Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μια περιήγηση στις λέξεις του 2013

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2014


Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του καινούργιου χρόνου, στο ένθετο «Ενθέματα» της «Αυγής», στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Πρόκειται για μια λεξιλογική ανασκόπηση του 2013 και από αυτή την άποψη έχει κοινά στοιχεία με άλλα άρθρα του ιστολογίου, αφού, όπως ξέρετε, ψηφίσαμε κι εμείς εδώ τη Λέξη του 2013 όπως κάθε χρόνο. Στο σημερινό άρθρο κάνω έναν συγκερασμό ανάμεσα στις δικές μου προτιμήσεις και σ’ αυτές που αναδείχτηκαν από την ψηφοφορία. Με έναυσμα τις προτάσεις που ακούστηκαν στο ιστολόγιό μας, ο Νίκος Λίγγρης έφτιαξε στη Λεξιλογία (με περισσότερο λεξικογραφικό πνεύμα) τον δικό του κατάλογο με περίπου 20 λέξεις.

Με το σημερινό άρθρο, που δημοσιεύεται ανήμερα των Θεοφανείων -χρόνια πολλά στον Φώτη, τη Φανή και όλους τους άλλους που γιορτάζουν- μπορούμε να πούμε ότι ολοκληρώνεται η ανασκόπηση του λεξιλογικού 2013, και ξεκινάει το λεξιλογικό 2014 -καλή χρονιά!

ltx13-final-640Όπως πέρυσι και πρόπερσι, έτσι και φέτος η στήλη θα ενδώσει αυτό το μήνα στο έθιμο των ημερών και θα έχει χαρακτήρα ανασκόπησης. Αφού κάθε μήνα σχολιάζουμε τις λέξεις της επικαιρότητας, λογικό είναι να επιχειρήσουμε να καταγράψουμε τις λέξεις της χρονιάς, μ’ άλλα λόγια τις λέξεις που σημάδεψαν το 2013, που συζητήθηκαν και ακούστηκαν πολύ, ή και που γεννήθηκαν μέσα στη χρονιά που πέρασε.

Το ίδιο ερώτημα το συζητήσαμε και με τους επισκέπτες του ιστολογίου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», που έχει τον ίδιο τίτλο με τη στήλη μας, κι εκείνοι ψήφισαν για Λέξη του 2013 το σαξές στόρι (σύμπλοκος όρος βέβαια, και όχι απλή λέξη). Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι ήταν «λέξη της μισής χρονιάς», μια και ακούστηκε και γράφτηκε κατά κόρον (λατινόγραπτο κυρίως, success story, να φαντάζει) μέχρι το καλοκαίρι, ενώ στη συνέχεια, ανεπαισθήτως, σταμάτησαν να το προβάλλουν τα κανάλια και τα έντυπα, μάλλον επειδή η αντίθεση της επιτυχίας στα λόγια με την καταστροφή στην πράξη παραήταν αγεφύρωτη. Είναι δύσκολοι οι καιροί για τους απολογητές του καθεστώτος, βγάζουν συνεχώς λέξεις από το καπέλο τους, αλλά καίγονται σχετικά γρήγορα και πρέπει ολοένα να βρίσκουν κι άλλες. Το χαρακτηριστικό μάλιστα του 2013 ήταν ότι είχαμε πολλές τέτοιες λέξεις, που ίσως δεν θα μπορέσω να τις καλύψω όλες στο σημείωμα –μερικές λοιπόν θα εμφανιστούν μόνο στη συνοδευτική εικόνα.

Μια άλλη λέξη που πολύ ακούστηκε ήταν τα άκρα ή τα δύο άκρα και η θεωρία των δύο άκρων, με την οποία κάποιοι θέλησαν να ταυτίσουν τον ΣΥΡΙΖΑ με την νεοναζιστική συμμορία, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι έτσι την ενισχύουν (ή χωρίς να νοιάζονται γι’ αυτό) — κι ήρθε τον Σεπτέμβριο η δολοφονία του Παύλου Φύσσα να τους δείξει το λάθος τους. Τότε ήταν που πολλοί μεγαλοσχήμονες δημοσιογράφοι δήλωναν, ο ένας μετά τον άλλο, ότι «πέφτουν από τα σύννεφα» ανακαλύπτοντας τον πραγματικό χαρακτήρα της συμμορίας· ήταν επικίνδυνο να κυκλοφορείς κοντά στα κτίρια των ΜΜΕ εκείνες τις μέρες, κινδύνευες να σου πέσουν στο κεφάλι οι πεφτοσυννεφάκηδες, ένας ευφυής νεολογισμός που ακούστηκε αρκετά, ιδίως στην μπλογκόσφαιρα.

Στη φαρέτρα των χειριστών της γαλάζιας μονταζιέρας βρέθηκε επίσης η βία, ή μάλλον ένας νεολογισμός, η βιαποπουκιανπροέρχεται, που πρέπει να την καταδικάζεις κατηγορηματικά και χωρίς αστερίσκους, αλλιώς δεν έχεις στα τηλεοπτικά παράθυρα μοίρα· με τον τρόπο αυτό θέλουν να εξισώσουν τους χρυσαβγίτες φονιάδες με τους διαμαρτυρόμενους πολίτες, π.χ. στη Χαλκιδική, ξεχνώντας πολύ βολικά, ας πούμε, ότι και τα χημικά που αφειδώς εκτοξεύουν οι δυνάμεις της τάξεως στις διαδηλώσεις είναι κι αυτά μορφή βίας, νομιμοποιημένης βέβαια, οπότε το «αποπουκιανπροέρχεται» το αναιρούν πρώτοι εκείνοι που το προτείνουν. Μια και είπα για τους χρυσαβγίτες (που, όπως είχα γράψει πέρυσι τέτοιον καιρό και με χαρά βλέπω να υιοθετείται από πολλούς, τους γράφουμε έτσι για να τους αποσυνδέσουμε οπτικά από την «αυγή» και να τους συσχετίσουμε με τα «αβγά»), να αναφέρουμε και τις σχετικές λέξεις που πολύ ακούστηκαν: εγκληματική οργάνωση, νεοναζιστική συμμορία και μόρφωμα, όρος που χρησιμοποιείται και ευρύτερα.

Μια άλλη σύμπλοκη λέξη που ακούστηκε πολύ το 2013 ήταν το πρωτογενές πλεόνασμα του προϋπολογισμού· λέγεται πρωτογενές επειδή δεν συνυπολογίζονται τα τοκοχρεολύσια που πληρώνουμε, αλλά και πάλι είναι κοινό μυστικό ότι, αν τελικά επιτευχθεί, θα προκύψει μόνο και μόνο χάρη σε δρακόντειες περικοπές των δημόσιων επενδύσεων και την άτυπη στάση πληρωμών που έχει κηρύξει το κράτος, οπότε μάλλον στουρναρογενές θα πρέπει να ονομαστεί, και όχι πρωτογενές. Και μην ξεχνάμε και μιαν άλλη λέξη όρο που πολύ ακούστηκε την προηγούμενη χρονιά και κινδυνεύει να κυριαρχήσει και του χρόνου, το κενό ή αλλιώς το δημοσιονομικό κενό, που επιστρατεύεται για να δικαιολογήσει την ανάγκη για νέα οριζόντια μέτρα.

Η κινητικότητα, όπως και η αξιολόγηση, ήταν λέξεις με ουδέτερο ή θετικό πρόσημο, που όμως μέσα στη χρονιά που πέρασε απόκτησαν μιαν απαίσια χροιά καθώς χρησιμοποιούνται για την εξάρθρωση της δημόσιας διοίκησης μαζί με τη διαθεσιμότητα φυσικά· να σημειωθεί και η νέα σημασία της λέξης διαθέσιμος, που δηλώνει πια όποιον έχει υπαχθεί σε καθεστώς διαθεσιμότητας· και βέβαια οι διαθέσιμοι είναι πολύ περισσότεροι από τους ελάχιστους επίορκους, ρετσινιά που επιχείρησαν να κολλήσουν στο σύνολο των δημόσιων υπαλλήλων όσοι δείχνουν το δέντρο όταν θέλουν να κόψουν το δάσος, κάτι που έγινε και με την αμαρτωλή ΕΡΤ (όπως την αποκάλεσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, ίσως με διάθεση αυτοκριτικής, αφού από εκεί σιτιζόταν κάποτε κι ο ίδιος) και το αιφνιδιαστικό κλείσιμό της, που ονομάστηκε ξαφνικός θάνατος, οπότε είχαμε και το μαύρο στις οθόνες, που μετέτρεψε σε δικομματική την έως τότε τρικομματική συγκυβέρνησή μας.

Τώρα τον χειμώνα, ύστερα από τη μεγαλοφυή απόφαση για εξίσωση του φόρου στο πετρέλαιο κίνησης και θέρμανσης, άρχισαν να ανάβουν τα τζάκια, οι ξυλόσομπες και άλλες συσκευές θέρμανσης, μέχρι και το παραδοσιακό και φονικό μαγκάλι, με αποτέλεσμα την αιθαλομίχλη και τις εκκλήσεις να αποφευχθεί η άσκοπη χρήση των τζακιών — μα δεν μπορούν κι αυτές οι ευπαθείς ομάδες να ξεπαγιάζουν με πιο οικολογικό τρόπο;

Μια καταιγίδα άλλης μορφής, που κρατάει όλον το χρόνο, είναι η λαίλαπα των φόρων που έχει ενσκήψει και που, μοιραία, παράγει και νέες λέξεις. Έτσι, το δήθεν έκτακτο τέλος ακινήτων (που προσφυώς ο λαός το ονόμασε χαράτσι) μεταλλάχτηκε σε ενιαίο φόρο ακινήτων, ενώ, παρά το οξύμωρο, μονιμοποιήθηκε και η έκτακτη εισφορά αλληλεγγύης (και μόνιμη, και έκτακτη!) Το πιο άδικο είναι πως τα διάφορα χαράτσια αρχίζουν να υπολογίζονται από το πρώτο ευρώ, ενώ βέβαια καταργήθηκε η άρση των πλειστηριασμών, όπως ανακριβώς συντομεύτηκε στη δημοσιογραφική καθομιλουμένη η άρση της προστασίας της πρώτης κατοικίας από πλειστηριασμούς.

Μερικά κλισέ εμφανίστηκαν ορμητικά σαν διάττοντες αστέρες και μετά εξαφανίστηκαν· πιο χαρακτηριστικό το ξανθό αγγελούδι, η μικρή Μαρία για την οποία τα κροκοδείλια δάκρυα από τα κανάλια σταμάτησαν απότομα όταν αποδείχτηκε πως δεν ήταν παρά ένα τσιγγανάκι σαν τ’ αδέρφια της. Από τα διαφημιστικά κλισέ ακούστηκαν πολύ το πρίτι μπρα και η έξυπνη σήτα, ενώ στην κατηγορία αυτή θα πρέπει να εντάξουμε και το δωρεάν wi-fi που υποσχέθηκε, ως πανάκεια, ο πρωθυπουργός μας.

Αριθμός της χρονιάς ασφαλώς είναι το 58, όπως ονομάστηκε η κίνηση των προσωπικοτήτων που θέλουν να μπουν ανάχωμ… να ανασυγκροτήσουν την κεντροαριστερά — οι κατασκευαστές πλυντηρίων στη γνωστή παλιά διαφήμιση ήταν 29, αλλά τώρα οι ανάγκες είναι περισσότερες και για το πλυντήριο των χρεοκοπημένων πολιτικών χρειάστηκε διπλάσιος αριθμός κατασκευαστών.

Καθώς ο χώρος τελειώνει αναφέρω επιγραμματικά και ασχολίαστα μερικές ακόμα λέξεις και φράσεις του 2013: αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας, απολύσεις, αστεγία, αυτοαπογραφή, γενόσημα, δανειστές, δόση (και υποδόση), εκταμίευση, εξάμηνο (χαμένο βέβαια), ΕΟΠΥΥ, επιστράτευση, κόκκινα δάνεια, κούρεμα (όμως τώρα καταθέσεων, όχι χρέους), λουκέτο, πράξη νομοθετικού περιεχομένου, προαπαιτούμενα, Σοβιετία (η ελληνική ή η τελευταία), φτωχοποίηση.

Το 2014 θα είναι χρονιά διπλών εκλογών, πιθανώς και τριπλών όπως όλα δείχνουν, οπότε θα ακουστούν πολύ οι σχετικές λέξεις, π.χ. κάλπες. Έτσι κι αλλιώς όμως, υπάρχουν και οι λέξεις που ακούστηκαν πέρυσι αλλά χρειάζεται ν’ ακουστούν περισσότερο και φέτος: ενότητα, αγώνας, συλλογικότητα, κουράγιο, αλληλεγγύη!

23 Σχόλια to “Μια περιήγηση στις λέξεις του 2013”

  1. Διόρθωσε τον λίκνο προς την Λεξιλογία στην αρχή.

  2. spiral architect said

    Καλημέρα και Χρόνια Πολλά στους εορτάζοντες. 🙂
    Προσθέτω επίσης άλλον έναν όρο, που δεν πολυακούστηκε στα μήδια 😀 όπως οι προαναφερθέντες, αλλά έχει κι αυτός την πλάκα του, τη διακοψιμότητα. Την είχα σχολιάσει και κατά το παρελθόν.

  3. Γς said

    Καλημέρα

    Καταδικάζουμε τη βιαποπουκιανπροέρχεται

  4. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια και για τη διόρθωση!

    2: Η διακοψιμότητα ασφαλώς έχει θέση στους νεολογισμούς της χρονιάς.

  5. # 3

    θα πρόσθετα την διττή έννοια της διακοψιμότητας η οποία βεβαίως πηγάζει από την διττή έννοια της ενεργειακής πολιτικής, στην μία εκ των οποίων το …κόψιμο είναι σχεδόν απαραίτητο γιατην πραγμάτωσή της !

  6. Γς said

    3:
    ουπς,
    Καταδικάζουμε τη βία της γάτας αποπουκιανπροέρχεται

  7. christos k said

    Όταν οι λέξεις της χρονιάς, όπως προτάθηκαν από τον κόσμο και παρουσιάζονται σήμερα σε ένα κείμενο, ακούγονται σαν αντιπολιτευτικός λόγος τι άλλο μπορεί να σημαίνει εκτός του ότι ο λαός νιώθει πως στέκει απέναντι στην πολιτεία; Υπάρχει στον τομέα της ψυχολογίας κάτι που λέγεται ποιοτική έρευνα και στηρίζεται εν πολλοίς στην εκμαίευση και αποκρυπτογράφηση λέξεων(και φράσεων) κλειδιά με σκοπό την εξαγωγή συμπερασμάτων. Μία ποσοτική έρευνα μπορεί να μας δείξει την προτίμηση του κόσμου σε κάποιο κόμμα, πρόσωπο, κατάσταση κτλ, η ποιοτική έρευνα όμως φανερώνει τις σε βάθος αιτίες αυτής της προτίμησης. Νομίζω λοιπόν πως στα χέρια ειδικών τέτοια στοιχεία(προτεινόμενες λέξεις της χρονιάς) είναι χρήσιμα, αρκεί βέβαια το δείγμα να είναι αντιπροσωπευτικό του συνόλου.

    Τώρα βέβαια θα πει κάποιος με τέτοια οφθαλμοφανή κατάντια η έρευνα μας μάρανε…

  8. ndmushroom said

    Γιατί εντάσσεις στην ίδια κατηγορία το pretty bra και την έξυπνη σήτα με το δωρεάν wi-fi, όταν υπάρχει κοτζάμ σαξές στόρι στη μέση; Έξυπνη σήτα για τα κουνούπια, σαξές στόρι(α) για τον ήλιο (και για να μη σας βλέπουν όταν δοκιμάζετε το pretty bra) 🙂

  9. spiral architect said

    Μια επανάληψη στα Μπουμπουκικά!

  10. Γιάννης Κουβάτσος said

    Καλημέρα και χρόνια πολλά!
    Κρατώ προς χρήση το »πεφτοσυννεφάκηδες»!

  11. […] είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και στo […]

  12. sarant said

    Eυχαριστώ για τα νεότερα!

    7: Και όπως λέει κι ο λαός, «το λύκο βλέπεις και τον ντορό γυρεύεις;»

  13. Καλή χρονιά Νίκο Σαραντάκο, καλή χρονιά σε όλους.

    Μάλλον suck cess ή suck sess στόρυ.

    Δηλαδή βυζαίνουν φόρους ή ρουφάνε τη μαριχουάνα (και τους φαίνονται όλα ρόδινα κι επιτυχημένα)

    Έτσι, για να γίνει η Ελλάδα successpool της Ευρώπης.

  14. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    «ενότητα, αγώνας, συλλογικότητα, κουράγιο, αλληλεγγύη», θα μπορούσαν άνετα να συμπεριληφθούν στο βιβλίο σου, Οι λέξεις που χάνονται.

  15. Γς said

    13 :
    >Μάλλον suck cess ή suck sess στόρυ

    Την έχουμε εξαντλήσει κι αυτή την εκδοχή εδώ.

  16. christos k said

    12. Ψάχνοντας τον ντορό βρήκα λαθάκι. Στον μεγάλο πάπυρο ο ντόρος είναι άγνωστης ετυμολογίας και ο ντορός συνδέεται με το τορός αν και θεωρείται αβέβαιης ετυμολογίας λέξη(τομ 7, σελ 510). Αντιθέτως στα δύο μεγάλα μας λεξικά ο ντόρος συνδέεται με το τορός.

    Σχετικά με τον ντορό το ΛΚΜ δεν δίνει ετυμολογική προέλευση και με το ερωτηματικό μάλλον το θεωρεί αβέβαιου ετύμου ενώ ο Μπαμπινιώτης δίνει ως πιο πιθανή ετυμολογία το αλβανικό toruam και λιγότερο πιθανή το τούρκικο tore. Εσύ Νίκο έχεις βρει τελικά κάτι σχετικά με το έτυμο της λέξης ντορός;

  17. spiral architect said

    Η Μαριορή, ο φερετζές και οι ριψοκίνδυνοι επενδυτές:
    «Η αλητεία και η αναρχία που κάθε μέρα μπορεί να δει κανείς στο Internet διώχνουν μακριά και τους πιο ριψοκίνδυνους επενδυτές.» :mrgreen:

  18. sarant said

    Eυχαριστώ πολύ για τα νεότερα!

    14: Λες, βρε απαισιόδοξε άνθρωπε;

    16: Χρήστο, δεν το έχω ψάξει καθόλου.

  19. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    #16, 18β
    Ο τορός (και με ηχηροποίηση, λόγω γειτνίασης με το ‘ν’ του άρθρου της αιτιατικής, ντορός) προέρχεται από τη σλαβική λέξη torъ που σημαίνει ομαλοποιημένος δρόμος (σερβοκροατικά) και το ίχνος (βουλγαρικά). Στα ελληνικά σημαίνει το ίχνος, την πατημασιά ιδιαίτερα των ζώων, αλλά και ανθρώπων.
    Ο Ανδριώτης την αποδίδει με επιφυλάξεις στο αρχαίο ο τορός, που όμως σημαίνει κάτι το τελείως διαφορετικό (οξύς, διαπεραστικός, ξεκάθαρος) και είναι δύσκολο να έχει μετεξελιχθεί με αυτό τον τρόπο. Ο Μπαμπινιώτης το αποδίδει στο αντίστοιχο αλβανικό torrua, αλλά φαίνεται ότι η αλβανική το δανείστηκε από την ελληνική. Τα παραπάνω από Οικονόμου, Σλαβικά λεξιλογικά δάνεια στα ελληνικά ιδιώματα της Ηπείρου, σελ. 124-125.
    Βέβαια, προσθέτω εγώ, θα μπορούσε και η ελληνική και η αλβανική να το έχουν δανειστεί από τη σλαβική.

  20. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    18 – Όχι κι απαισιόδοξος ο πλέον αισιόδοξος άνθρωπος του πλανήτη, αλλα βλέπεις να ισχύουν στην καθημερινότητα (εκτός απο την λέξη κουράγιο) αυτές οι λέξεις; Απο τότε που ο «κύριος» επίτροπος μας είπε, HELLINES KALO KOURAGIO, μόνο αυτό κάνουμε, και μάλιστα αδιαμαρτύρητα.

  21. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    2.εκτός από την (πρωτοφανίστικη) διακοψιμότητα ο λίκνος σου έχει και τους αυτοπαραγωγούς*,και (αποφυγή) υπεραποζημιώσεων.**
    Πώς να έβανε ο Νικοκύρης ένα καλάθι για «φρέσκα φρούτα» ας πούμε, για τις νέες λεξοσυνθέσεις, κατά μήκος του 2014. Θα τις είχαμε κι έτοιμες στο τέλος.
    17. και οι «ριψοκίνδυνοι επενδυτές» στο καλάθι !

    * αυτοπαραγωγός κατά το αυτασφάλεια προφανώς αλλά μου φαίνεται λάθος, όχι;
    παραγωγός δεν αρκούσε; ή μικροπαραγωγός(σε σχέση με τις μονάδες της ΔΕΗ) ;
    **οι πενιχρές, θα ήταν υποαποζημιώσεις; 🙂

  22. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    >>Το 2014 θα είναι χρονιά διπλών εκλογών, πιθανώς και τριπλών όπως όλα δείχνουν,

    Είθε να μην έχουμε πάλι κοψοχέρηδες ή κοψοχεράκηδες

  23. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    22 – Το σίγουρο είναι οτι μετά τα αποτελέσματα, θα έχουμε πεφτοσυνεφάκηδες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: