από κάτω, όπως περίπου γίνονται οι λεγόμενες ‘αραβικές πίτες’. Όλα τα άλλα πλακουτσά ψωμιά μπορούν βέβαια να υποκαταστήσουν τη λαγάνα διότι όπως είναι φυσικό, όσο κι αν οι εβραίοι εισήγαγαν την ιδέα του άζυμου ψωμιού, ίσως σαν ένα είδος επιστροφής σε μια προγενέστερη πολιτισμική κατάσταση ή ως τελετουργική στέρηση, αλλά ΔΕΝ ανακάλυψαν το ψωμί βέβαια.

  43. Γιατί στις τρεις μπάντες πριν από το ‘δημοσίευση σχολίου’ υπάρχει η λέξη yoktur;
    Τι είναι αυτό που ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ;

  44. sarant said

    42: Τι yoktur, δεν το βλέπω.

  45. #32 κι ἐγὼ στὸ ψωμὶ ὑπὲρ τοῦ σπασίματος εἶναι. ἔτσι εἶναι ἡ Βουλγάτα ἔχει «fregit» .

  46. #41 τὸ ψωμὶ στὸν μυστικὸ δεῖπνο δὲν ἦταν ἄζυμο, ἀκόμη δὲν εἶχε ξεκινήσει ἠ βρῶσι τῶν ἀζύμων. ὁ δεῖπνος ἔγινε Πέμπτη βράδυ. τὸ Πάσχα ἦταν Σάββατο καὶ κὰτὰ τὰ ἑβραϊκὰ ἤθη ξεκινοῦσε Παρασεκυὴ βράδυ. γι’αὐτὸ Παρασκευὴ πρωὶ πρόσεχαν νὰ μὴ μιανθοῦν στὸ σπίτι τοῦ Πιλάτου γιὰ νὰ φᾶνε τὸ πάσχα (μὲ μικρὸ αὐτὸ τὸ πάσχα, εἶναι τὸ ἴδιο τὸ σφάγιο).

  47. #41. Άνετα Λεώνικε. Το «κομμάτι» υπάρχει και στα άλλα Επτάνησα καθώς και στην Πρέβεζα, σαν «πρώτη Ανάσταση». «Έπεσε το κομμάτι» λέμε.

    Αυτό το «εκ συμπαθείας δε και οι Μουσουλμάνοι» είναι κατανοητό; Δηλαδή πολιτισμική επαγωγή; Δεν μου φαίνεται πιθανό αφού αυτό το καλοψημένο ψωμί-πίτα είναι τόσο διαδεδομένο στην Ανατολή ανεξάρτητα από θρήσκευμα (εκτιμώ).

    Γιάννης

  48. Μαρία said

    >Πιθανώς πέρασε στη χριστιανική παράδοση επειδή ο Ιησούς λέει (Ματ. ιε΄ 5, Μρκ. η΄ 15, Λουκ ιβ΄ 1, ) ‘προσέχετε από της ζύμης των Φαρισαίων

    Λουκ.: Προσέχετε εαυτοίς απο της ζύμης των Φαρ., ήτις εστίν υπόκρισις.
    Ματθ. ιστ και όχι ιε :
    Πώς ου νοείτε οτι ου περί άρτου είπον υμίν προσέχειν απο της ζύμης των Φαρισαίων και Σαδδουκαίων; Τότε συνήκαν οτι ουκ είπε προσέχειν απο της ζύμης του άρτου, αλλ’ απο της διδαχής των Φ. και Σ.
    Γιατί όπως διαβάζουμε στο ιε 17 δεν έχουν σημασία τα εισπορευόμενα εις το στόμα αλλά τα εκπορευόμενα εκ του στόματος εκ της καρδίας.

    >ολίγη μαγιά κάνει όλο το ψωμί ένζυμο
    Αυτή η τσόντα είναι Απόστολος Παύλος σε εντελώς διαφορετικά συμφραζόμενα, όπου όμως και πάλι οι λέξεις άζυμοι και άζυμα χρησιμοποιούνται μεταφορικά.

  49. Μαρία said

    43 Άμα πατήσεις το όνομά του, θα το δεις.

  50. #41.…Πόλη και τη Σμύρνη, τα μόνα μέρη που ίσως μιλιέται ακόμα η Ladino… Πάντως πριν μερικά χρόνια στην ΚΠόλη κυκλοφορούσε και η εφημερίδα σε Ladino.

    Γιάννης

  51. gbaloglou said

    Πριν κάτι χρόνια είχα βρει στο διαδίκτυο έναν μικρό κατάλογο ομιλητών Λαντίνο: η μόνη που θυμάμαι είναι η γνωστή σοπράνο Βικτόρια ντε λος Άντζελες.

  52. Gb, Αν την έλεγες ντε λος Άνχελες, θα σου έλεγα πως αναζητώ σε όλη μου τη ζωή τη Desrota de los Demonios…

    Γιάννης

  53. μὲ τὴν Λαίδη Ἄντζελα κἀμμία σχέσι;

  54. Νομίζω καμία.

  55. Μαρία said

    50 Ισπανοεβραϊκών θες να πεις. Τα λαντίνο δεν ήταν ομιλούμενη γλώσσα.

    Κι εγώ αυτές που ήξερα πέθαναν, μάλλον έχουν πεθάνει 🙂

  56. Servitoros said

    Με την έννοια του άζυμου τουλάχιστον ως προς το matzo πέρα από την απουσία μαγιάς ή προζυμιού, τα υλικά ανακατεύονται μέχρι να ενωθούν και δεν ζυμώνονται παραπάνω (ώστε να παραχθεί γλουτένη και να φουσκώσουν) ούτε αφήνονται να φουσκώσουν. Το matzo από την ώρα που αναμειχθεί μέχρι την ώρα που μπεί στο φούρνο δεν πρέπει να ξεπερνά τα 10-12 λεπτά.

  57. gbaloglou said

    54

    Ladino speakers, αυτό θυμάμαι — αλλά δεν μπορώ να το βρω πλέον…

  58. Μαρία said

    56 Δεν αμφιβάλλω οτι θα το βρήκες έτσι. Χρησιμοποιείται όμως καταχρηστικά μια και τέτοιοι σπήκερς απ’ τη φύση των λαντίνο δεν μπορούν να υπάρξουν.
    http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/judeoGR.htm

  59. sarant said

    Το 15 το είχε τσακώσει η σπαμοπαγίδα και το είδα τώρα -χίλια συγνώμη από τον Δείμο αλλά και από τους άλλους γιατί βέβαια χάλασε η αρίθμηση!

  60. Ηλεφούφουτος said

    «Ω, βραδινό συμμάζεμα στο σπιτικό κατώφλι,
    καρτέρεμα ανυπόμονο του πυρωμένου φούρνου!
    Κι ω, μέθυσμα απ’ τη μυρωδιά πρώτου ψωμιού, που αχνίζει
    κομμένο από το γέροντα παππού, χωρίς μαχαίρι ,
    και μοιρασμένο στα παιδιά, στις νύφες και στ’ αγγόνια!»

    Δροσίνης

    Ο μαυρισμένος στίχος (αν το έκανα σωστά το μπολντάρισμα) μού είχε μείνει απ το Δημοτικό, παρ όλο που η ποίηση απ το ένα αφτί μού έμπαινε απ το άλλο μού έβγαινε.

  61. gbaloglou said

    Ο μαυρισμένος στίχος στο #60 μου θυμίζει πραγματικό περιστατικό από ΗΠΑ και μικρό πάρτυ σε σπίτι πανεπιστημιακών: ο Ιταλικής καταγωγής αλλά Γερμανικής νοοτροπίας σύζυγος συναδέλφου, άριστο παράδειγμα πειθαρχημένου και άριστου σε όλα υπερανθρώπου, διακήρυξε ψυχρά στην φάση του σερβιρίσματος «bread is to be broken», «όχι μαχαίρι στο ψωμί» δηλαδή, και έκανε την αρχή κόβοντας την φρατζόλα με τα χέρια του — για κάποιο λόγο εκείνο το αθώο κατά τα άλλα «bread is to be broken» δεν φεύγει από το μυαλό μου…

  62. Spyros said

    Μην ξεχνάμε και τα λαζάνια που έχουν την ίδια γλωσσική καταγωγή.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Lasagna

    Οσο για τη φλαούνα υπάρχει στο ιστολόγιο αυτό το σχόλιο απο το 2010:
    [55.
    ΚαπετάνΈνας είπε
    18 Σεπτεμβρίου, 2010 στις 12:50
    Καλημέρα Νίκο, γεια σας παιδια.

    Για το φλαούνι.

    Χτες το βράδυ, που τρώγαμε έξω,μου ήρθε μια φλασιά γαστριμαργική-λεξιλογική: To flan. Στην Αγγλία flan λένε αυτό που ονομάζουμε εδώ κρεμ καραμελέ, αλλά και άλλα γλυκά, πίτες με τυρί ή φρούτα. Είναι γαλλική λέξη, στη Γαλλία φλαν λένε έπίσης διάφορες πίττες και πιτάκια, σαν το κις λοραίν κλπ. Στο λεξικό εξηγείται σαν σαν open pie. Ανοιχτή από πάνω δηλαδή.

    Υπάρχει όμως, όπως βλέπω τώρα, και η παλιότερη γαλλική λέξη, flaon, από το 1300. Flaon- φλαούνα,φλαούνι. Δεδομένου ότι η Κύπρος ήταν από το 1200 και για πολλά χρόνια υπό τους Λουζινιάν και οτι η Τήνος μετα τις Σταυροφορίες είχε εποικιστεί από Φράγκους, κυρίως Ιταλούς αλλά και Γάλλους, και δεδομένου ότι η φλαούνα (νάτη:)

    http://2.bp.blogspot.com/_pl61XYvv2LI/SflVBotszyI/AAAAAAAAACM/XUBK7OTpHDk/s320/flaounes+big)

    είναι επίσης ανοιχτή…
    ό.έ.δ.]

    Πράγματι έτσι είναι
    http://en.wikipedia.org/wiki/Flan
    μόνο που τα Flaon ήταν ήδη γνωστά απο το 500 μ.Χ. καθώς, όπως μαθαίνουμε απο τους στίχους του Βενάντσιου Φορτουνάτου, ποιητή και αργότερα επισκόπου του Πουατιέ, η βασίλισσα Ραδεγόνδα, σύζυγος του μεροβίγγιου βασιλιά Κλοτάριου, η οποία μαλιστα αγιοποιήθηκε μετά το θάνατό της το 587 μ.Χ., ήταν σπεσιαλίστα στην παρασκευή τους! Μας λέει μάλιστα πως απο χριστιανική ταπεινώτητα, έτρωγε μόνο την κρούστα…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: