Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Στον Πειραιά

Posted by sarant στο 22 Οκτωβρίου, 2013


Εδώ και λίγο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τρίτη. Εδώ αρχίζει να γίνεται λόγος και για τον ποιητή, έστω κι αν ακόμα βρίσκεται σε παιδική ηλικία. Η προηγούμενη δεύτερη συνέχεια, βρίσκεται εδώ. Θυμίζω ότι ο Δημήτρης [Σαραντάκος] είναι ο πατέρας του παππού μου.

ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

mimis_jpeg_χχsmallΟ Πειραιάς από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν πήρε τα πρωτεία στην εμπορική και βιομηχανική δραστηριότητα από την Ερμούπολη, κα­τοικήθηκε από Μανιάτες, Κρητικούς, Υδραίους, Ποριώτες, Αιγινή­τες και Κουλουριώτες. Όντας έρημος σ’ όλη την Τουρκοκρατία, δεν είχε ντόπιους κατοίκους, όπως είχαν το Φάληρο και η Ελευσίνα. Οι οικιστές του άργησαν πολύ να αναμειχθούν και να αφομοιωθούν, επιμένοντας για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα να τονίζουν την ιδιαι­τερότητά τους, ζώντας σε χωριστές συνοικίες, Μανιάτικα, Κρητικά,  Υδραίικα, κρατώντας τα έθιμα τους και διατηρώντας στενούς δε­σμούς με τα χωριά τους. Και σήμερα ακόμα οι Μανιάτες του Πειραιά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναφομοίωτοι και στα Μανιάτικα, τη συνοικία τους στον δυτικό Πειραιά, νομίζει κανείς πως βρίσκεται στη Μάνη.

Ο Δημήτρης με την πολυμελή οικογένειά του δεν εγκαταστάθηκαν στα Μανιάτικα αλλά στην Πηγάδα, στον Άγιο Βασίλη, στην Πειραϊ­κή Χερσόνησο, με προτροπή του κουνιάδου του Κώστα Οικονομίδη, που υπηρετούσε δάσκαλος στο δημοτικό σχολείο της περιοχής. Νοί­κιασε ένα μεγάλο σπίτι στη λεωφόρο Δεξαμενής, στο ισόγειο του οποίου άνοιξε βιβλιοχαρτοπωλείο. Στους Βαλκανικούς πολέμους, που μόλις είχαν τελειώσει, δεν είχε πάρει μέρος και λόγω ηλικίας (είχε περάσει τα τριάντα πέντε) αλλά και γιατί ως πολύτεκνος είχε απαλλαγεί.

Το μαγαζί δεν πήγε και πολύ καλά. Ίσα ίσα που τα φέρναν βόλ­τα. Ο παππούς ο Μιχάλης τους έστελνε τακτικά από το χωριό λάδι, σύγγλινα, τυρί και τραχανά, που αποτελούσαν πολύ σημαντική συ­νεισφορά. Ο ίδιος δεν είχε ανάγκη της αρωγής τους. Είχε εξελιχθεί σε επισκευαστή όπλων και αγροτικών εργαλείων και αυτό του εξα­σφάλιζε κάποιο αξιόλογο εισόδημα. Ακόμα πήρε κοντά του την Τασία και τα τρία από τα μικρότερα εγγόνια του κι αυτή ήταν η μεγαλύτερη βοήθεια που μπόρεσε να δώσει στο γιο του. Ο Γιάννης, ο Βενιαμίν της οικογένειας, κι οι τρεις μεγαλύτεροι γιοι μείναν στον Πειραιά.

Η οικονομική κατάσταση της οικογένειας βελτιώθηκε πολύ όταν, στα 1916, ο Δημήτρης διορίστηκε στην Τράπεζα Πειραιώς, πράγμα που του έδω­σε σημαντική οικονομική άνεση. Από την αρχή πήρε μεγάλο μισθό, 450 δραχμές το μήνα, ποσό μυθώδες για την εποχή, όταν ο πρώτος μισθός του τραπεζικού υπαλλήλου ήταν 60 δραχμές. Μπόρεσε να στείλει τα παιδιά του στο γυμνάσιο, αν και ο πιο μεγάλος ο Κώστας είχε ήδη πιάσει δουλειά στου Βασιλειάδη και ταυτόχρονα παρακολουθούσε μαθήματα στον Προμηθέα. Εκείνο τον καιρό τα δύο μεγαλύτερα μηχανουργεία του Πειραιά, του Βασιλειάδη και του Τζώνη, αναλάμβαναν πολύ σοβαρές κατασκευές και πλήρωναν γερό μεροκάματο. Οι εργαζόμενοι σ’ αυτά αποτελούσαν την εργατική αφρόκρε­μα του Πειραιά και σύμφωνα με ένα παλιό τραγούδι:

Ο Τζώνης βγάζει κόντηδες κι ο Βασιλειάδης λόρδους.

Ο Κώστας πάντως, που ήταν εξαιρετικά χεροδύναμος και γυμνασμέ­νος, μπορεί στη δουλειά του να ήταν μουτζούρης, στον Προμηθέα όμως καθώς και στον κυριακάτικο περίπατο πήγαινε ντυμένος σαν λόρδος. Κουστούμι, σκαρπίνια, ψηλό κολάρο, γραβάτα, σκληρό ψα­θάκι και το απαραίτητο μπαστουνάκι. Κάποιοι μάγκες στο Πασαλιμάνι ξεγελασμένοι από την εμφάνιση του πήγαν μια Κυριακή βράδυ να του κάνουν νίλα, αλλά εκείνος πέταξε αστραπιαία το σακάκι, το ψαθάκι και το μπαστούνι και τους έκανε τουλούμι στο ξύλο. Από τότε οι μάγκες παραμέριζαν με σεβασμό στο πέρασμα του.

Στο γυμνάσιο πήγαν ο Μιχάλης κι ο Νίκος και μάλιστα ο τελευ­ταίος πήγε στην ίδια τάξη με τον κατά δύο χρόνια μεγαλύτερο αδελ­φό του. Τα δύο αδέλφια ήταν πολύ αγαπημένα και στην αρχή ώσπου να τους γνωρίσουν και να τους ξεχωρίζουν οι καθηγητές είχαν συμ­φωνήσει και σηκώνονταν να πουν το μάθημα σ’ εκείνο στο οποίο εί­χαν έφεση (λατινικά, γεωγραφία και μαθηματικά ο Μιχάλης, ελλη­νικά, φυσική και χημεία ο Νίκος), ανεξάρτητα ποιον από τους δύο καλούσε ο καθηγητής. Στο Γ’ Γυμνάσιο Πειραιώς, που βρισκόταν στου Βρυώνη, είχαν την τύχη να ‘χουν πολύ καλούς καθηγητές, όπως τον Ιωάννη Βουλόδημο, τον Συκώκη και για ένα διάστημα τον Βάρ­ναλη.

Στον Πειραιά ο ποιητής αντίκρισε για πρώτη φορά την πρόοδο: Τον ηλεκτρικό φωτισμό, τα τραμ, τα αμάξια χωρίς άλογα, δηλαδή τα αυτοκίνητα, τους γερανούς του λιμανιού και κάτι το πολύ σπάνιο που υπήρχε μόνο σε δημόσιες υπηρεσίες και μεγάλα καταστήματα και το λέγανε τηλέφωνο. Τα πρώτα χρόνια, βαθιά εντυπωσιασμένος, τα παρατηρούσε όλα έκθαμβος, δίνοντας δικές του εξηγήσεις αναφορι­κά με τον τρόπο λειτουργίας τους. Μεγάλη εντύπωση του ‘κανε η εμπορική κίνηση της πόλης, όχι μόνο του κέντρου αλλά και των γειτονιών της, που στη Γέρμα με την κλειστή της οικονομία ήταν τελείως ανύπαρκτη. Του άρεσε πολύ η φασαρία των παζαριών, η πυκνή κί­νηση στην Κεντρική Αγορά, που ήταν δίπλα στο Ρολόι και στην Αγία Τριάδα, αλλά και οι μικροπωλητές που περνούσαν τακτικά από τη γειτονιά τους. Ήταν κάποιος που διαλαλούσε το εμπόρευμα του με καμπανιστή φωνή:

Μικρό μεγάλο παστρεύει και πουλούσε φάκες για ποντίκια. Ένας άλλος, με ντύσιμο και προ­φορά ορεισίβιου Ρουμελιώτη, περνούσε από το δρόμο τους σχεδόν τρέχοντας, κι έχοντας περασμένο από το λαιμό του ένα ταγάρι με το εμπόρευμά του αλλά το μόνο που πρόφταινες ν’ ακούσεις ήταν:

… λααατόπ…

Μονάχα αν τον έπαιρνες καταπόδι και τον πρόφταινες την ώρα που έδινε την πραμάτεια του σε κάποια πελάτισσα θα μάθαινες ότι που­λούσε ελατόπισσα για τα σπυριά.

Πολύ γρήγορα έμαθε στην εντέλεια να κυκλοφορεί στον Πειραιά, από την Καρβουνόσκαλα, στου Ξαβερίου, ως τον Άγιο Διονύση. Για τις μακρινές διαδρομές χρησιμοποιούσε το τραμ, καθισμένος φυσι­κά στον πίσω προφυλακτήρα του. Σ’ όλη τη διάρκεια της λειτουργίας τους τα τραμ είχαν σαν απαραίτητο συμπλήρωμα έναν πιτσιρίκο σκαρφαλωμένο ή συνηθέστερα καθισμένο στον πίσω προφυλακτήρα. Τα πιτσιρίκια το ανέξοδο αυτό ταξίδι με το τραμ το λέγανε «δρομολό­γιο».

Τα καλοκαίρια, όσες φορές δεν πήγαιναν στο χωριό, τα παιδιά κολυμπούσαν στην έρημη τότε Πειραϊκή Χερσόνησο, κάτω από τις διακρινόμενες καθαρά βάσεις των αρχαίων τειχών του Κόνωνα. Τη μέρα όλος ο γύρω πληθυσμός πήγαινε στην Πειραϊκή για βόλτα και μπάνιο, μόλις όμως σκοτείνιαζε η περιοχή ερήμωνε και γινόταν εν­διαίτημα κακοποιών στοιχείων και χασικλήδων.

Ο Νίκος κι ο Μιχάλης τέλειωσαν το Γυμνάσιο το 1918, δεκαπέντε και δεκαεφτά χρονών αντίστοιχα και αμέσως ζήτησαν να πιάσουν κάπου δουλειά. Ο Μιχάλης μετά από διαγωνισμό εισήχθη ως γραφεύς στο Δημόσιο, στο Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, και λίγο αργότερα ο Νίκος μπήκε στην Εμπορική Τράπεζα, την άλλοτε Τρά­πεζα Εμπεδοκλέους, που είχε ιδρυθεί από τον Γρηγόριο Εμπεδοκλή το 1908. Ο Κώστας, ο οποίος είχε εξελιχθεί σε πολΰ καλό σχεδιαστή και είχε μετά τον Προμηθέα κάνει ένα χρόνο στη Σχολή Υπομηχανι­κών, κατατάχθηκε στο Στρατό και υπηρετούσε ως χαρτογράφος στη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού.

Στις αρχές του 1921 ο πατέρας τους αισθάνθηκε ενοχλήσεις στο στήθος και οι σχετικές εξετάσεις έδειξαν πως είχε φυματίωση αβληχράς μορφής. Τρομοκρατημένος αποφάσισε να παραιτηθεί από τη θέση του στην Τράπεζα Πειραιώς και να γυρίσει στο χωριό, ελπίζο­ντας να του κάνει καλό ο αέρας του βουνού. Άλλωστε τα μεγάλα αγόρια του, που η δουλειά τους ήταν πια και των τριών στην Αθήνα, δυσκολεύονταν να ανεβοκατεβαίνουν στον Πειραιά, ενώ εξάλλου ο παππούς ο Μιχάλης, που τον πήραν τα χρόνια, δεν τα ’βγαζε πέρα στο χωριό. Έτσι ο Δημήτρης κι η Ισαβέλλα γύρισαν στη Μάνη ύστε­ρα από επτάμισι χρόνια στον Πειραιά.

Υστερόγραφο: Σε ένα από τα αναπάντεχα δώρα του Διαδικτύου, πριν από τρία χρόνια ένας φίλος του ιστολογίου που διάβασε μια αναφορά στον παππού μου και που έτυχε να εργάζεται στο Τμήμα Αρχείων της Εμπορικής Τράπεζας, μού έστειλε αποσπάσματα από τον υπηρεσιακό του φάκελο.

37 Σχόλια προς “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Στον Πειραιά”

  1. Γς said

    Καλημέρα
    πολύ ωραίο.
    Θυμήθηκα και τα δικά μου καβαλήματα στο τράμ και τις αιτήσεις που πρόλαβα ως «ευπειθέστατος αιτών» (του υπηρεσσιακού φακέλου του παππού σου)

  2. spiral architect said

    Καλημέρα. 🙂
    αβληχράς μορφής –> αβληχρός –> α στερητικό + βληχρός.
    Εδώ το στερητικό ενισχύει αντί να αποστερεί την έννοια του επιθέτου.

    Σε λίγα χρόνια τα Μανιάτικα θα έχουν και μετρό και οι Μανιάτισσες τρίτης γενιάς δεν θα κυνηγούν πλέον τις πατάτες που έπεσαν απ’ το καρότσι της λαϊκής στις κατηφόρες της Αιτωλικού, της Αρτεμησίου (νυν Αντιπλοιάρχου Βλαχάκου) και της Λακωνίας. 🙂
    (καλά να’ μαστε ως τότε …)

  3. sarant said

    Καλημέρα -στο τωρινό τραμ δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα, όμως μπορείς να μπεις χωρίς εισιτήριο, τότε είχε εισπράκτορα.

  4. sarant said

    2: Η λέξη «αβληχρός» (όπου το α- δεν το λέμε στερητικό αλλά κάπως αλλιώς) είχε χρησιμοποιηθεί και σε ένα χρυσαβγίτικο άρθρο, που είχε αρκετήν ιατρογενή ορολογία:
    https://sarantakos.wordpress.com/2012/05/10/lebentopaida/

  5. spiral architect said

    Tα Κρητικά ήταν στα δυτικά πρανή της Καστέλλας τα Υδραίικα κοντά στην Ευπλοίας, Αφεντούλη, Χ»κυριακού, Κανθάρου στα πέριξ της Ακτής Μιαούλη.
    Κανείς δεν τα ξέρει πια έτσι, ούτε στους χάρτες είναι ονοματισμένες έτσι αυτές οι περιοχές πλην των Μανιάτικων.

  6. Alexis said

    #0: αλλά το μόνο που πρόφταινες ν’ ακούσεις ήταν:

    … λααατόπ…

    Λάπτοπ πούλαγε, που τα ‘χαν φέρει ναυτικοί λαθραία, γι’ αυτό είχε και το ταγάρι για να μην «καρφώνεται».

    ζώντας σε χωριστές συνοικίες, Μανιάτικα, Κρητικά, Υδραίικα,

    Υπάρχουν και Αναφιώτικα στον Πειραιά, ή όχι;

  7. Dimitris said

    «…και ταυτόχρονα παρακολουθούσε μαθήματα στον Προμηθέα…» . ο Προμηθέας να υποθέσω ήταν σχολή. Τι μπορούσε να διδαχθεί κάποιος εκεί?

  8. sarant said

    6: Αναφιώτικα ξέρω μόνο τα διάσημα της Πλάκας.

    7: Ο θείος πάντως έμαθε σχεδιαστής. Σχολή μηχανικών ήταν γενικά.

  9. Dimitris said

    #8
    ευχαριστώ 🙂

  10. spiral architect said

    @7: Και πολυτραγουδισμένος κόλας:

    Παιδί κι εγώ του Πειραιά στη θάλασσα και στη στεριά,
    γεννήθηκα μεγάλωσα κοντά στην Τερψιθέα
    και σπούδασα μηχανικός εδώ στον Προμηθέα.

  11. spiral architect said

    … και έχω ξαναβάλει εδώ το λίκνο:
    Σχολές Μηχανικών Προμηθέας

  12. Dimitris said

    #10
    Από τη στιγμή που διάβασα «Προμηθέα» προσπαθούσα να καταλάβω γιατί μου φαίνεται γνωστή αυτή η σχολή . Τελικά ήταν ο στιχος «και σπούδασα μηχανικός εδώ στον Προμηθέα.»

  13. Alexis said

    #8, ναι δίκιο έχεις, στην Πλάκα κι όχι στον Πειραιά.

  14. Δημήτρης Μ. said

    Η καλύτερη (ανθρωπο)γεωγραφία του Πειραιά εκείνης της εποχής (και της λίγο μεταγενέστερης) είναι τα τραγούδια του Μπαγιαντέρα.

  15. sarant said

    14: Α γεια σου!

  16. Γς said

    Πειραιάς 1906.
    Μανιάτες εναντίον Κρητών.
    Πολλοί νεκροί. Στρατός και τέτοια.
    Όλα ξεκίνησαν από κάποιον μανιάτη Σαραντ (-άκο ή –έα).

  17. spiral architect said

    @16: Τοπικισμοί κι άγιος ο θεός! 😛

  18. ἐγὼ δὲν ξέρω τί εἶναι τοῦτα τὰ σύγγλινα.

  19. sarant said

    18: Παστό κρέας που διατηρείται στη γλίνα του.

  20. # 16

    Τι βρήκες βρε θηρίο Γουσού !

  21. #19 εὐχαριστῶ πολὺ διὰ τὴν πληροφορίαν. πρέπει νὰ τὸ δοκιμάσω λοιπόν.

  22. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    2 – Γιατί θα ισιώσουν οι δρόμοι;
    Βλαχάκου και Δράμας μένει ένας γνωστός μου Νίκος Δηλαβέρης, έχει κι ενα σουβλατζίδικο το Μύθος, αλλα η καταγωγή του είναι απο την Σάμο.

  23. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    19 – Είναι ιδανικό για τις κρύες μέρες του χειμώνα, με καλή παρέα καλό κρασί, εθισμός σκέτος.
    Είναι καλό και για την δίαιτα της Παναγίας, τρώς μέχρι σκασμού, και μετά ξαπλώνεις και λές, ΩΧ ΠΑΝΑΓΙΑ ΜΟΥ.!

  24. Ἀχιλλέας Τζάλλας said

    2,4 ἐπιτατικό, θαρρῶ.

    3 Πάντως ἔχω δεῖ νὰ τὸ ἐπιχειροῦν…

  25. sarant said

    24: Από σπορ, προφανώς. Πάντως, στο τραμ υπάρχει το χάσμα των γενεών: εγώ μία φορά το έχω πάρει στη ζωή μου, τα παιδιά μου το χρησιμοποιούν με φανατισμό, ακόμα κι όταν με τα πόδια πας γρηγορότερα.

  26. Μαρία said

    25
    Σκαλομαρία λέγονταν το σπορ 🙂

  27. Αρκεσινεύς said

    Προθεματικό λέγεται το α- στο αβληχρός.

    Για τον Προμηθέα τα λέγαμε στις 6 Αυγούστου, ημέρα αναχώρησής για το νησί μου. Διάβασα τώρα τα σχόλια εκείνης της ημέρας και τις αναφορές της Έφης και του Νικοκύρη σε μένα και σας ευχαριστώ έστω και μετά από 3 μήνες.

    Τότε 16 χρονών έβρισκες δουλειά και μάλιστα σε Τράπεζα, σήμερα 36, με πτυχία και ξένες γλώσσες, και ακόμη ψάχνεις!

    Παντού «ΚΛΕΙΣΤΟ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ»!

  28. Μαρία said

    26
    http://www.agelioforos.gr/default.asp?pid=7&ct=1&artid=160426

  29. sarant said

    27: Τώρα που να βρει δουλειά ο πτυχιούχος με τα δύο διδακτορικά: έρχεται ο πακιστανός με τα τρία διδακτορικά και του παίρνει τη θέση. 🙂

  30. Αρκεσινεύς said

    29. Αυτοί φταίνε! Να τους διώξουμε όλους. Την άλλη μέρα, το 57% της ανεργίας των νέων θα μηδενιστεί! Φατσούλα, Νικοκύρη.

  31. Yannis said

    «Από την αρχή πήρε μεγάλο μισθό, 450 δραχμές το μήνα, ποσό μυθώδες για την εποχή, όταν ο πρώτος μισθός του τραπεζικού υπαλλήλου ήταν 60 δραχμές.»

    Μα τί θέση είχε στην Τράπεζα ώστε ο μισθός του να είναι 7.5 φορές πάνω από τον πρώτο μισθό;
    (Σίγουρα, τα ποσά αυτά δείχνουν ότι μέσα στον ίδιο οργανισμό υπήρχαν τεράστιες διαφορές στους μισθούς εκείνη την εποχή.)

  32. Οδός Αφεντούλη – Β’ Γυμνάσιο Αρρένων Πειραιώς (όχι Γ’), στη συνοικία Βρυώνη (το Α’ ήταν πλατεία Κοραή, το πρώτο δημόσιο Γυμνάσιο του Πειραιά, το Γ’ αργότερα στη συνοικία της Ευαγγελιστρίας).

  33. sarant said

    31: Κι εγώ την ίδια απορία έχω, για να πω την αλήθεια.

    32: Δίκιο πρέπει να έχετε.

  34. Ελαφρώς ρατσιστικά τα λάικ των μπλόγκερς αφού απευθύνονται μόνο σε Γουόρντ-πρέσιους…

  35. spiral architect said

    @32: MLP, ωραίο αφιερωματικό φωτομπλόγκ έχεις φτιάξει αλλά, πολύ HDR βρε παιδί μου. 😐

  36. a said

    πειραιοραμα κουτουζης και το mlp blog spot ειναι οι ιστοτοποι αναφορας για τον πειραια

  37. @Spiral Architect
    Ευχαριστώ πολύ! Όλες οι απόψεις δεκτές & σεβαστές (ως προς το HDR)…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: