Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ένα αθησαύριστο ποίημα του Μήτσου Παπανικολάου από τη «Νεολαία»

Posted by sarant στο 5 Ιανουαρίου, 2014


Αθησαύριστο λέγεται το κείμενο ενός συγγραφέα που έχει μεν δημοσιευτεί σε κάποιο έντυπο αλλά δεν έχει συμπεριληφθεί σε συγκεντρωτική έκδοση των έργων του συγγραφέα ούτε έχει καταγραφεί στη βιβλιογραφία του. Αν το κείμενο, ποίημα ας πούμε ή διήγημα, είναι εντελώς αδημοσίευτο, και έχει βρεθεί στο αρχείο του συγγραφέα, τότε θα το πούμε ανέκδοτο ή αδημοσίευτο και θα το κατατάξουμε σε άλλην κατηγορία.

Καθώς μου αρέσει να σκαλίζω παλιά έντυπα, συχνά βρίσκω σκόρπια κείμενα λογοτεχνών που αγαπώ, οπότε ελέγχω αν περιλαμβάνονται στη συγκεντρωτική έκδοση των έργων τους, και μερικές φορές είμαι τυχερός και το εύρημά μου είναι πράγματι αθησαύριστο. Τα αθησαύριστα που βρίσκω συνήθως τα παρουσιάζω στο ιστολόγιο· το κόσμημα της συλλογής μου είναι το αθησαύριστο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Η νοσταλγία του Γιάννη«, έχω όμως βρει κι άλλα διαμαντάκια, όπως το ποίημα του Βάρναλη «Στα εγκαίνια της κοριτσίστικης ελικιάς«, άλλα του Φιλύρα κτλ. Από συγγραφείς με τους οποίους ασχολούμαι πιο συστηματικά, όπως ο Λαπαθιώτης ή ο Κοτζιούλας, έχω βρει πολλά αθησαύριστα. Φυσικά, όσο πιο πολύ έχει μελετηθεί, αναλυθεί, καταγραφεί το έργο ενός συγγραφέα, τόσο πιο δύσκολο να βρεις αθησαύριστο κείμενό του -του Καβάφη, ας πούμε, ή του Σεφέρη θα ήταν μάλλον αδύνατο να βρεθεί.

Προσθέτουν κάτι τα αθησαύριστα στην εικόνα μας για έναν ποιητή, έναν συγγραφέα γενικότερα; Ασφαλώς κάτι προσφέρουν, έστω και μια ψηφίδα σ’ ένα τεράστιο και πανέμορφο ψηφιδωτό. Εξίσου ασφαλώς, είναι σπάνιο να αλλάξει άρδην η εικόνα που έχουμε για τον συγγραφέα από ένα ή περισσότερα αθησαύριστα που θα έρθουν στην επιφάνεια. Να θυμίσω πάντως ότι και η Γυναίκα της Ζάκυθος αθησαύριστη ήταν για κάμποσες δεκαετίες, αφού δημοσιεύτηκε κάπου εβδομήντα χρόνια μετά τον θάνατο του Σολωμού και την πρώτη συγκεντρωτική έκδοση των έργων του από τον Πολυλά -αλλά ο Σολωμός είναι ιδιαίτερη περίπτωση.

Και το σημερινό μας αθησαύριστο, ένα ποίημα του Μήτσου Παπανικολάου, δεν πρόκειται να αλλάξει ριζικά την εικόνα που έχουμε γι’ αυτό τον «ποιητή του σκιόφωτος«. Το βρήκα στο περιοδικό «Νεολαία», για το οποίο θα ήθελα να πω δυο λόγια. Ήταν το όργανο της ΟΚΝΕ, της Ομοσπονδίας των Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος, άρχισε να εκδίδεται το 1922 και συνέχισε τη νόμιμη έκδοσή της, με αρκετές διακοπές και απαγορεύσεις, έως τη δικτατορία του Μεταξά το 1936.  Η έσχατη ειρωνεία ήταν ότι «Νεολαία» ήταν και ο τίτλος του περιοδικού που εξέδωσε η ΕΟΝ, η νεολαιίστικη οργάνωση του τεταρταυγουστιανού καθεστώτος!

Η (κομμουνιστική) «Νεολαία» δεν υπάρχει συγκεντρωμένη ολόκληρη σε κάποια βιβλιοθήκη, απ’ όσο ξέρω. Σκόρπια τεύχη της είχα δει μονάχα από τη δεκαετία του 1930, ήξερα όμως ότι στα πρώτα χρόνια, στη δεκαετία του 1920, το περιοδικό είχε, πέρα από την πολιτική, και αξιόλογη λογοτεχνική ύλη -για παράδειγμα, στη Νεολαία πρωτοδημοσιεύτηκαν, το 1922, οι Μοιραίοι του Βάρναλη. Πρόσφατα, ο φίλος Γιώργος Πετρόπουλος, ο ιστορικός, μού υπέδειξε ότι στη Βιβλιοθήκη της Βουλής υπάρχει ένας τόμος της Νεολαίας, οπότε πήγα και τον είδα: είναι ένας μικρός τόμος με τα τεύχη του δεύτερου εξαμήνου του 1923. Την περίοδο εκείνη η Νεολαία έβγαινε κάθε 15 μέρες, σε οχτασέλιδα τεύχη σε σχήμα τέταρτο. Η πρώτη σελίδα είχε μια ζωγραφική σύνθεση, σαν αυτήν εδώ, ενώ συχνά οι σελίδες του περιοδικού είχαν κενές στήλες εξαιτίας της λογοκρισίας -εδώ βλέπετε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπου από όλη την τελευταία σελίδα έχει διασωθεί μόνο ένα ποίημα στην κάτω δεξιά γωνία, καθώς και το διαφημιστικό του τυπογράφου, που προτείνει τυπογραφικές εργασίες για εργατικά σωματεία «εις τιμάς λογικάς και με επιμεμελημένην εκτύπωσιν». Η λογοτεχνική ύλη της Νεολαίας, στα τεύχη που είδα, δεν είχε μόνο «στρατευμένα» λογοτεχνήματα, αλλά και έργα με πιο πλατύ χαρακτήρα.

Σε αυτά τα τεύχη της Νεολαίας, και συγκεκριμένα στο τχ. της 1.11.1923, υπάρχει και ένα σονέτο του Μήτσου Παπανικολάου, με τίτλο «Βραδινοί θάνατοι», που δεν περιλαμβάνεται στα συγκεντρωμένα ποιήματά του. Διότι, βέβαια, για να πούμε ότι ένα ποίημα είναι αθησαύριστο, πρέπει να διαθέτουμε τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του ποιητή, ώστε να κάνουμε την αντιπαραβολή. Στην περίπτωση του Μήτσου Παπανικολάου, υπάρχει από το 2008 η πολύ καλή διπλωματική εργασία του Μιχ. Ρέμπα (διαθέσιμη ονλάιν). Η συνεργασία του Παπανικολάου με το κομμουνιστικό έντυπο δεν είναι και τόσο γνωστή, παρόλο που στην καταγραφή του Κώστα Τσικνάκη, στην έκδοση Ελληνικός Νεανικός Τύπος, το όνομα του Παπανικολάου συγκαταλέγεται στους συνεργάτες του περιοδικού (χωρίς όμως αναφορά του είδους της συνεργασίας).

Το 1923 ο Παπανικολάου ήταν 23 χρονών. Στην αρχή της ποιητικής του σταδιοδρομίας, αλλά έχοντας ήδη δημοσιεύσει σε περιοδικά. Στη Νεολαία δημοσιεύει το εξής σονέτο:

Βραδινοί θάνατοι

Πόσα παιδιά θα δούμε τώρα
τώρα την ώρα που βραδιάζει,
με των γερόντων το μαράζι
να πλημμυρίζουνε τη χώρα.

Κι είν’ το μαράζι τους που σφάζει
κι είν’ ο καημός τους, σε μιαν ώρα
τόσο γλυκιά κι ελπιδοφόρα,
σαν ένα δάκρυ που δε στάζει…

Χτίζουνε σπίτια στ’ ακρογιάλι
τ’ άλλα παιδιά στην αμμουδιά,
και τούτα χτίζουν σπίτια πάλι…

Κι ίσως να το ’χει καταλάβει
που όλο κλαίει αυτή η βραδιά
για σας, παιδιά, –και σκλάβοι!…

Από τον τελευταίο στίχο μου φαίνεται πως λείπουν δυο συλλαβές, που δεν ξέρω αν είναι συνειδητή επιλογή ή μήπως τυπογραφική αβλεψία.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Παπανικολάου έχει δημοσιεύσει κι άλλα ποιήματα με τον ίδιο τίτλο, Βραδινοί θάνατοι. Το ένα, ένα διπλό σονέτο, το 1922 στο περιοδικό Μούσα:

ΒΡΑΔΙΝΟΙ ΘΑΝΑΤΟΙ

                                                                                        Voici monter la mort dans les adieux de soirs…
E. Verhaeren, «Les soirs»

Ι

Η ώρα αναδιπλώνεται ριγμένη
σα μια γαλάζια γάζα αχνή,
πάνω απ’ τη μέρα που πεθαίνει
χωρίς φωνή και μακρινή…

Και μες στο δρόμο που πηγαίνει
σα μια κηδεία εσπερινή,
λάμπουν φωτιές από το δάσος
κι αντιλαλούν οι εσπερινοί…

και στον ορίζοντα που εχάθη
η ώρα σβήνει και σωπαίνει
πάν’ απ’ τη μέρα που πεθαίνει

και τη γαλάζια σκίζει γάζα –
κι ο θάνατός της μας καλεί
μ’ ένα φιλί τριανταφυλλί…

ΙΙ

Τέτοια γαλήνη έχει απλωθεί
– μα ούτε τα φύλλα που σαλεύουν –
κι όλα στο πάρκο το βαθύ
το μαρασμό τους, λεν, δουλεύουν∙

ευγενείς άρρωστοι οι ανθοί
μες στις ωραίες τους πόζες ρέβουν:
κι αν έχουν κάποιοι μαραθεί
το μαρασμό τους πώς ζηλεύουν…

Οι κύκνοι αγέρωχα περνούν
μες στο νεκρό νερό που εστάθη∙
κι έτσι, ως να μη τους συγκινούν

οι μαρασμοί και τόσα πάθη,
τον κάτασπρο λαιμό σηκώνουν
να φθάσουν κάτι, που δεν σώνουν…

ενώ το δεύτερο, με ομοιοκατάλητα δίστιχα, δημοσιεύτηκε το 1925 στο Μπουκέτο:

ΒΡΑΔΙΝΟΙ ΘΑΝΑΤΟΙ

Νά κι ο χειμώνας πού ’χει φτάσει
και σκοτεινιάζει πριν βραδιάσει,

και σκοτεινιάζει μες στην πόλη,
στη φύση και στη ζήση μου όλη…

Νά και το βράδυ πού ’χει πέσει
και κόβει τη ζωή στη μέση,

και κόβει τη ζωή στα δύο
με το βοριά και με το κρύο.

Νά κι η καρδιά μου που στο τζάκι
θ’ αράξει σαν το καραβάκι,

που από ταξίδια ωραία φτάνει
και ναυαγεί μες στο λιμάνι.

*

Ναυαγισμένοι πλάι στο τζάκι
με την καρδιά μας καραβάκι,

πώς θα μπορέσουμ’ εμείς τώρα,
με το βοριά και με τη μπόρα,

να ξαναρχίσουμε τα ίδια
των αναμνήσεων τα ταξίδια;…

Το σημερινό ομότιτλο εύρημα τοποθετείται χρονικά ανάμεσα στα δύο ήδη γνωστά ποιήματα.

Πάντοτε όταν βρίσκεις κάτι που φαίνεται αθησαύριστο υπάρχει ο κίνδυνος να έχεις κάνει λάθος ή η συγκεντρωτική έκδοση που συμβουλεύτηκες να μην είναι πλήρης. Ένας συμπληρωματικός τρόπος ελέγχου είναι και τούτη εδώ η δημοσίευση. Αν, παρ’ ελπίδα, το σημερινό αθησαύριστο του Παπανικολάου αποδειχτεί γνωστό, να με συμπαθάτε για την κουκουβάγια που σας εκόμισα -και, εν πάση περιπτώσει, είπαμε και δυο λόγια για ένα μάλλον άγνωστο περιοδικό.

Advertisements

22 Σχόλια to “Ένα αθησαύριστο ποίημα του Μήτσου Παπανικολάου από τη «Νεολαία»”

  1. Γς said

    Καλημέρα
    Οντως ποιητής του σκιόφωτος…

  2. spiral architect said

    Καλημέρα. 🙂
    … Ακόμη, όμως, και στο σύντομο αυτό διάστημα ανέπτυξε δράση, εκδίδοντας για λίγους μήνες το δεκαπενθήμερο περιοδικό «Νέα Ζωή» και από την 1η του Αυγούστου 1922 τη «Νεολαία», ως δεκαπενθήμερο περιοδικό των νέων, που λίγους μήνες αργότερα (1 του Φλεβάρη 1923) έγινε όργανο της ΟΚΝΕ …
    Άραγε, να υπάρχουν φύλλα του περιοδικού στο αρχείο του ΚΚΕ; 🙄

  3. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    2: Πιθανώς, Πάντως στο Κέντρο Χ. Φλωράκης ο κατάλογος δεν αναφέρει φύλλα της Νεολαίας.

  4. Γς said

    >Η (κομμουνιστική) “Νεολαία” δεν υπάρχει συγκεντρωμένη ολόκληρη σε κάποια βιβλιοθήκη

    Ασχετο, αλλά θα ήθελα να μάθω κάτι περισσότερο για τον όρο «νεολαίος»
    [ο νέος που είναι μέλος μιας πολιτικής νεολαίας (πολιτικής οργάνωσης νέων)]
    Πότε και πως «λανσαρίστηκε» ο όρος κλπ

  5. # 4

    Που είσαι, τζόβενο, τράβα να διαβάσεις την αγία νύχτα του αγίου βαρθολομαίου, εσένα θα σ’ αρέσει

  6. Γς said

    5:
    Ουφ, σε διάβασα. Αντε να ξελαμπικάρει το μυαλό μας

  7. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Σε κρατώ στο νου μου ακόμα
    σαν τριαντάφυλλο στο στόμα
    Μήτσος Παπανικολάου

    ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΒΟΥΗ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ

  8. Παραγνωρισμένος ο Παπανικολάου, Νίκο. Ευχαριστούμε που μας τον θυμίζεις.

  9. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

  10. Αρκεσινεύς said

    Ο βράχος και το κύμα Αριστ. Βαλαωρίτη

    Ὅταν ἐρχόμουνα σιγά, δειλό, παραδαρμένο
    καὶ σὄγλυφα καὶ σὄπλενα τὰ πόδια δουλωμένο,
    περήφανα μ᾿ ἐκύτταζες καὶ φώναζες τοῦ κόσμου
    νὰ δεῖ τὴν καταφρόνεση, ποὺ πάθαινε ὁ ἀφρός μου.

    Κι ἀντὶς ἐγὼ κρυφὰ κρυφά, ἐκεῖ ποὺ σ᾿ ἐφιλοῦσα
    μέρα καὶ νύχτα σ᾿ ἔσκαφτα, τὴ σάρκα σου ἐδαγκοῦσα
    καὶ τὴν πληγὴ ποὺ σ᾿ ἄνοιγα, τὸ λάκκο πού ῾θε κάμω
    μὲ φύκη τὸν ἐπλάκωνα, τὸν ἔκρυβα στὴν ἄμμο.

  11. Γς said

    10:
    Α, πάλι τά ίδια;

    Δεν μπορώ να το ακούω.

    Βγάζω σπυράκια

  12. Αρκεσινεύς said

    11. Πάντως δεν είμαι εγώ η αιτία.

  13. Γς said

    12:
    Ιδωμεν!
    Στο πόρισμα της ΕΔΕ που θα διατάξει το αφεντικό.

  14. Yannis said

    Ωραίο και το σημερινό αποθησαύρισμα! Και εις άλλα με υγεία!

    Επιτρέψτε μου να σταθώ στην περιφέρεια, δηλαδή στο εξώφυλλο του περιοδικού.

    Το σήμα στην κορυφή μοιάζει εκπληκτικά με το μάτι της πρόνοιας, γνωστό σύμβολο στις Στοές και τους ναούς, κατά τη γνώμη μου, μια ασυνείδητη επίδραση των μοτίβων που κυριαρχούσαν στη διακόσμηση.

    «Οργανο της Ομοσπονδίας των Κομμουνιστικών Νεολαιών».
    Λείπει το «Ελλάδας». Πάντοτε έτσι ήταν;
    Δηλώνει μια προσήλωση στα διεθνιστικά ιδανικά;

    Ενδιαφέρουσα η εικόνα. Το μαύρο κυριαρχεί για την Αντίδραση.
    Προσέξτε το άγριο πρόσωπο του τέρατος που σχηματίζεται στο λόφο.

    «Από τη βία λυτρώνει η βία»
    Ούτε η ΟΚΝΕ καταδίκαζε τη βιααποπουκιανπροέρχεται.

  15. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    14: Στα τεύχη του 1923 ο λογότυπος είναι ίδιος πάντοτε, χωρίς το «Ελλάδος» (την εποχή εκείνη έγραφαν σε απλή καθαρεύουσα ακόμα). Ο τίτλος όμως της οργάνωσης ήταν ΟΚΝΕ και στις προκηρύξεις και άλλες ανακοινώσεις που δημοσιεύει το περιοδικό βρίσκει κανείς τον πλήρη τίτλο «Ομοσπονδία των Κομμουνιστικών Νεολαιών της Ελλάδος».

  16. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    Ωραίος ο ποιητής, δεν τον ήξερα, αλλα μας πλημμύρισες στην αισιοδοξία μεγάλε, κατι πιο απαισιόδοξο δεν βρήκες; Λές να ήταν αυτός ο λόγος που ήταν αθησαύριστα;

  17. Yannis said

    15: Ευχαριστώ!

    Τεύχη Α’ και Β’ έτους: Δεκαπενθήμερο περιοδικό των νέων.
    Τεύχη Γ’ έτους: Όργανο της Ομοσπονδίας των Κομμουνιστικών Νεολαιών.
    Τεύχη Δ’ έτους: Κεντρικό Όργανο της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος.
    Ο ίδιος περίπου υπότιτλος διατηρείται ως το 1936 που σταματά η έκδοση του περιοδικού.
    Οι πληροφορίες είναι από το βιβλίο του Κ. Τσικνάκη ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ( 1 9 1 5 – 1 9 3 6 )

  18. Yannis said

    Νομίζω ότι σωστά λείπουν οι 2 συλλαβές στον τελευταίο στίχο.
    Επιβάλλουν μια παύση (δηλώνεται και με την παύλα, που θα μπορούσε να λείπει) για ν’ ακολουθήσει το δραματικό «και σκλάβοι!…»

  19. Οι εκδόσεις της ΕΚΙΝ (επί χούντας;) είναι ένα επίσης ξεχασμένο θέμα προς αναζήτηση.

  20. leonicos said

    Πρώτα πρώτα, όσο και ‘μη’ αθησαύριστο να είναι, πόσοι το ξέραμε; Άρα καλώς αναρτήθηκε. Μπορεί να μου γυρίζει τα έντερα προσωπικά ο Λαπαθιώτης, ιδίως από τότε που πήρα και τα προτεινόμενα βιβλία και τον απομυθοποίηση εντελώς, αλλά δεν παύει να είναι κάποιος που έδωσε κάποιο έργο. Έτερον εκάτερον.

    @@5,6 Διάβασα τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου και την Σύντροφο ή Γραμματέα. Προσπάθησα να σχολιάσω και να γραφτώ αστο μπλογκ, αλλά δεν ξέρω αν τα κατάφερα. Πάντως το σχόλιό μου ήταν το εξής (περίπου): «Ενδιαφέρουσες σκέψεις και συνειρμοί, που είναι ξένοι από τους δικούς μου και γι’ αυτό με πλούτισαν, ίσως δε και να με συνάρπασαν, αλλά δεν κατάπια ακόμα όλη τη δόση».
    Διάβασα επίσης την κωμικοτραγική ‘μύηση’ του Γς, που παραδόξως επέδειξε εξαιρετική ευαισθησία. Με γεια το πουλεβεράκι!

    @7Μα Έφη Έφη… είσαι τόσο ευαίσθητη; Υποπτεύομαι πως είσαι υπέροχη!

    @Όλοι όσοι είναι εδώ… τι θα λέγατε να βρεθούμε την Παρασκευή 10 Ιανουαρίου;

    Θυμίστε μου πού για να μην ψάχνω!

  21. Γς said

    20 @ Λεώ

    >Ολοι όσοι είναι εδώ… τι θα λέγατε να βρεθούμε την Παρασκευή 10 Ιανουαρίου;
    >Θυμίστε μου πού για να μην ψάχνω!

    Εχετε κανονίσει κάτι πίσω απ την πλάτη μου;

    Που;

  22. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    20.Leonicos.>>είσαι τόσο ευαίσθητη;

    Στην ομορφιά, ναι
    les emotifs anonymes 🙂

    ο στίχος αυτός,από το «Μέσα στη βουή του δρόμου» είναι ο υπέροχος και χάρη στο λινκ που παρέθεσε ο Νικοκύρης, με τα άπαντα και το αθησαύριστό εδώ,διαβάσαμε κι άλλα υπέροχα του Μήτσου Παπανικολάου.
    Ευχαριστώ για την καλή σας κουβέντα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: