Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τα Φέιγ βολάν της Κατοχής και ο Βάρναλης ως δημοσιογράφος

Posted by sarant στο 28 Δεκέμβριος, 2014


b123764Την περασμένη Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου πήρα μέρος σε μια ωραία εκδήλωση στην Ηλιούπολη, με θέμα τον Κώστα Βάρναλη. Οι διοργανωτές, ο Όμιλος Κώστας Βάρναλης όπως λέγονται, θέλησαν να τιμήσουν τα 40 χρόνια από τον θάνατο του Κώστα Βάρναλη (16.12.1974) κι έτσι, παίρνοντας σαν αφετηρία το βιβλίο «Φέιγ βολάν της Κατοχής», που περιλαμβάνει μια επιλογή από τα κατοχικά χρονογραφήματά του, θέλησαν να δώσουν μια συνολικότερη εικόνα του δημιουργού κι έτσι προσκάλεσαν αρκετούς μελετητές του έργου του που ο καθένας αναφέρθηκε και σε διαφορετική πτυχή του έργου του Βάρναλη. Ανάμεσα στις ομιλίες προβλήθηκαν ντοκιμαντέρ για τον Βάρναλη καθώς και στιγμιότυπα από την κηδεία του.

Το βιβλίο «Φέιγ βολάν της Κατοχής» (εκδόσεις Καστανιώτης, 2007) περιλαμβάνει χρονογραφήματα του Βάρναλη γραμμένα το 1942 και το 1943, στη «βαθιά Κατοχή» δηλαδή. Ο Γιώργος Ζεβελάκης είχε την ευφυή ιδέα να μην παρουσιάσει χρονολογικά τα χρονογραφήματα, αλλά να τα χωρίσει σε ενότητες ανάλογα με το θέμα τους: Ιστορίες εσωτερικού χώρου, Περιπλανήσεις στην πόλη, Προς άγραν τροφής, Οίνος ευφραίνει καρδίαν, Αττικοί περίπατοι, Καιρού επιτρέποντος, Εκτός τόπου και χρόνου, και Τέχνη και Ζωή.

Οι διοργανωτές προσκάλεσαν κι εμένα, και δέχτηκα με χαρά, ιδίως επειδή στο πάνελ συμμετείχαν καλοί φίλοι, όπως ο Γιώργος Ζεβελάκης, που όπως είπαμε είναι ο επιμελητής των «Φέιγ βολάν της Κατοχής», ο ιστορικός Γιώργος Πετρόπουλος και ο Στέλιος Ελληνιάδης. Είχα μαζί μου ένα μαγνητοφωνάκι κι έτσι κατέγραψα όλη την εκδήλωση, και ο φίλτατος Στάζιμπος, με κάτι μαγικά που έκανε, αφαίρεσε τα παρέμβλητα μέρη και απομόνωσε τις ομιλίες.

ilioup2

Και μια φωτογραφία από την εκδήλωση (ίσως αργότερα να βάλω καλύτερη). Από το πάνελ λείπει ο Γιώργος Πετρόπουλος, που προτίμησε να μιλήσει όρθιος δεξιά -και δεν φαίνεται.

Στο σημερινό άρθρο θα παρουσιάσω το γραπτό κείμενο της ομιλίας μου, ανεβάζω όμως και τα ηχητικά αρχεία των ομιλιών όλων των ομιλητών:

Εισαγωγή από τον δημοσιογράφο Περικλή Καπετανόπουλο, εκ μέρους της ομάδας Κώστας Βάρναλης:

Ομιλία του Γιώργου Ζεβελάκη, ο οποίος αφηγείται πώς γεννήθηκε το βιβλίο Τα φέιγ βολάν της Κατοχής:

Ομιλία δική μου, για τη δημοσιογραφική θητεία του Κώστα Βάρναλη:

Ομιλία του Γιώργου Πετρόπουλου, με θέμα ‘Ο Βάρναλης ως ιστορικό πρόσωπο’:

Ομιλία του Νίκου Καραβέλου για την ποίηση του Βάρναλη:

Ομιλία του Στέλιου Ελληνιάδη για τη μελοποιημένη ποίηση του Βάρναλη:

Και για όσους είναι οπτικοί τύποι, το κείμενο της ομιλίας μου στην Ηλιούπολη (που διαφέρει ελαφρά από αυτό που εκφώνησα):

Ο Γιώργος Ζεβελάκης αναφέρθηκε στα κατοχικά χρονογραφήματα, που τα ανθολόγησε στον τόμο Φέιγ βολάν της Κατοχής, και που δείχνουν έναν ακόμα τομέα δραστηριότητας του Βάρναλη, πέρα από την ποίηση και την πεζογραφία. Το χρονογράφημα είναι βεβαίως δημοσιογραφικό κείμενο, αν και βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα σε λογοτεχνία και δημοσιογραφία· μεγάλοι λογοτέχνες υπηρέτησαν το εφήμερο αυτό είδος –αρκεί να αναφέρουμε ονόματα όπως Κονδυλάκης, Νιρβάνας, Ξενόπουλος. Σαν εφήμερο είδος που είναι, το χρονογράφημα δεν έχει πάντοτε αξιώσεις υστεροφημίας, αλλά για τους μεγάλους δασκάλους συνηθίζεται να εκδίδονται και ανθολογίες από τα χρονογραφήματά τους.

Ο Βάρναλης, αν πιστέψουμε μια μαρτυρία του Νίκου Καραντηνού, στην αρχή δεν αισθανόταν και πολύ άνετα με την ιδέα να γράψει καθημερινό χρονογράφημα. «Είναι κάτι το πρόχειρο, κι εγώ δεν μπορώ να γράφω έτσι πρόχειρα», είχε πει στον Γιώργο Καράντζα της Πρωίας, όταν τέθηκε θέμα να αναλάβει την καθημερινή στήλη μετά τον θάνατο του Γ. Σερούιου. «Επειδή ακριβώς εσύ δεν μπορείς να γράφεις πρόχειρα, θα δώσεις βάρος στο χρονογράφημα» και ο Καράντζας δικαιώθηκε, διότι ο Βάρναλης αγάπησε το χρονογράφημα και το υπηρέτησε επί σειρά ετών και από πολλές εφημερίδες.

Αλλά πρέπει να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά: η ενασχόληση του Βάρναλη με το χρονογράφημα είναι απόρροια της ενασχόλησής του με τη δημοσιογραφία, και ο χρονογράφος Βάρναλης είναι συνέχεια του δημοσιογράφου Βάρναλη, που είναι άλλωστε και το επάγγελμα από το οποίο συνταξιοδοτήθηκε.

Στη δημοσιογραφία στράφηκε ο Βάρναλης όχι από επιλογή παρά από ανάγκη, όταν το 1926 απολύθηκε από τη Μέση Εκπαίδευση στον απόηχο του σκανδάλου των Μαρασλειακών. Είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το φθινόπωρο του 1924 (ως τότε ήταν υπότροφος στο Παρίσι) για να διδάξει στην Παιδαγωγική Ακαδημία του Γληνού, συμμετέχοντας στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που δρομολογήθηκε με την επανάσταση του 1923. Πολύ σύντομα όμως το κλίμα μεταστράφηκε και η συντηρητική μερίδα των βενιζελικών χτύπησε την μεταρρυθμιστική προσπάθεια και εντάχθηκε στο αντιδραστικό κίνημα που επέσειε την απειλή του μαλλιαροκομμουνισμού –και πρώτος που δέχτηκε τα βέλη της σκοταδιστικής συμμαχίας ήταν ο Βάρναλης, με αφορμή τους «αντιπατριωτικούς» και «αντιθρησκευτικούς»¨στίχους που είχε γράψει τρία χρόνια νωρίτερα στο Φως που καίει.

Βέβαια, και νωρίτερα συνεργαζόταν ο Βάρναλης με εφημερίδες και περιοδικά, τώρα όμως είναι αναγκασμένος να το κάνει για βιοπορισμό. Η πρώτη ταχτική συνεργασία του με εφημερίδα έρχεται το καλοκαίρι του 1926, όταν επισκέπτεται τη Γαλλία ως απεσταλμένος της εφημερίδας Πρόοδος, στην οποία δημοσιεύει τις ανταποκρίσεις του, στις οποίες συνδυάζει ταξιδιωτικές εντυπώσεις με καλλιτεχνική κριτική. Τα άρθρα της περιόδου εκείνης κυκλοφόρησαν πέρυσι σε βιβλίο από τις εκδόσεις Αρχείο, με τον τίτλο Γράμματα από το Παρίσι σε δική μου επιμέλεια.

Δεν ξέρω αν αυτή η πρώτη εμπειρία ήταν τραυματική, πάντως ο Βάρναλης έκανε αρκετά χρόνια να συνεργαστεί ξανά με εφημερίδα· βέβαια, στο Αρχείο του σώζεται μια δημοσιογραφική του ταυτότητα του 1927 που τον παρουσιάζει ανταποκριτή της εφημερίδας Εθνική στο Παρίσι, αλλά μόνο μία φιλολογική επιφυλλίδα του έχει δημοσιευτεί σε αυτή την εφημερίδα· στα αμέσως επόμενα χρόνια, προτίμησε τις εγκυκλοπαίδειες και τα λεξικά, με τα οποία συνεργάστηκε για αρκετά χρόνια «πότε στο ένα, πότε στο άλλο, πότε μόνιμος, πότε αναπληρωματικός», όπως είπε σε συνέντευξή του στον Γ. Κοτζιούλα το 1932 (να σημειώσουμε εδώ ότι τα άρθρα του στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια δεν έχουν αποδελτιωθεί).

Συνεργάζεται ξανά με εφημερίδα το 1934, όταν γράφει τις εντυπώσεις του από το ταξίδι του στη Μόσχα, όπου είχε προσκληθεί για να παρακολουθήσει το 1ο Συνέδριο των Σοβιετικών Συγγραφέων, στον Ελεύθερο Άνθρωπο, μια «αριστερίζουσα», θα λέγαμε σήμερα, εφημερίδα ευρείας κυκλοφορίας. Για να ευλογήσω και πάλι τα γένια μου, τα άρθρα της περιόδου αυτής κυκλοφόρησαν πρόσφατα σε βιβλίο, πάλι από τις εκδόσεις Αρχείο και σε δική μου επιμέλεια, με τον τίτλο «Τι είδα εις την Ρωσίαν των Σοβιέτ».

Κι αν η συνεργασία με τον Ελεύθερο Άνθρωπο διάρκεσε μόνο όσο δημοσιεύονταν τα άρθρα για την ΕΣΣΔ, τον επόμενο χρόνο η συνεργασία γίνεται μόνιμη· αυτή τη φορά με την εφημερίδα Ανεξάρτητος, μια ακόμα «αριστερίζουσα» εφημερίδα μεγάλης κυκλοφορίας (κοινό στοιχείο ανάμεσα στις δύο είναι ο Δημ. Πουρνάρας, που αποχώρησε από την πρώτη για να εκδώσει τη δεύτερη).

Στον Ανεξάρτητο ο Βάρναλης δημοσιεύει επί σειρά μηνών φιλολογικές του αναμνήσεις (μετά τον θάνατό του εκδόθηκαν με τον τίτλο Φιλολογικά απομνημονεύματα) και, όταν με το κίνημα Κονδύλη, στα τέλη του 1935, εξορίζεται μαζί με εκατοντάδες άλλους προοδευτικούς πολίτες, στον Ανεξάρτητο πάλι δημοσιεύει τις εντυπώσεις του –ή μάλλον, αρχίζει να τις δημοσιεύει, χωρίς ποτέ να τις τελειώσει. Ο λόγος είναι ότι καθώς πλησιάζουν οι εκλογές του Ιανουαρίου 1936, το ΚΚΕ καταγγέλλει τον Ανεξάρτητο για συκοφάντηση του κόμματος και ο Βάρναλης διακόπτει αμέσως τη συνεργασία του και λίγο αργότερα ανακοινώνεται, εν χορδαίς και οργάνοις, η έναρξη μόνιμης συνεργασίας του Βάρναλη και άλλων επιφανών κομμουνιστών λογίων με τον Ριζοσπάστη –πάντως, ο Βάρναλης δεν συνέχισε στον Ριζοσπάστη την εξιστόρηση που είχε διακόψει στον Ανεξάρτητο, ούτε δημοσίευσε στην εφημερίδα πολλά κείμενά του, δεν είχε δηλαδή μια ταχτική, ας πούμε εβδομαδιαία, στήλη.

Με τη δικτατορία του Μεταξά ο Ριζοσπάστης κλείνει και ο Βάρναλης δεν μπορεί να δημοσιεύσει με το όνομά του. Το 1937 αρχίζει να συνεργάζεται με την εφημερίδα Πρωία (προηγουμένως είχε συνεργαστεί στο Λεξικό της Πρωίας). Πρώτα γράφει άρθρα με φιλολογικά σκίτσα, για φυσιογνωμίες λογοτεχνών που έφυγαν από τη ζωή. Αυτά δημοσιεύονται ανυπόγραφα (αλλά αργότερα θα τα «αναγνωρίσει» αφού θα τα συμπεριλάβει σε βιβλία του). Το 1938 αρχίζει να δημοσιεύει εβδομαδιαίες αισθητικές-κριτικές επιφυλλίδες, αρχικά ανυπόγραφες και μετά ως Α-Ω. Όπως είπαμε, τελεί υπό απαγόρευση: όταν το Εθνικό Θέατρο ανεβάζει Μολιέρο σε μετάφρασή του, ως μεταφραστής εμφανίζεται ένας μυστηριώδης Β., ενώ νωρίτερα είχε συνεργαστεί με τον Νώντα Έλατο σε μια συλλογή παιδικών ποιημάτων, όπου συγγραφέας, βάσει ιδιωτικού συμφωνητικού, εμφανίστηκε μόνο ο Έλατος.

Ωστόσο, το 1939 οι περιορισμοί κάπως χαλαρώνουν, κι έτσι εκδίδει με το όνομά του το βιβλίο Ζωντανοί άνθρωποι, αλλά δεν χαλαρώνουν τόσο που να του επιτρέψουν να υπογράφει τα άρθρα του στην Πρωία. Τον Αύγουστο του 1939 πεθαίνει ο χρονογράφος της Πρωίας, ο Γ. Σερούιος, και από τις 4 Σεπτεμβρίου 1939 αναλαμβάνει ο Βάρναλης το χρονογράφημα στη στήλη «Τέχνη και ζωή», που αρχικά το υπογράφει ως ΤκΖ εξαιτίας της λογοκρισίας. Μένοντας πιστός στο πνεύμα του Σερούιου, ο Βάρναλης αρχικά δεν γράφει ακριβώς χρονογράφημα, αλλά περισσότερο εκλαϊκευτικά αισθητικά δοκίμια, γύρω από την ιστορία της τέχνης και της φιλολογίας. Το καθαυτό χρονογράφημα, που εμπνέεται από την επικαιρότητα, το αρχίζει μετά την 28η Οκτωβρίου –και τότε είναι που καλείται και στην ασφάλεια μαζί με άλλους αριστερούς λογοτέχνες, όπου τους γίνεται η επιτακτική σύσταση να γράφουν εναντίον της Ιταλίας και όχι εναντίον του φασισμού.

Στο μεταξύ, ο Βάρναλης έχει αρχίσει να υπογράφει τα χρονογραφήματά του με το όνομά του. Και εδώ συμβαίνει κάτι αρκετά περίεργο. Ενώ ως τώρα υπέγραφε ως ΤκΖ, από τις 27 Οκτωβρίου 1940 υπογράφει ως Κώστας Βάρναλης. Προσοχή, 27 Οκτωβρίου, όχι 28 ή 29. Θα ήταν λογικό, μέσα στον ενθουσιασμό της πολεμικής προσπάθειας, να χρησιμοποιήσει το πραγματικό του όνομα, ελπίζοντας ότι η λογοκρισία θα το ανεχθεί στο πνεύμα της ομοψυχίας –αλλά αυτός ξεκίνησε να υπογράφει ως Βάρναλης μία μέρα πριν ξεσπάσει ο πόλεμος. Μάλλον το θέμα θα μείνει ένα μικροφιλολογικό μυστήριο. Παρεμπιπτόντως, το πρώτο χρονογράφημα στην Πρωία που το υπέγραψε ο Βάρναλης με το όνομά του, στις 27.10.1940, έχει τίτλο «Ψυχαγωγία-διδασκαλία».

Μετά την απελευθέρωση, ο Βάρναλης συνεργάζεται σε μόνιμη βάση με τον Ριζοσπάστη και τον Ρίζο της Δευτέρας, με δοκίμια και επιφυλλίδες –αν και απουσιάζει για ένα διάστημα επειδή το 1946 η εφημερίδα, με εισήγηση του Ζαχαριάδη, τού χορήγησε εξάμηνη άδεια μετ’ αποδοχών για να ολοκληρώσει το μυθιστόρημά του Το ημερολόγιο της Πηνελόπης. Φυσικά, η συνεργασία με τον Ριζοσπάστη τελειώνει βίαια το 1947 όταν κλείνουν οι εφημερίδες του ΕΑΜ και του ΚΚΕ.

Στη συνέχεια, ο Βάρναλης γράφει χρονογράφημα («Από μέρα σε μέρα») στον Προοδευτικό Φιλελεύθερο (απογευματινή εφημερίδα προσκείμενη στην ΕΠΕΚ) από τον Απρίλιο του 1950 έως τα τέλη Αυγούστου 1953 (Η εφημερίδα κλείνει τον Σεπτέμβριο του 1953). Πρόκειται για μια αρκετά μακρόχρονη συνεργασία, με χρονογραφήματα της καθημερινότητας, και με προοδευτικό πολιτικό προσανατολισμό.

Στον ΠΦ δημοσιεύει επίσης μια σειρά από μυθιστορηματικές βιογραφίες (Κλεοπάτρα, Αλκιβιάδης, Σαπφώ, Αττίλας, Ηρώδης). Σύμφωνα με την κ. Θεανώ Μιχαηλίδου, που επιμελείται το αρχείο Βάρναλη, πρόκειται για ελεύθερες αποδόσεις γαλλικών ιστορικών βιβλίων. Δεν έχω προλάβει να τα μελετήσω για να μπορώ να πω κάτι για την αξία τους και τον βαθμό δημιουργικής πρωτοτυπίας τους. Τέτοιες βιογραφίες είχε δημοσιεύσει ανώνυμα και στην Πρωία το 1939.

Η συνεργασία του χαρακτηρισμένου αριστερού Βάρναλη με την εφημερίδα της ΕΠΕΚ δεν είναι αντίθετη με τη γραμμή της αριστεράς, που αναζητούσε νομιμοποίηση και συμμαχίες. Με τα έντυπα της ΕΠΕΚ συνεργάζονταν και άλλοι αριστεροί και κομμουνιστές. Βέβαια, όταν προ καιρού ο Μάκης Μαΐλης δημοσίευσε στην ΚΟΜΕΠ μια εκτενή ανασκόπηση της ζωής και της δράσης του Βάρναλη, την τριετή συνεργασία του με τον Προοδευτικό Φιλελεύθερο την αποσιώπησε –ίσως όμως να είναι τυχαίο αυτό.

Το 1953 ο Βάρναλης συνεργάζεται και με δεύτερη εφημερίδα, πάλι κεντρώα, αυτή τη φορά όμως πρωινή. Γράφει χρονογράφημα («Πρωινά λόγια») στην Προοδευτική Αλλαγή (εφημερίδα προσκείμενη στον Παπαπολίτη και την ΕΠΕΚ) από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του 1953 (η εφημ. κλείνει στις 3.10.53) ενώ παράλληλα δημοσιεύει και τη μυθιστορηματική βιογραφία Ηρώδης ο Μέγας σε 55 συνέχειες. Στην Π.Α. έγραφε επιφυλλίδες ο Γιάνης Κορδάτος και μουσικοκριτική ο Μίκης Θεοδωράκης.

Εντωμεταξύ όμως, από τον Αύγουστο του 1952 έχει αρχίσει να εκδίδεται η καθαυτό εφημερίδα της Αριστεράς, η Αυγή, στην αρχή εβδομαδιαία και στη συνέχεια, από τα τέλη του 1952, καθημερινή. Στις 23 Αυγούστου 1953, με την ευκαιρία των πρώτων γενεθλίων της, η Αυγή κυκλοφορεί κυριακάτικο πανηγυρικό οχτασέλιδο τεύχος (προσέξτε, ενδεικτικό της λιτότητας της εποχής και της έλλειψης μέσων της κυνηγημένης αριστεράς, ότι η κυκλοφορία σε οχτασέλιδο ήταν κάτι που συνέβαινε σε εξαιρετικές περιστάσεις!) στο οποίο υπάρχει χρονογράφημα του Βάρναλη, και όπου αναγγέλλεται ότι η συνεργασία θα είναι τακτική, καθημερινή. Το χρονογράφημα του Βάρναλη στην Αυγή έχει τον γενικό τίτλο Λόγια που καίνε. Το πρώτο εκείνο χρονογράφημα είχε τίτλο «Για καλό τους» και αναφερόταν στους φονικούς σεισμούς των Επτανήσων, που είχαν ερημώσει την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο λίγες μέρες νωρίτερα.

Τα χρονογραφήματα του Βάρναλη στην Αυγή είχαν τον τίτλο «Λόγια που καίνε» και είχαν εντονότερο πολιτικά χαρακτήρα απ’ ό,τι τα προηγούμενα, αφού αυτή τη φορά ο Βάρναλης βρίσκεται σε έντυπο με την πολιτική και ιδεολογική γραμμή του οποίου συμφωνεί απόλυτα. Θα συνεργαστεί με την Αυγή με χρονογράφημα και σποραδικές επιφυλλίδες ως τον Μάρτιο του 1958 οπότε θα αρρωστήσει, θα νοσηλευτεί επί μήνες και θα βγει στη σύνταξη, ως δημοσιογράφος.

Επομένως, έγραψε χρονογραφήματα από το 1939 έως το 1944 και από το 1950 έως το 1958.

Η αξία των χρονογραφημάτων και της άλλης δουλειάς του Βάρναλη σε εφημερίδες (π.χ. επικαιρικά διηγήματα, πασχαλινά και χριστουγεννιάτικα) είναι σημαντική, και όχι μόνο επειδή συμπληρώνουν την εικόνα του συγγραφέα. Τα χρονογραφήματα του Βάρναλη είναι γραμμένα με κέφι, με τη χαρακτηριστική του μαστοριά, με την αστραφτερή, χυμώδη δημοτική γλώσσα του, και σε πολλά από αυτά ο συγγραφέας τους δείχνει απλόχερα (αλλά χωρίς να επιδεικνύει) την πολυμάθειά του και ειδικά την αρχαιομάθειά του. Γενικότερα τα χρονογραφήματα ενός μεγάλου μάστορα (όπως ήταν ο Βάρναλης) έχουν για τους αναγνώστες των επόμενων γενεών και μια άλλη αξία, ότι μας δίνουν την ευκαιρία να πάρουμε μια εικόνα της ζωής πριν από μερικές δεκαετίες, για πράγματα που έχουν αλλάξει ανεπιστρεπτί: ας πούμε, πώς ήταν η ζωή στην Αθήνα αμέσως πριν ή αμέσως μετά τον πόλεμο; Ή, πώς συμβίωναν οι πεζοί και τα αυτοκίνητα σε μιαν Αθήνα χωρίς φανάρια. Υπάρχουν από την άλλη και πράγματα που δεν αλλάζουν –και γι’ αυτά έχει αξία η ματιά του χρονογράφου.

Παράλληλα, κάτι άλλο ενδιαφέρον είναι ότι τα χρονογραφήματα αποτελούν τη μοναδική δημιουργική έκφραση του Βάρναλη για εκείνα τα χρόνια, οπότε αυτομάτως αποκτούν μεγαλύτερη αξία. Φυσικά, δεν είναι πρακτικά εύκολο να εκδοθούν στο σύνολό τους, αφού πρέπει να ξεπερνούν τις δυο χιλιάδες, και άλλωστε δεν αντέχουν όλα στον χρόνο ως εφήμερο είδος που είναι, αλλά ακόμα και το ένα δέκατο να διαλέξουμε αρκεί για να εκδοθούν δυο ή τρεις τόμοι και είναι κάτι που έχω σαν άμεσο στόχο, ώστε να προστεθεί μια ακόμα ψηφίδα στο έργο του μεγάλου αυτού λογοτέχνη και αγωνιστή.

Επειδή όμως μίλησα πολύ εγώ, θα κλείσω με λόγια του Βάρναλη, θα διαβάσω ένα απόσπασμα από το χρονογράφημά του «Το άδοξον τέλος», που περιλαμβάνεται στο βιβλίο Φείγ βολάν της Κατοχής.

Άδοξον τέλος

Έλεγε:
— Θ’ ανοίγω κάθε πρωϊ την πόρτα του «κήπου» μου (του μπαλκονιού) και θα καμαρώνω κρεμασμένα στα σιδερένια κάγκελα τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων: αιματοκόκκινα, αστραφτερά, μεγάλα και βαριά σαν τα ρουμπίνια της Χαλιμάς. Θα είμαι ο δράκος που θα τα φυλάω, θα τα κανακεύω και θα τα καμαρώνω και με τη φωτιά των ματιών μου θα τα κάνω να κοκκινίζουν περισσότερο. Θα τα δρέπω με τη δροσιά της αυγής απάνω στο σμάλτο τους, θα τα κόβω στα τέσσερα μ’ ασημένιο μαχαίρι (μ’ άλλο δε γίνεται), άγγιχτα, απάρθενα, πρωτόμαθα της αγάπης, θα τα λειώνω στο στόμα μου με τη σπιρτάδα τους αξεθύμαστη και πασπαλίζοντάς τα με λίγο αλάτι και ρίγανη – κι από εκεί θα τα παραδίνω στις φλέβες μου να τα κάμουν φως στα μάτια, γενναία φρονήματα στο νου, τραγούδι στα φυλλοκάρδια. Τι πράμα; Τις ντομάτες μου, τα πομοντόρια, τα χρυσόμηλά μου
!

Τέτοιον ύμνο στη ντομάτα μόνο στον Πάμπλο Νερούδα έχω διαβάσει!

Υπενθύμιση: Σήμερα στις 7.30 μ.μ. είμαι προσκαλεσμένος στη Λέσχη «Δρόμοι Φιλίας και Πολιτισμού» [Φερών 3 – ΗΣΑΠ Βικτώρια], όπου θα μιλήσω με θέμα «Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα». Θα χαρώ να σας δω εκεί!

Advertisements

30 Σχόλια to “Τα Φέιγ βολάν της Κατοχής και ο Βάρναλης ως δημοσιογράφος”

  1. Γς said

    Καλημέρα
    Πολύ ωραία αναδρομή.

  2. Γς said

    >Στις 23 Αυγούστου 1953 […] αναφερόταν στους φονικούς σεισμούς των Επτανήσων, που είχαν ερημώσει την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο λίγες μέρες νωρίτερα.

    Δεν θυμάμαι το χρονογράφημά του [ο μπαμπάς μια ζωή διάβαζε Καθημερινή και μετά Εστία. Την Εστία την αγόραζε μακριά απ την γειτονιά που διάβαζαν όλοι Αυγή]

    Θυμάμαι όμως τους σεισμούς:
    http://caktos.blogspot.gr/2014/01/blog-post_28.html

  3. Γς said

    Μα που είναι οι κ.κ. σχολιαστές;
    Δεν σχόλασε η εκκλησία ακόμη;

  4. Theo said

    Καλημέρα,

    Μήπως το «άγγιχτοι» στο παράθεμα του χρονογραφήματος είναι «άγγιχτα»;

  5. Γς said

    4:
    >άγγιχτα, απάρθενα, τα πρωτόμαθα της αγάπης.

    Αντε να βρεις τέτοια σήμερα.

    Και λέγαμε τις προάλλες [και το είχα γράψει κι εδώ] με έναν στην Λαϊκή ότι τίποτε δεν άλλαξε ουσιαστικά απ τη λαϊκή που ξέραμε στα μικράτα μας.

    -Μόνο οι ντομάτες άλλαξαν.

    Και συνέχισε κάνοντας χυδαίους αρωματικούς παραλληλισμούς χρησιμοποιώντας τους πιο πάνω χαρακτηρισμούς του Βάρναλη

  6. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    4: Ωχ ναι, ευχαριστώ για τη διόρθωση!

    5: Πάντως, και εκείνα τα «άγγιχτα, απάρθενα» τελικά δεν ευδοκίμησαν 🙂

  7. Φανταστείτε όμως πόσο διαφορετικά θα διαβαζόταν αυτός ο ύμνος στη ντομάτα μεσούσης της κατοχής!

  8. Ριβαλντίνιο said

    Γιατί η δική σας ομιλία είναι η μόνη που δεν μπορώ να ακούσω ?

  9. Ριβαλντίνιο said

    Α, εντάξει ! Τώρα μπορώ.

  10. Γς said

    >Τέτοιον ύμνο στη ντομάτα μόνο στον Πάμπλο Νερούδα έχω διαβάσει!

    ΄ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΝΤΟΜΑΤΑ
    Δυστυχώς πρέπει να σε δολοφονήσουμε:
    βυθίζεται το μαχαίρι στη ζωντανή σου σάρκα,
    τα κόκκινα εντόσθιά σου, ένας ήλιος φρέσκος, βαθύς, ανεξάντλητος
    γεμίζει τις σαλάτες της Χιλής΄

    Aπό το Θα θέλατε ακόμα ένα ερωτόμηλο;

  11. Christos said

    Reblogged this on Christos Andrianopoulos.

  12. Πάνος με πεζά said

    Τα ναυτικά ατυχήματα, φυσικά φέρνουν και τα μεζεδάκια τους. Έτσι, πριν από λίγο στην κρατική τηλεόραση, ρώτησε ο δημοσιογράφος «Εκτιμάτε ότι τα ελικόπτερα θα προλάβουν να επιχειρούν;» Eγώ εσάς πάντως, και με τη σωστή έννοια της λέξης, μάλλον ελάχιστα…

  13. Πάνος με πεζά said

    Ωχ λάθος, στα Σαββατιανά (και νυν Κυριακάτικα) μεζεδάκια πήγαινε αυτό…

  14. Left said

    @12 «Κρατική τηλεόραση». Ακριβώς! Αναμένεται (μονίμως) Αξιο»κρατική» τηλεόραση.

  15. spiral architect said

    Νέοι άνθρωποι που να ενδιαφερόντουσαν για το Βάρναλη είχαν μαζευτεί;

  16. sarant said

    15: Δεν είχε πολύ κόσμο γενικά, επειδή ήταν νωρίς (6.30) και μας έκαναν αντίπραξη τα ψώνια, αλλά είχε και νέους.

  17. Το βιβλίο το πήρα όταν κυκλοφόρησε. Εκείνο που με εντυπωσίασε ήταν η περιγραφή του πώς έγραφε τα «ευτελή» χρονογραφήματά του ο Βάρναλης: πήγαινε στα γραφεία της εφημερίδες, ενώ θα μπορούσε να τα έστελνε με έναν κλητήρα, έστω και πειναλέο, φόραγε τα μανικέτια του, μην λερώσει το πουκάμισο κι έξυνε τέσσερα-πέντε μολύβια για να μην χασομεράει στο ενδιάμεσο και διακόπτεται ο ειρμός. Τα κείμενα, προφανώς, τα «κατούραγε», όπως λένε οι επαγγελματίες του είδους, δηλαδή του έβγαιναν μονοκόμματα, άνετα και αβίαστα.

  18. "Ετεροδημότισσα" said

    καλησπέρα
    το βιβλίο αυτό φαίνεται ενδιαφέρον.
    Διακόπτω όμως τη διακοπική μου διακοπή απ’ τα πάντα για να δηλώσω ότι δεν έχω ξανακούσει την έκφραση «παίρνω σαν αφετηρία» έτσι με τη μεταφορική έννοια, είναι δόκιμη;
    δεν χρησιμοποιούμε συχνότερα την λέξη «αφορμή» γι αυτές τις περιπτώσεις;

  19. sxoliko said


    του Γιώργου Χατζηπιερή

    Μια ντομάτα καμικάζι
    τριγυρνάει στη Βεγγάζη
    μα την κυνηγάνε ήδη
    το λαδάκι και το ξύδι

    Βλέπει τότε ένα κοτσάνι
    πίσω από ένα καραβάνι
    είναι ο φίλος της τ’ αγγούρι
    με την πράσινη τη μούρη

    Μες της αραπιάς τα μέρη
    περπατάνε χέρι χέρι
    το αγγούρι κι η ντομάτα
    μα τα κάνανε σαλάτα

    Η ντομάτα και τ’ αγγούρι
    μπαίνουν τότε σ’ ένα αχούρι
    μα είναι η ρίγανη στημένη
    στη γωνιά και περιμένει

    Μπαίνουνε σε καφενέδες
    σκαρφαλώνουν μιναρέδες
    σε χαμάμ και σε παζάρια
    με κιλίμια και μπαχάρια

    Ξάφνου μέσ `απ’ την αλάνα
    ξεπροβάλει μια σουλτάνα
    που την πιάσαν οι σεφτέδες
    για τους ντοματοκεφτέδες

    Μα η ντομάτα ξέρει κόλπο
    απ’ τη θήκη βγάζει τ’ όπλο
    και της ρίχνουν με τ’ αγγούρι
    ντοματόζουμο στη μούρη

    Μες της αραπιάς τα μέρη
    περπατάνε χέρι χέρι
    το αγγούρι κι η ντομάτα
    μα τα κάνανε σαλάτα

    Εξακολουθώ να επιμένω, ότι είναι ηλίθιος εκείνος που συνεχίζει ν’ αρνιέται να δει ένα άλογο να καλπάζει πάνω σε μια ντομάτα
    Μπρετόν

    http://hellopoetry.com/words/23904/tomato/poems/

  20. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    19. Μα τί ωραία όλα !!

  21. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    και ο ντοματοφάγος του Μακριδάκη
    Ο Θωμάς και οι ντομάτες

  22. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    10.>>Θα θέλατε ακόμα ένα ερωτόμηλο;
    Το σώμα σου είναι ένα ρόδινο μικρό κορίτσι· κάθεται κάτω απ’ τη μηλιά και τρώει
    μια φέτα φρέσκο ψωμί και μια κόκκινη αλατισμένη ντομάτα,· κάθε τόσο
    χώνει κ’ ένα άνθος της μηλιάς στα στήθη της.
    Γιάννη Ρίτσου, Ερωτικά

  23. Άριστο, όπως πάντα το κείμενο. Με αφορμή την αναφορά στην εφημερίδα Αυγή: θα παραμείνει μαχητική ως ήταν στην αντί ή θα αποδυναμωθεί ως κυβερνώσα επί;

  24. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ για τα νεότερα σχόλια! Χτες, πήγα κάπου μετά τη διάλεξη κι έτσι έλειπα από το ιστολόγιο. Η διάλεξη πήγε πολύ καλά.

    21: Φοβερή ιστορία, δεν την είχα διαβάσει, ευχαριστώ!

    23: Τι να σας πω; Θα το δούμε…

  25. leonicos said

    Πρέπει να είναι καταπληκτικό βιβλίο.

    Στην Αγγλία είχα γνωρίσει, τη κ. Μαρία Δρ., η οποία σε συνεργασία με κάποιον πολύ ταπεινό λόγιο είχαν εκδώσει αποσπάσματα εφημερίφ=δων της κατοχής. Πολύ ενδιαφέροντα επίσης, αλλά δεν θυμάμαι τίτλους. Πιθανολογώ δεν θα είναι δυσεύρετα.

  26. IA said

    Είμαι βεβαιος κε Σαραντακο ότι μονο μη-κομμουνιστες μπορουν να γραφουν για τον κομμουνιστη Βαρναλη.

    Ο Καραντηνος μπορει και να ψευδεται:
    …..Ο Βάρναλης, αν πιστέψουμε μια μαρτυρία του Νίκου Καραντηνού

    Ο Ριζοσπαστης κλεινει υποθετω λογω διαφωνιων των μετόχων του και δεν τον κλεινει η δικτατορια των αστων
    ….Με τη δικτατορία του Μεταξά ο Ριζοσπάστης κλείνει
    …. το 1947 όταν κλείνουν οι εφημερίδες του ΕΑΜ και του ΚΚΕ.

    Φυσικα το μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ με καποιο μυστηριο λογο αποκρυπτει πτυχες της ζωης του Βαρναλη και αυτό είναι το μονο που αξιζει να συγκρατησει κανεις από το πολυσελιδο αρθρο του
    Βέβαια, όταν προ καιρού ο Μάκης Μαΐλης δημοσίευσε στην ΚΟΜΕΠ μια εκτενή ανασκόπηση της ζωής και της δράσης του Βάρναλη, την τριετή συνεργασία του με τον Προοδευτικό Φιλελεύθερο την αποσιώπησε –ίσως όμως να είναι τυχαίο αυτό.

    Είναι θλιβερο καποιος στρατευμενος συριζεος να γραψει ένα αρθρακι για καποιον και να μην αφησει αιχμες εναντια στο ΚΚΕ

  27. Earion said

    Δεν ξέρω αν το έχουμε ξαναπεί, αν όχι αξιοποιώ την ευκαιρία να προσθέσω μια ψηφίδα. Ο Δημήτριος Πουρνάρας, ένθερμος βενιζελικός, ήταν ο ιδρυτής του εκδοτικού οίκου Πάπυρος.

    Και μια υφολογική απορία, όχι προς εσένα αλλά προς τον όμιλο της Ηλιούπολης: μήπως δεν είναι σωστό να αυτοαποκαλούνται Όμιλος Κώστας Βάρναλης; Ένας τέτοιος τίτλος, στην ονομαστική, υπονοεί ότι ο όμιλος είναι ο ίδιος ο Βάρναλης. Ενώ είναι όμιλος στη μνήμη του Βάρναλη, είναι όμιλος που έχει σύμβολο, προμετωπίδα τον Βάρναλη. Δηλαδή στη γενική: Όμιλος Κώστα Βάρναλη.

    Βέβαια δεν περιμένω να απαντήσεις για λογαριασμό τους 🙂 Επισημαίνω απλά το γεγονός ως δείγμα μιας τάσης που εξαπλώνεται τις τελευταίες δεκαετίες. Έτσι, λ.χ., εκεί που είχαμε Στάδιο Καραϊσκάκη ή Αμφιθέατρο Σαριπόλου τώρα έχουμε Στάδιο Γεώργιος Καραϊσκάκης ή Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος.

  28. sarant said

    27: Δεν έχεις άδικο για την τάση που εξαπλώνεται.

    26: Να τα πάρουμε ένα-ένα.
    * Η διατυπωση «αν πιστέψουμε τον Νίκο Καραντηνό» μπορεί πράγματι να εκληφθεί ότι δηλώνει και επιφύλαξη, που ασφαλώς δεν είναι αυτός ο σκοπος μου, οπότε τώρα που το λες συμφωνώ ότι καλύτερο θα ήταν το εντελώς ουδέτερο «σύμφωνα με μαρτυρία του Ν.Κ.»
    * Η ομιλία δεν δόθηκε σε Αρειανούς που μετανάστευσαν πρόσφατα στη Γη, Όταν λέμε «με τη δικτατορία του Μεταξά ο Ριζοσπάστης κλείνει» όλοι καταλαβαίνουμε τον λόγο, εκτός αν είμαστε κακόπιστοι.
    * «Βέβαια, όταν προ καιρού ο Μάκης Μαΐλης δημοσίευσε στην ΚΟΜΕΠ μια εκτενή ανασκόπηση της ζωής και της δράσης του Βάρναλη, την τριετή συνεργασία του με τον Προοδευτικό Φιλελεύθερο την αποσιώπησε». Αυτό είναι γεγονός. Μπορεί ο Μαϊλης να μην ήθελε να δείξει ότι ο Βάρναλης συνεργάστηκε με μια πλαστηρική εφημερίδα και όχι π.χ. με τη Δημοκρατική ή τον Δημοκρατικό Τύπο. Μπορεί όμως και να το παρέλειψε τυχαία, επειδή π.χ. αγνοούσε τη συνεργασία.
    Το θέμα μου ήταν ο δημοσιογράφος Βάρναλης και βλέπω ότι ο Μαϊλης μία συγκεκριμένη συνεργασία δεν την αναφέρει. Δεν πρέπει να το πω; Εσύ πώς το εξηγείς;

  29. IA said

    Στις 16-17 Απρίλη του 2011 η ΚΕ του ΚΚΕ είχε διοργανώσει επιστημονικό συνεδριο με θέμα «Κώστας Βάρναλης, φως που πάντα καίει». Το άρθρο του Μ. Μαϊλη αποτελεί την παρέμβαση του στο συνεδριο και ειχε τιτλο ‘το ιστορικο πλαίσιο της πορειας του Κ. Βάρναλη’. Είναι φανερο ότι μια παρεμβαση σε ένα διημερο συνεδριο δε μπορει να καλυψει ολες τις πτυχες και λεπτομερειες της ζωης του Βαρναλη.

    Από την άλλη όταν καποιος από το αρθρο αυτό το μονο που βρισκει είναι να επισημανει μια παραλειψη και μαλιστα να της προσαψει και προθεση αυτό δειχνει το λιγοτερο μεροληψια

    Εξ ονυχος των λεοντα

  30. sarant said

    29: Το συνέδριο ήταν πολύ καλό και το σχετικό βιβλίο (τόμος δηλαδή, με σκληρό εξώφυλλο) έχει πολύ ενδιαφέρον.

    Όμως δεν κατάλαβες κάτι. Εγώ δεν έκρινα το άρθρο του Μαϊλη. Εξέτασα τον δημοσιογράφο Βάρναλη. Και επισήμανα μια παράλειψη, που μου φάνηκε αξιοπρόσεκτη. Πρόθεση δεν «πρόσαψα», αφού είπα ότι μπορεί να είναι και τυχαία η παράλειψη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: