Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2015


Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές από τον ομιλητή της κοινής ελληνικής (εξαιρώ δηλαδή ποντιακά και τσακώνικα). Κάτι που μου έχει κάνει εντύπωση σε σχέση με το διαλεκτικό λεξιλόγιο των κρητικών, αν και μπορεί να λαθεύω, είναι πως (μου φαίνεται ότι) έχουν πολλά επιρρήματα που διαφέρουν από την κοινή ελληνική. Το διαλεκτικό λεξιλόγιο θα περίμενα να διαφοροποιείται κυρίως στα ουσιαστικά, λιγότερο στα ρήματα και ακόμα λιγότερο στα επιρρήματα, βλέπω όμως ότι στα κρητικά υπάρχουν πολλά επιρρήματα που δεν τα έχει η κοινή ελληνική (και αντίστροφα: επιρρήματα της κοινής δεν τα έχει το κρητικό ιδίωμα).

Είχα αναφέρει καναδυό φορές σε σχόλια ότι θέλω κάποτε να γράψω ένα άρθρο για τα κρητικά επιρρήματα, αλλά το ανέβαλλα, μέχρι που ο φίλος Δημήτρης Ραπτάκης μού έστειλε μια πραγματεία, του Μιχάλη Καυκαλά, με τίτλο «Τα επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου, ολόκληρο βιβλίο 230 σελίδων. Οπότε δεν έχω πια δικαιολογία, κι έτσι στο άρθρο αυτό θα παρουσιάσω δεκαοχτώ επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου που δεν τα έχει η κοινή νέα ελληνική.

Μερικά είναι δάνεια από τα ενετικά/ιταλικά ή από τα τουρκικά, άλλα είναι από τα αρχαία. Δεν διάλεξα μόνο γνωστά επιρρήματα, πάντως απέφυγα τα πολύ σπάνια. Επίσης απέφυγα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα με την ίδια ακριβώς σημασία. Κατά τα άλλα, η επιλογή έγινε μάλλον αυθαίρετα αλλά νομίζω πως το δείγμα είναι αντιπροσωπευτικό.

Εκτός από το βιβλίο του Καυκαλά, συμβουλεύτηκα και το Γλωσσικό ιδίωμα της Ανατολικής Κρήτης, του Μανώλη Πιτυκάκη και, για τα τουρκικά δάνεια, το βιβλίο του Βασίλη Ορφανού.

1. χάμαι: Αυτό το ήξερα από παλιά και είναι εύκολο να καταλάβουμε τι σημαίνει. Χάμαι θα πει κάτω, καταγής, χάμω. Από το αρχαίο χαμαί, με ανέβασμα του τόνου.

Στον Ερωτόκριτο: χάμαι στη γης εξάπλωσε τση Πάτρας το λιοντάρι (Β1515). Α θέλεις ντρέτα πήγαινε, κι α θέλεις πέφτε χάμαι.

Υπάρχει και η ιδιωματική φράση «χάμαι θωρώ και λέω το», με την οποία ο ομιλητής, που μόλις έχει πει ή ετοιμάζεται να πει κάτι το υβριστικό ή μειωτικό, ζητάει συγνώμη γι’ αυτό, ας πούμε: «Το κοπέλι τουτονά είναι του διαόλου, χάμαι θωρώ και λέω το, και θάχει κακό τέλος».

2. ντελόγο, ντελόγκο. Κι αυτό είναι σχετικά γνωστό, διότι υπάρχει και σε πολλές άλλες περιοχές με παραλλαγές, όπως το κερκυραϊκό δελέγκου (που ακούγεται και στη Νικαριά, πιθανώς και σε όλη τη ζώνη επιρροής των ενετικών). Θα πει «αμέσως, γρήγορα». Για την ετυμολογία, ο Κριαράς αναφέρει ότι προέρχεται από το γενουατικό di longo, ενώ ο Πάγκαλος και ο Ξανθουδίδης από το ενετικό dilogo. Δεν το έχω ψάξει, αλλά το πρώτο είναι πιο πειστικό. Καθόλου πειστικό δεν είναι αυτό που γράφει το Βικιλεξικό, ότι βγαίνει από την ελληνική φράση «εν τω λόγω», που σαν πορτοκαλισμός φαίνεται.

Όντε γελάς μα κι όντε κλαίς εγώ δεν έχω λόγο / πες μου μονάχα ότι με θες και έρχομαι ντελόγο (μαντινάδα)

3. μπλιο. Κι αυτό είναι ευρύτερα γνωστό. Σημαίνει πλέον(χρονικό), πια, ποτέ πια. Από το αρχαίο πλέον προέρχεται, με συνίζηση: πλέον > πλεό > πλιο > μπλιο. Γράφεται και πλιο.

Κι ο λογισμός μου εγρίεψε και πλιο του δε μερώνει (Ερωτόκριτος Γ162).
Μπλιο μου τσ’ αυγές δεν πορπατώ, τσι νύχτες δε γυρίζω.

4. γοργό. Από το ουδέτερο του επιθέτου γοργός, με σημασίες ταχέως, σε λίγο, αλλά και «παραλίγο, σχεδόν».

Εμπέρδεξα και γοργό να σκοτωθώ (παραλίγο να σκοτωθώ).
Απού την αυλή της εκκλησιάς εφεύγανε γοργό μεσημέρι (σχεδόν μεσημέρι).

5. ταχιά. Επίρρημα με πολλές σημασίες, με διαφορές ανάμεσα στο ανατολικό και στο δυτικό κρητικό ιδίωμα. Μπορεί να σημαίνει: α) σήμερα το πρωί, β) αύριο το πρωί, γ) του χρόνου αλλά η βασική σημασία του είναι «αργότερα, στο μέλλον» (αόριστα), αυτό που λέμε στην κοινή ελληνική «αύριο» χωρίς να εννοούμε την επόμενη μέρα. Από το αρχαίο ταχέα, ουδέτερο του ταχύς.

«Ταχιά, όντε δα παντρέψω τα κοπέλια μου, δα ξεγνοιάσω»
«Έχω παραπονέματα στ’ αχείλια μου γραμμένα / ταχιά στην κρίση του Θεού δα σου τα πω ένα-ένα».

Με αναδιπλασιασμό, ταχιά ταχιά, σημαίνει πρωί πρωί: Ταχιά ταχιά εσηκώνουντο πρι να ξυπνήσουν οι άλλοι (Ερωτ. Α449)

6. ταχυτέρου ή ταχτέρου/τασκέρου ή ταϊτέρου. Αύριο. Από τη γενική του επιθ. ταχύτερος.

Να πας κι εσύ ταϊτέρου στσι σκορδουλάκους = Να πας κι εσύ αύριο στους βολβούς.
Δώσε μου ένα ψωμί ίσαμε ταχυτέρου που θα ζυμώσω.

Να πούμε και για το μυτιληνιό ταχτέρ ταχτέρ = πρωί πρωί, που ακούγεται σαν τούρκικο αλλά είναι από την ίδια ρίζα.

7. ομάδι Σημαίνει «μαζί, ομαδικά» και προέρχεται από το ομάς – ομάδιον – ομάδιν. Έχει υποχωρήσει στον προφορικό λόγο, ενώ χρησιμοποιείται στη σύγχρονη κρητική λογοτεχνία και φυσικά στα κλασικά κρητικά δράματα.

Άχι και νάταν μπορετό νάμαστε πάντα ομάδι / σαν όντε φαίνουν το πανί στημόνι με το φάδι.
Τάσσω σου θυγατέρα μου νάμαστε πάντα ομάδι (Ερωφίλη Ε311).

Συνώνυμό του είναι το αντάμι, όπως το αντάμα της κοινής (που προέρχεται εκ συναρπαγής από τη φρ. ‘εν τω άμα’).

8. περίττου, περίττα, περιττοπλιάς Προ πάντων, και μάλιστα, κι ακόμα περισσότερο. Πιθανώς ετυμολογείται από το περίσσια, αλλά ο Πάγκαλος δίνει άλλη ετυμολογία και το γράφει με ένα τ.

Περίττου νάναι φτάζυμο και να’ ν καλοψημένο (προπάντων)
Ποτέ σου μην ανερωτάς άθρωπο κουρασμένο / περίττα να’ν από μακρά και δρόμο ερχομένος (και μάλιστα)
Το νάζι τση μελαχρινής η άσπρη δεν το κάνει, περίττου νάχει και μαλλιά και βυσσινί φουστάνι.

9. τζίγκου-τζίγκου. Σημαίνει στάγδην, με φειδώ, από λίγο. Υπάρχει και λέξη τζίγκουνας, η πηγή απ’ όπου ρέει λίγο νερό. Πιθανώς να προέρχεται από το τζιγκούνης (τσιγκούνης της κοινής).

Τζίγκου τζίγκου βάνεις το λάδι στο φαητό, τάξε πως τ’ αγοράζεις = Με το σταγονόμετρο βάζεις το λάδι στο φαγητό, λες και το αγοράζεις (ενώ είναι δική του παραγωγή).

Συνώνυμο: βρόξη-βρόξη.

10. σαφί, σαφίς. Επίρρημα τροπικό και χρονικό. Χρονικό, σημαίνει «πάντοτε, διαρκώς, συνεχώς», λέει ο Πιτυκάκης, ενώ ως τροπικό σημαίνει «γεμάτο, όλο, εξ ολοκλήρου». Νομίζω ότι αντιστοιχεί και ως χρονικό και ως τροπικό στο «όλο» της κοινής, όπως θα φανεί στα παραδείγματα.

Εμένα πέμπεις σαφί στα οζά, γιάντα δεν πέμπεις και τον αδερφό μου; = Όλο εμένα στέλνεις στα ζώα…
Σαφίς εφώνιαζε τ’ αντρούς τση = όλο του φώναζε του άντρα της.

Σήμερο στην εκκλησά δεν ήτανε κανένας άντρας’ σαφί γυναίκες ήτανε = Όλο γυναίκες ήτανε.
Σαφί τρύπες είναι το βαρέλι = Γεμάτο τρύπες, όλο τρύπες είναι.

Από το τουρκικό safi = αληθινό, καθαρό, που κάποιοι θέλουν (πορτοκαλικώς) να το αναγάγουν στο «σαφής».

11. σάικα Ασφαλώς, εξάπαντος, αλλά και: πιθανώς, προφανώς. Προσδιορίζει μια κατάσταση μεταξύ πιθανότητας και βεβαιότητας, αλλά πιο κοντά στη βεβαιότητα.

Εφτάρμισέ με σάικα κι ήχασα την υγειά μου (με μάτιαξε ασφαλώς κι έχασα την υγειά μου)
Την ερχομένην Κυριακή θάρθει ο σύντεκνος σάικα στο σπίτι (εξάπαντος)

Από το τουρκικό sahi = ασφαλώς. Όπως λέει και ο Βασίλης Ορφανός στο βιβλίο του για τις κρητικές λέξεις τουρκικής προέλευσης, που το παρουσιάσαμε προ καιρού, θα αναπτύχθηκε πρώτα το επίθετο σάικος και μετά το επίρρημα.

12. μπέλικι, μπέλκι. Ίσως, μήπως, ενδεχομένως. Ο Ορφανός σημειώνει ότι εκφράζει πάντοτε θετική προσδοκία (μπας και…) Από το τουρκ. belki = ίσως.

Μπέλικι νάρθει η γιαγαπώ να τηνε ξαγορέψω (Ίσως έρθει αυτή που αγαπώ, να την ξεμολογήσω, να μάθω τα μυστικά της)
Άιντε να πάμε στου πασά που κάνει δίκια κρίση, μπέλικι και σε λυπηθεί και δε σε καταλύσει.

Ο Καυκαλάς σημειώνει ότι το επαναναλύουν και σε: μπέλι και.

13 αναφιλέ, ναφιλέ. Μάταια, ανώφελα, του κάκου.

Έξυουνα τα γένια μου για να κατεβάσει η κεφάλα μου πράμα να γράψω στη φημερίδα, μα ναφιλέ.

Από τουρκ. nafile, το οποίο σύμφωνα με ορισμένους είναι αντιδάνειο (από το ανωφελώς), χωρίς αυτό να είναι βέβαιο. Ο τύπος αναφιλέ, από επανανάλυση -μα ναφιλέ > μα αναφιλέ.

14. δαμάκι. Λιγάκι, ελάχιστα. Σπάνια λέγεται σήμερα, αλλά είναι συχνό στα κλασικά κρητικά έργα. Από το δαγμός (μπουκιά, δάγκωμα) >δαγμίον > δαμίν > δαμί > δαμάκι, δηλ. μια μπουκίτσα!

Ήθεκε για να κοιμηθεί δαμάκι η Αρετούσα [Ερωτ. Γ 637] = έπεσε να κοιμηθεί λιγάκι
Θυμήσου την αγάπη μας και δάκρυσε δαμάκι, θυμήσου απού σε φίλουνα χωστά στο φεγγαράκι (χωστά = κρυφά)

15. μιαολιά, μιαουλιά. Το γνωστότερο από τα επιρρήματα που σημαίνουν «λίγο». Λιγάκι, ελάχιστο. Από το «μια γουλιά». Αρχικά θα χρησιμοποιόταν μόνο για υγρά αλλά στη συνέχεια έχασε την ειδική του έννοια και λέγεται και για στερεά αλλά και για αφηρημένες έννοιες, και με χρονική σημασία.

Να κάτσω θέλω μιαολιά να ξεκουραστώ, κι ύστερα δα πάρω πάλι το δρόμο.

Υπάρχουν κι άλλα με την ίδια σημασία και σχηματισμένα πάνω στο ίδιο πατρόν, όπως μια σταλιά (και στην Κοινή), μιαχιά (από το μια νυχιά), ένα ψιχάλι, μια βρόξη.

16. σκιας Σημαίνει έστω, τουλάχιστον, ούτε καν. Από το «και αν» που έγινε «κι α», κια, μετά κιας, και με προθετικό σ-: σκιας.

Κι ουδέ ν’ απλώσω μ’ άφηκες σκιας στο δαχτύλι μόνο (Ερωτ. Γ1387) ούτε καν στο δάχτυλο

Σα μου τον ήπηρες το νου, πάρε με σκιας κι εμένα / κι είντα με θέλει κουζουλό η μάνα που μ’ εγέννα [πάρε με τουλάχιστον κι εμένα]

17. πούρι. Πολυσήμαντο μόριο με σημασίες: α) βέβαια, μάλιστα, ως γνωστόν, β) άραγε, γ) άλλωστε δ) αρκεί να. Δάνειο από το ιταλικό pure.

Μα σίφουνας είναι κι αυτός, πούρι και θ’ αλαργάρει (σίγουρα θα απομακρυνθεί)

18. κοντό. Σημαίνει «άραγε, μήπως, τάχα». Μάλλον προέρχεται από το ουδέτερο του επιθέτου κοντός -πάντως κάποιοι για να μην μπερδεύεται με το επίθετο, το γράφουν «κοντώ».

Κοντό και νάμαι ξυπνητός γή πούρι να κοιμούμαι; (Φορτουνάτος Ε79)
Κοντό κιόλα να χαρίσουνε θέλει τα χρέητα; (Μήπως μας χαρίσουνε τα χρέη; )

Μια και βρισκόμαστε σε διαπραγματεύσεις, ας κλείσουμε το άρθρο με αυτή τη φράση, που δεν την έφτιαξα εγώ, τη βρήκα στον Πιτυκάκη, αλλά μοιάζει επίκαιρη!

 

 

 

 

 

120 Σχόλια to “Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα”

  1. Πάνος με πεζά said

    Καλημέρες !

    Πολύ ωραίο άρθρο. Με το «πούρι» θυμήθηκα το «Εσύ’σαι πούρι, Ρώκριτε; Θαρρώ κι ο νους θεριεύγει!» (ή περίπου έτσι)

  2. Alexis said

    Καλημέρα.
    Εξαιρετικό το άρθρο!
    Το «ταχιά» λέγεται και αλλού, π.χ. στη διάλεκτο του Ξηρομέρου, με σημασία «του χρόνου».
    Και το «χάμαι» βέβαια ως «χάμω, χάμου» στην Πελοπόνησσο, εξ’ ού και χαμουτζήδες.

    Και το «ζιμιό»(=αμέσως) θα μπορούσε να πει στο άρθρο, πολύ συχνό στον Ερωτόκριτο.
    Όμως δεν ξέρω αν λέγεται πια σήμερα…

  3. Alexis said

    να μπει διάολε… 😡

  4. Κρήτη είναι μόνο τα Σφακιά, η άλλη είναι περβόλια
    όπου φυτρώνει σέλινομαζί με τη μανόλια

  5. spiral architect said

    Καλημέρα. 🙂
    Ταχιά τα υστέρω θα τοποθετηθώ με μαντινάδα:

    Μαδάρες μου Χανιώτικες κορφή του Ψηλορείτη
    και Λασιθιώτικα βουνά γειά σου παντέρμη Κρήτη

  6. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    2: Το σκέφτηκα να βάλω το ζιμιό, αλλά επειδή δεν λέγεται κι επειδή είχα κι άλλα με την ίδια σημασία το άφησα τελικά. Πάντως έχει πλάκα γιατί σκέφτεται κανεις τη ζημιά (ενώ βγαίνει απο το δια μιας)

  7. cronopiusa said

    Θυμήσου πως μ’ επλήγωσες κ’ έχω θανάτου πόνο
    κι ουδέ ν’ απλώσω μ’ άφηκες σκιάς στο δακτύλι μόνο.

    To everyone who thinks 50 Shades is all sorts of awesome: Please, stop and THINK

    Καλή σας μέρα

  8. Ἀρχιμήδης Ἀναγνώστου said

    Νὰ θυμηθοῦμε καὶ τὸ «ὕστερα», ποὺ ὑπάρχει μὲν στὴν κοινή, ἀλλὰ στὴν κρητικὴ διάλεκτο ἔχει τὴν ἀνάποδη ἔννοια.

    Τὸν μπάτηξα ὕστερα (τὸν συνάντησα λίγο πρίν)

  9. Βασίλης Ορφανός said

    Κατά τον Ι. Χλωρό (Τουρκο-ελληνικόν λεξικόν, 1899, Α 1020) το τουρκ. safi σημαίνει «καθαρός, αγνός, άδολος». Και στο κρητικό ιδίωμα φαίνεται ότι η λ. χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως επίθετο, με τη σημ. ‘καθαρός, νέτος’, όπως βλέπουμε στο ημερολόγιο ενός Κρητικού, των ετών 1831-1845: Σε ένα σημείο αναφέρει ότι ζύγισαν βαρέλια με ελιές, αφαίρεσαν την ντάρα «και έμειναν οι ελιές σαφί οκ. 6369,100». Σε άλλο σημείο γράφει: «ελέσαμε το στάρι […] οκ. 88,200. Εδώκαμε μυλωνικά οκ. 5, έμεινε σαφί οκ. 83, 200» (Μενέλαος Παρλαμάς, “Το ημερολόγιο του Κωνσταντίου Κοζύρη από την Κριτσά”, Κρητικά Χρονικά, 1 (1947) σελ. 349 και 368-9 αντίστοιχα).

  10. Βάνα said

    Μια που αναφερθήκατε στο «ταϊτέρου» και στο «ταχιά», να προσθέσω πως θυμάμαι τον πατέρα μου να λέει «όψαργάς» εννοώντας χθες (εψές αργά). Ωραία ήταν που μας τα θυμήσατε.

  11. spiral architect said

    Ο Δίας
    Ο Δίας ήντονε βοσκός
    στ’ Ανωγειανό αόρι
    ήντονε και το σπίτι του
    μέσα στο Περαχώρι

  12. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    @2,

    (ΕΝΣΤΑΣΗ:) μα να μας λένε «χαμουτζήδες» κι άλλοι να πιστώνονται το επίρρημα, ε …αυτό πάει πολύ!

  13. Γς said

    >ταχιά […]
    α) σήμερα το πρωί, β) αύριο το πρωί, γ) του χρόνου

    σαν το τέρμινο περίπου,
    μια ώρα, μια μέρα, μια αιωνιότητα

  14. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    10: Είναι πάρα πολλά τα κρητικά επιρρήματα και πολύ ωραία!

  15. Βασίλης Ορφανός said

    Στο παράδειγμα χρήσης του Πιτυκάκη: «Κοντό κιόλα να χαρίσουνε θέλει τα χρέητα;», η περίφραση «να χαρίσουνε θέλει» σημαίνει = θα χαρίσουνε, οπότε το νόημα της πρότασης είναι: Λες να βγει αληθινό ότι θα χαρίσουνε (τελικά) τα χρέη; Μακάρι! Στρογγυλή η ζαλιά ντου απού δεν το θέλει (κρητική κατάρα!).
    Για τον περιφραστικό μέλλοντα αντιγράφω από τον Ξανθινάκη (Λεξικό του δυτικοκρητικού ιδιώματος, Β΄ έκδ. 2001, σ. 28): Σχηματίζεται ως εξής: το τελικό μόριο να + υποτακτική του ρήματος + θέλω (ή θέλει, το οποίο μένει άκλιτο σε όλα τα πρόσωπα του πληθυντικού και ενίοτε και του ενικού): να τονε καταλύσω θέλω/θέλει, να φτάξετε θέλει, να χορέψουνε θέλει.

  16. Vrach said

    «Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές…»
    Μα, έχω την εντύπωση, ότι η κρητική δεν είναι πράγματι διάλεκτος, όπως οι 5 άλλες νεοελληνικές διάλεκτοι (ποντιακά, κυπριακά, κατωιταλιώτικα, καππαδοκικά και τσακώνικα) αλλά ιδίωμα (ή μάλλον σύνολο ιδιωμάτων), γι’ αυτό είναι πιο κατανοητή, παρόλο που οι Κρητικοί δεν το δέχονται με τίποτα και θέλουν ντε και σώνει να την ‘αναβαθμίσουν’ σε διάλεκτο. Οκ, δεν θα τα χαλάσουμε, μπορούμε και να τους κάνουμε το χατίρι!

    Παρεμπιπτόντως, με τα πολύ ωραία παραδείγματα κρητικών επιρρημάτων, θέλω να ρωτήσω: Έχει μήπως κανείς υπόψη του αν υπάρχουν στα κρητικά υποκοριστικά επιρρήματα;

  17. Evan T said

    Το «ταχιά» χρησιμοποιείται και στο καραγκούνικο ιδίωμα, αλλά σχεδόν αποκλειστικά με την έννοια του «αύριο πρωί-πρωί». Όπως και το «χαμαί» (με χαμηλά τον τόνο), αν και το «χάμω» και το «καταή» είναι μάλλον συνηθέστερα.

    Το «τζίγκου-τζίγκου» προσωπικά μου ακούγεται και κάπως ηχοποίητο, όπως το «τσικ-τσικ» ή το «στακ-στακ». Πώς ακούγονται οι σταγόνες σε ένα άδειο μπακιρένιο γκιούμι άραγε; Μήπως έχουμε εδώ απλά ευτυχή σύμπτωση μεταξύ ήχου και υπάρχουσας λέξης με παρεμφερές νόημα, οπότε μπλέχτηκαν νοηματικά;

  18. Μαρία said

    Μπέλκιμ στους Βόρειους το ίσως.

  19. sarant said

    15: Βασίλη, καίρια η παρατήρηση!

    16: Θα μας πει κι ο Βασίλης, αλλά νομίζω δεν είναι συχνά τα υποκοριστικά επιρρήματα, όπως στα ηπειρώτικα το παρακατούλια και τα συναφή.

    17 Μπορεί να έχεις δίκιο!

    18 Α, ωραία!

  20. marulaki said

    Μα πού είναι η Έφη;!;

    Το οψάργας το λέει και ο δικός μου μπαμπάς. Οψάργας όμως, και όχι οψαργάς.
    Το μια ολιά, έχω ακούσει ότι προέρχεται από το ‘ένα όλον’, μία χούφτα, μια δόση. Νομίζω το έχουμε ξαναπεί παλιότερα.
    Το μπλιο, χρησιμοποιείται και όταν θέλει κάποιος, ας πούμε, να βοηθήσει και είναι πλέον αργά ως απάντηση: Εδά μπλιο. (τώρα πια)
    Δεν είπαμε κιόλας για τα τοπικά επιρρήματα, το εδά, το ετά και το ετά-δα, δηλ. εδώ, εκεί, και εκεί πέρα. Το εδά χρησιμοπιοείται και ως ‘τώρα’. Και το επαέ (εδώ) και σύνθετο επαέ-πέρα (εδώ πέρα).

    Ως προς το σαφί, οι καλοί πότες λένε ‘σαφί καλά’ αντί εις υγείαν. Νόμιζα ότι γράφεται με -η-.

    Θα θύμηθώ κι άλλα στην πορεία, κάτσε να έρθει και η σίγουρη δύναμη! Ως τότε, σαφί καλά!

  21. Ριβαλντίνιο said

    Και το γνωστό

    Αθηναίοι και Θηβαίοι
    και κακοί Μυτιληναίοι
    άλλα λένε το βραδύ
    κι άλλα κάνουν το ταχύ.

  22. cronopiusa said

    Από την «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτση. Πράξη Τρίτη, Σκηνή Ι

  23. cronopiusa said

  24. sarant said

    Eυχαριστώ για τα νεότερα!

  25. Πάνας said

    Ένα από τα περίεργα τοπικά επιρρήματα που είχα να ακούσω από μικρός μού θύμισε η αλληλογραφία των γονιών μου:
    Όταν ο πατέρας μου είχε πάρει μετάθεση στα μακρινά Γρεβενά (πίσω στο 1966), οι γεραπετρίτες που τον λάτρευαν του έστελναν σωρηδόν επιστολές και με ενδιαφέρον τον ρωτούσαν: «πώς είστε κύριε Πρόεδρε; καλά περνάτε αυτού;»
    Το «αυτού» σημαίνει «εκεί που είσαι εσύ» (όχι όταν είμαστε μαζί και δείχνουμε κάτι).
    Ένα άλλο ενδιαφέρον επίρρημα είναι το «ξαρητού» ή «ξαργητού» ή «ξαργήτου» = επίτηδες.

  26. Βασίλης Ορφανός said

    16
    Απ’ όσο ξέρω, αλλά και όπως βλέπω στον Πάγκαλο (Περί του γλωσσικού ιδιώματος της Κρήτης, Τόμος Α΄, Γραμματική, Αθήνα 1955, σ. 362-374), στην Κρήτη δεν έχουμε υποκοριστικά επιρρημάτων.
    ‘Ετερον: Η εν Κρήτη ομιλουμένη ελληνική είναι μεταξύ ιδιώματος και διαλέκτου, αλλά πάει πιο πολύ προς το ιδίωμα. Αυτόν τον όρο βρίσκουμε και στους τίτλους των τριών σημαντικότερων κρητικών λεξικών (Πάγκαλου Ξανθινάκη, Πιτυκάκη). Τώρα, αν μερικοί μαυροποκαμισάδες νομίζουν ότι με το να «αναβαθμίσουν» τα Κρητικά σε διάλεκτο θα γραφτούν στα «Ληξιαρχεία της Προγονικής Περηφάνιας»…, ξά τως…

  27. cronopiusa said

    για το Μαρουλάκι την Εφούλα και τις άλλες κρητικοπούλες της παρέας

  28. Τσοπάνος said

    όταν οι ρήσεις είναι βουλωμένες, οι ρύσεις δεν λένε τίποτε…
    http://news.in.gr/greece/article/?aid=1231385414

  29. Τσοπάνος said

    @21
    για το βραδύ και το ταχύ έχω ένσταση
    βραδί και ταχί ίσως (ταχιά, αποκαλούσαν το αύριο)

  30. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    25; Νομίζω ότι το «αυτού» είναι πανελλήνιο, πάντως.

  31. Λ said

    Ευχαριστούμε για το πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Χαμαί λέμε εμείς και δαχαμαί που σημαίνει εδώ. Υπάρχει η έκφραση που να φακός χάμαι και σημαίνει το ίδιο με το που να φακός κουτρουμπέλλες. Επίσης λέμε νισάφι που σημαίνει φτάνει πια.

  32. Τσοπάνος said

    Τώρα είδα ότι το «ταχιά» αναφέρεται και πιο πάνω.
    Το έλεγε κι η γιαγιά μου, (Β-Α Πελοπ.)

  33. Λ said

    Το αντίθετο το δαχαμαί είναι τζιαχαμαί (εκείθεν).

  34. Λ said

    Το άλλο επίρρημα που ανά γνωρίζω είναι το πέρσι που σημαίνει ίσως αλλά και μακάρι

  35. Ριβαλντίνιο said

    @ 29 A, ναι. Από ορθογραφία δεν σκαμπάζω και πολλά.

  36. Πάνας said

    Πράγματι, το είδα εκ των υστέρων

  37. Λ said

    εκεί

  38. andam said

    Το «ταχιά» τόλεγε και η γιαγιά μου αλλά νομίζω ότι είναι γνωστό και ευρύτατα στη Θεσσαλία με την έννοια «αύριο το πρωί» ή κάπου απροσδιόριστα στο μέλλον

  39. tamistas said

    Συνεκινήθην κι ενεθυμήθην…

    Το μπλιο το ξέρω και μπλιος. Από μνήμης στον Ερωτόκριτο;
    Μα τυφλωμένος βρίσκομαι κι ήντα κάμω δεν κατέχω
    κι ήχασα τον λογαριασμό και μπλιος μου νου δεν έχω…

    Μ’ αρέσει πολύ και το μπάρεμ αλλ’ αυτό το λένε κι αλλού, νομίζω.

  40. sarant said

    31 Που να φακκάς χαμαί : που να χτυπιέσαι χάμω.
    Το νισάφι πανελλήνιο.

  41. sarant said

    39 Το μπάρεμ ναι, πρέπει να το λένε τουλάχιστο στη Μυτιλήνη

  42. Alexis said

    Και το «πράμα» με τη σημασία του «τίποτα» είναι μια ξεχωριστή περίπτωση κρητικού επιρρήματος…

    Το «αυτού» δεν θα το ‘λεγα πανελλήνιο.
    Λέγεται πολύ στην Πελοπόνησσο, και σε πολλά μέρη της Νότιας Ελλάδας, αλλά δεν το έχω ακούσει ποτέ από βορειοελλαδίτη…

    #25 τέλος: Και το «ξεμουτόχου» (=επίτηδες, επί τούτου)

  43. tamistas said

    25: ξαργού, στην Εύβοια. Το πανχαλκιδέικο είναι το ρούκου.

    Αλλά για κρητικά λέμε εδά…

  44. sarant said

    42 Το «αυτού» το χρησιμοποιούσε στα γραφτά του ο Ζαχαριάδης (μικρασιάτης)

  45. "Ετεροδημότισσα" said

    το «αυτού» και το «επαέ» λέγεται και στα επτάμησα

  46. Theo said

    Καλημέρα,

    @42:
    Το «αυτού» το έχω ακούσει από Γιαννιώτη (θεωρείται βορειοελλαδίτης; ) Από Μακεδόνες και Θρακιώτες, όχι.

  47. Aγάπη said

    27 Τί μου έκανες τώρα! Σπουδαία φωνή

  48. Aγάπη said

    47 Επτάμησα; 🙂 Ωραίο όνομα, να καθιερωθεί παρακαλώ 🙂

  49. "Ετεροδημότισσα" said

    οπς σόρρυ επταμησιώτς και επταμησιώτςς

  50. Tania Rahmatoulina said

    18. Στα κυπριακά: πέρκιμον (ίσως), χαμαί (κάτω) και περίτου (περισσότερο)

  51. Λ said

    θυμήθηκα πολλά κυπριακά: τσιαππού τσιαππού γρήγορα, νάκκον λίγο, νακκουρίν λιγάκι, καηρέττιν στη φράση κάμνε καηρέττιν γρήγορα, σίσιν ( λέγε shishin) τέλειο, λέμε επίσης και σίσιν ποηνόραμμαν (τέλειο σαν ραφή μπότας). Υπάρχει και το άτζιαπις άραγε. Σαν τούρκικα μου φαίνονται όλα.

  52. sarant said

    Eυχαριστώ για τα νεότερα!

    Το τσιαππού το λέγανε και στην Ελλάδα, τσαμπούκ τσαμπούκ,. Το καερέτι-καϊρέτι σαν ουσιαστικό να είναι.

  53. Λ said

    Το επίτηδες είναι κατάφτις (σόρυ από ορθογραφία δεν ξέρω)

  54. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    Το αυτού το έχει ήδη ο Θουκυδίδης με τη σημερινή σημασία. Στο λύκειο, μας έκανε ο καθηγητής ένα άγνωστο με το αυτού για να μας το δείξει και να απενοχοποιήσει την ντοπιολοαλιά.

  55. Λ said

    Το τουρλού τουρλού δεν είναι επίρρημα;

  56. Spiridione said

    Ωραίο άρθρο. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς το κοντό πήρε τέτοιες σημασίες.
    Στη Μεσσηνία είναι συνηθισμένο και το «τι είναι είναι αυτούνο ‘φτού;»

  57. Βάνα said

    20. Marulaki ναι, και οψάργας αλλά και όψαργάς (δύο τονισμοί). Το ωραίο είναι πως η μαμά μου δεν το χρησιμοποιούσε ποτέ! Διαφέρουν πάντως οι λέξεις από νομό σε νομό. Στα Χανιά λέμε «χάμαις» και μπάρεμου (τούρκικης προέλευσης).

  58. Λ said

    mishi μου : δήθεν

  59. stratosbg said

    Reblogged this on a hairless ape.

  60. Ηλεφούφουτος said

    » Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους »

    H πληρότητα και ο πλούτος είναι απ τα πρώτα πράγματα που μου ‘ρχονται να πω για τη γλώσσα του Ερωτόκριτου, της Ερωφίλης και του Ροδολίνου.

    Μου άρεσε το άρθρο, ένας λόγος που το χάρηκα ήταν γιατί σχεδόν καθε επίρρημα που έβλεπα μού έφερνε στο μυαλό έναν ωραίο στίχο,
    π.χ. το πρώτο, το χάμαι:
    Σα να ’το με τη χέρα σας γραμμένο στο περγιάλι,
    Στη διάκριση τση θάλασσας, γη χάμαι στην πασπάλη.
    (πρόλογος του Χαρου στην Ερωφίλη)

  61. Λ said

    τσιάκκαρα μάκκαρα χασκερέ είναι τίτλος τραγουδιού αλλά δεν ξέρω τι σημαίνει

  62. Λ said

    αντάν όταν

  63. Λ said

    άντζιακκις: μετά βίας/δυσκολίας

  64. Merops said

    (Δεν έχει άμεση σχέση με το αντικείμενο του άρθρου, αλλά είναι ευκαιρία να αναφερθεί εδώ)

    Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχει στη ντοπιολαλιά των Σφακίων – κυρίως στις περιοχές ανατολικά του Ασκύφου (Καλλικράτης, Ασφέντου, Αση Γωνιά) – η αντικατάσταση του «λ» από «ρ» σε αρκετές λέξεις στον προφορικό λόγο, από αυτά που έχω ακούσει με τα αυτιά μου και θυμάμαι πρόχειρα: οικορογικό, ράστιχο (ουσιαστικά, βέβαια, δεν είναι αντικατάσταση, αλλά διαφορετική εκφορά του λ, πρέπει να το ακούσει κανείς για να το καταλάβει)

    Και ένα σχετικό ανέκδοτο:

    Δύο τουρίστες πάνε σε ένα χωριό των Σφακίων, που τα περισσότερα είναι σχεδόν αποκλειστικά κτηνοτροφικά, για να φάνε σε μία ταβέρνα. Οι τουρίστες, έχοντας την εικόνα του νησιού και της θάλασσας στο μυαλό τους, ρωτούν τον βαρύ Σφακιανό μαγαζάτορα:
    – Έχετε τίποτα σε θαλασσινό;
    – Αράτσι.

  65. κουτρούφι said

    Στη Σίφνο υπάρχουν τα:
    σαφί: γεμάτο
    πούρι: Πιο πολύ με την (α) έννοια
    Λέμε επίσης «μπάρε μου» (όχι μπάρεμ). «Μπάρε μου» υπάρχει και στη Νάξο.

  66. Παναγιώτης Κ. said

    Το «αυτού» χρησιμοποιείται στην Ήπειρο.
    Το έχω συναντήσει σε κείμενα του Άρη, του Ζαχαριάδη και του Παναγιώτη Κανελλόπουλου.

    Ερώτηση :Το νισάφι προέρχεται από την αντίστοιχη αγγλική λέξη;

  67. Πάνος με πεζά said

    «Aυτού» γίνεται «Εφτού» στη Λακωνία. Επίσης, το κλασικό «αυτού», μαζί με το «εκεί», παίρνουν στην executive έκδοση και την προσθήκη «δανά», δίνοντάς μας τα «αυτουδανά», «εκειδανά».

  68. Παναγιώτης Κ. said

    Ναι μεν το θέμα μας είναι τα κρητικά επιρρήματα, αλλά αξιοπρόσεκτη είναι η κρητική προφορά και διάφορες εκφράσεις. Έχω μεγάλη αγάπη και στα δύο. Αν γινόταν να εγκατασταθώ σε χωριό της Κρήτης πολύ γρήγορα θα υιοθετούσα αυτό το ιδίωμα της γλώσσας. Έτσι πιστεύω.
    Βρέθηκα λοιπόν στην Κρήτη πριν 20 χρόνια στα Αγγελιανά Μυλοποτάμου. Απολαμβάνω την κρητική προφορά στην μεγάλη παρέα και έρχεται μια συγγενής των φίλων μου ασθμαίνουσα και τους ανακοινώνει: Έπεσε ο αγκούτσακας και έσπασε το μουρέλο.
    (Αναφέρθηκε σε κάποιο κτήμα των φίλων μου όπου έπεσε η γκορτσιά και έσπασε την μικρή ελιά)
    Βρήκα εκπληκτικής μουσικότητας την φράση και γιαυτό είκοσι χρόνια από τότε, δεν την έχω ξεχάσει.
    Προγραμματίζω εκδρομή στην Κρήτη και στα χωριά της για να απολαύσω την κρητική προφορά και μόνο γιαυτό το λόγο.Λέτε να επεκράτησε και στην Κρήτη η κοινή πια προφορά των ΜΜΕ;

  69. marulaki said

    Μερόπη και στα Σφακιά; Στο Μυλοπόταμο πάντως σίγουρα, και ιδιαίτερα στα Ανώγεια, αλλά και στο Μονοφάτσι.

  70. Corto Maltese said

    Κύριε Σαραντάκο, θα ήθελα να θέσω έναν προβληματισμό. Είναι η ντοπιολαλιά της Κρήτης διάλεκτος της ελληνικής ή ιδίωμα (χαμηλότερη βαθμίδα ταξινόμησης των γλωσσικών ομάδων);
    Νομίζω ότι οι γλωσσολόγοι υποστηρίζουν το δεύτερο. Στην εγκυκλοπαίδεια «ΔΟΜΗ» για παράδειγμα ως ελληνικές διάλεκτοι αναφέρονται τέσσερις: α) ποντιακή β) κυπριακή γ) τσακώνικη και δ) γκραικάνικη (νοτιοιταλιώτικη). Αυτό θυμάμαι διδασκόμασταν και στα σχολεία την δεκαετία του ’80. Δεν έχω προσωπική άποψη. Απλώς εκφράζω απορία.
    Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων.

  71. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Σπολάτι Νικοκύρη!
    Χαιρετώ σας κι αγαπώ σας, κι αυτούς που με ΄νεγογυρέψετε κι αυτούς που μόνο μ εσκεφτήκετε 🙂
    Χάμαι
    Βαστάς νερό και σου ζητώ κι εσύ το χύνεις χάμαι
    και δε μου σβήνεις τη φωτιά π΄ ανάβει και κεντά με
    μπλιο
    Μήδε μ΄αναστοράσαι μπλιο μήδε ρωτάς να μάθεις
    αν ζω κι αν τον αποκρατώ τον πόνο μιας αγάπης

  72. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    μιαολιά
    Ο μερακλής ειν’ δυστυχής στον κόσμο τον απάνω
    καταλαβαίνει μιαολιά ΄πο τς άλλους παραπάνω

  73. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Σκιας
    Η πρώτη μου αγαπητικιά μ άφησε μόνο πόνους
    και βάσανα να τέλομαι σκιας πεντακόσους χρόνους

  74. Στέλιος München said

  75. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Σαφί
    Γίνου κερά μου ανέφαλο όπου σταθώ να βρέχεις
    με του σεβντά σου τη βροχή ογρό σαφί να μ΄έχεις

  76. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Πούρι
    Αγία Κατερίνα μου απού ΄σαι στο παπούρι
    βλέπε μου την αγάπη μου μ΄ανάδια σου ΄ναι πούρι

  77. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Κοντό
    Κοντό κατέχεις τ’ αδερφή, Ισμήνη αγαπημένη,
    πως είν’ από τον κύρη μας η συμφορά ’ρχομένη,

    «Σοφοκλέους Αντιγόνη» μεταγραφή στην κρητική διάλεκτο από τον Πολυχρόνη Στιβακτάκη,εκδόσεις MYSTIS

  78. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Ντελόγο
    Επήα κι επαντρεύτηκα από το Συκολόγο
    κι εχάρισέ μου ο πεθερός, μια χαρουπιά ντελόγο

  79. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Ο πλια μικιός ο πλια καλός ο πλια κανακεμένος,επωδός σε κάθε παραμύθι με τους τρεις γιους(η πλια μική ,η πλια καλή, η πλια κανακεμένη- με τις τρεις κόρες)
    -κοντό ή τάξε πως
    Μανώλη που σου βάλανε προσκέφαλο το χιόνι
    τάξε πως δεν εκέντησα ποτέ μου εγώ σεντόνι (Ανωγειανό μοιρολόι)
    Σαφί ή σίρμα σίρμα (γιατρέ, σίρμα σίρμα πονεί η κοιλιά μου και δε γατέω ιντά χω -Το σύρμα το κατάπιες ή σε τρύπησε;) 🙂

  80. ΕΦΗ-ΕΦΗ said

    Ομάδι
    Θυμάσαι όντε τσι φάγαμε τσι μπάμιες με το λάδι
    και τσι μπουμπουριστούς χοχλιούς κι εθέκαμε κι ομάδι ;

  81. ΕΦΗ²³!
    🙂

  82. Μπετατζής said

    Ωραίο είναι το άρθρο, αλλά εγώ δεν θα τα χαρακτήριζα παράξενα τα επιρρήματα. Δίνει μια αίσθηση εξωτισμού ο χαρακτηρισμός για λέξεις που στην Κρήτη είναι πολύ πολύ καθημερινές (εντάξει γκρινιάζω τώρα). Εμένα μ΄ άρεσε πολύ το ολημέρνιως τση μέρας (όλη μέρα) που μου το λεγε η γιαγιά μου. Ολημέρνιως τση μέρας κάθεσαι και χάσκεις, σύρε να διαβάσεις μη σε καταχερίσω. Πολύ ωραίες οι μαντινάδες της ΕΦΗΣ ΕΦΗΣ.

  83. Χρησιμοποιούνται και στην περιοχή Σερρών τα επιρρήματα ταχιά =αύριο και μπέλκιμ (αντί μπέλικι, μπέλκι) που εκφράζει πάντοτε «θετική προσδοκία».

  84. spiral architect said

    @68: Βρείτε και δείτε την ταινία «Το κάλεσμα του βουνού»:

  85. Πανος said

    Το ταχιά το χρησιμοποιουμε με την ιδια εννοια στην Αχαια γιατι καταγραφεται ως κρητικο επιρρημα?

  86. sarant said

    Eυχαριστώ πολύ για τα νεότερα και να με συμπαθάτε που έλειπα.

    54: Μπράβο του καθηγητή. Παναπεί, το λέτε και στην Ήπειρο το αυτού;

    56: Ναι, επίρρημα είναι

    64: Ωραιο ανέκδοτο!

    66: Α, απάντησες και στην ερώτησή μου στο 54

    67 Και κειδανανάς στην οικογενειακή μας διάλεκτο 🙂

    70: Μάλλον ιδίωμα είναι, αλλά δες και μερικά από τα πρώτα σχόλια. Άλλωστε, όπως ξέρεις, το αν θα χαρακτηριστεί ιδίωμα ή γλώσσα ή διάλεκτος είναι εξωγλωσσολογική απόφαση. Σε μιαν ανεξάρτητη Κρήτη (λέμε τώρα) τα κρητικά θα ανακηρύσσονταν χωριστη γλώσσα και ομάδες γλωσσολόγων θα την τυποποιούσαν διαλέγοντας τα στοιχεία που την ξεχωρίζουν από τη νέα ελληνική.

    71κε Γεια σου Έφη! Όλα πολύ ωραία -και δεν ήξερα και την Αντιγόνη στα κρητικά!

    85: Γιατί το έχει το βιβλίο με τα κρητικά επιρρήματα 🙂 Πιο σοβαρά: δεν είναι στην κοινή νεοελληνική. Αν γράψουμε για τα επιρρήματα της μωραϊτικης θα το βάλουμε μέσα.

  87. Παρέτησε με αν δε με θες άμε στο διάολο άμε
    πάρε τσι πατανίες σου μα γω θα θέτω χάμαι.

    Κερά μου, αστερι να ‘μουνε να ‘πεφτα από πάνω
    και κάθε ευχή σου όντε με δεις ντελόγο να την κάνω

    Δεν θέλω μπλιο μου έρωτες δεν θέλω μπλιο αγάπες
    γιατί τις ξεβαρέθηκα του χωρισμού τσι στράτες

    Για πες μου ποιος σου τα ‘πλεξε τα φρύδια σου γαϊτάνι,
    να δώσω ‘γώ τα πλεχτικά να τα ‘χουμε ομάδι.

    Το στήθος του ξαρμάτωσα και μια πληγή του βρίσκω
    δαμάκιν αποκατωθιό από τον ουρανίσκο. ( ερωτόκριτος)

  88. Νικοκύρης στο 87στ είπε

    Άλλωστε, όπως ξέρεις, το αν θα χαρακτηριστεί ιδίωμα ή γλώσσα ή διάλεκτος είναι εξωγλωσσολογική απόφαση. Σε μιαν ανεξάρτητη Κρήτη (λέμε τώρα) τα κρητικά θα ανακηρύσσονταν χωριστη γλώσσα και ομάδες γλωσσολόγων θα την τυποποιούσαν διαλέγοντας τα στοιχεία που την ξεχωρίζουν από τη νέα ελληνική.

    Γιατί όχι; Σύμφωνα με το γνωστό ρητό, η Κρήτη έχει στρατό (οπλισμένο με ΑΚ47) και στόλο (ΑΝΕΚ). Και με λίγες καλές κινήσεις στο ΠΒ Κρήτης και τη Σούδα αποκτάει και αεροπορία.

  89. sarant said

    88: Α γεια σου!

    89: Ε βέβαια!

  90. Alexis said

    Έφη, έγραψες ιστορία!!! (Ωχ, κάτι μου θυμίζει αυτό 😡 )
    Μπορεί ν’ άργησες αλλά τα είπες όλα μαζεμένα!!!

    Φυσικά και δε μπορώ να σε συναγωνιστώ στις μαντινάδες, είσαι ανεξάντλητη πηγή, αλλά μπαίνω στον πειρασμό να σ’ απαντήσω με το πιο αγαπημένο μου (ίσως) δίστιχο από τον Ερωτόκριτο:

    Τα μάτια δεν καλοθωρούν στο μάκρεμα του τόπου
    μα πλιά μακρά και πλιά
    καλά θωρεί η καρδιά τ’ αθρώπου

  91. sarant said

    Φίλος στέλνει μια φωτογραφία για το κρητικό λεξιλόγιο:

  92. Μαρία said

    52
    gayret =προσπάθεια, υπομονή
    Απο δω και κάτω https://sarantakos.wordpress.com/2013/02/04/solidarite/#comment-156605

  93. Βασίλης Ορφανός said

    Στην παρακάτω διεύθυνση βρίσκουμε ένα κείμενο γραμμένο το 1858 σε λαϊκή κρητική γλώσσα:
    http://vivi.pblogs.gr/2013/02/fyllada-gia-tzoi-toyrkoys-ths-krhths-grammenh-apo-ena-gerw-krhti.html
    Όπως βλέπουμε δεν είναι τόσο δύσκολο να το καταλάβει κάποιος που δεν είναι Κρητικός. Αν προσθέσουμε ότι από τότε έχουν περάσει κοντά 160 χρόνια και ότι τα κρητικά έχουν επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό, ιδίως ως προς το λεξιλόγιο, από την ελληνική της σχολικής παιδείας και των ΜΜΕ, μπορούμε εύκολα να τα κατατάξουμε στα ιδιώματα (και όχι στις διαλέκτους) της ελληνικής. Αυτό που δεν έχει αλλάξει είναι ο χαρακτηριστικός κυματισμός της πρότασης (σε όλο το νησί), και η διαλεκτική ουράνωση των κ, γ, χ (πριν από /e/ και /i/) καθώς και των λ και ν (πριν από /i/) κυρίως στην κεντρική και ανατολική Κρήτη. Κατά τη γνώμη μου, η πιο εύηχη εκφορά του κρητικού ιδιώματος ακούγεται στην περιοχή των Χανίων (εγώ είμαι Ηρακλειώτης).

  94. Βασίλης Ορφανός said

    Σας χαρίζω τρεις μαντινάδες που μου αρέσουν, κι ας μην έχουν περίεργα επιρρήματα:

    Το μονοπάτι του σεβντά σ’ ένα γκρεμό τελειώνει,
    κι απού ‘χει αδυνατά (= δυνατά) φτερά, τ’ ανοίγει και γλιτώνει.

    Πουλί που ξέρει να πονά, και νταγιαντά (=αντέχει) τον πόνο
    βγαίνει στα ύψη και πετά με μια φτερούγα μόνο.

    Άλλος διπλώνει τα φτερά στην πρώτη ψιχαλίδα
    κι άλλος τ’ ανοίγει και πετά μέσα στην καταιγίδα.

  95. sarant said

    95: Φτερωτές μαντινάδες, ευχαριστούμε!

  96. Καλησπέρα κ. Νίκο (και λοιποί) και συγχαρητήρια, όπως, πάντα, για το πολύτιμο άρθρο.
    Το μόνο που θα ήθελα να προσθέσω είναι ένας ερμηνευτικός εμπλουτισμός: Σκεφτείτε και την περίπτωση το «μιαολιά» να μην προέρχεται από τη «γουλιά» αλλά από το «όλον». Στην Κρήτη σχεδόν πάντα το προφέρουμε ως δυο λέξεις και όχι μονοκόμματα: το προφέρουμε «μια ολιά», ίσως δηλαδή, «ένα μέρος του όλου», μία μερίδα του όλου: δηλαδή μια ολιά.

  97. Alexis said

    #95:
    Οπού ‘ναι νιος και δεν πετά με του βοριά τα νέφη
    ίντα τη θέλει τη ζωή στον κόσμο να την έχει;

  98. Πέπε said

    @11:

    Ο Δίας ήταν στο Ψυχρό και φύτευε πατάτες
    κι ας πάψουν οι Ανωγειανοί να έχουν αυταπάτες.

    (Το Ψυχρό είναι κοντά στο Δικταίο άντρο και τ’ Ανώγεια στο Ιδαίο. Και για τα δύο λένε διαφορετικές πηγές ότι εκεί μεγάλωσε ο Δίας.)

  99. Σταύρος Γερωνυμάκης said

    Το βαρύ λάμδα που ακούγεται ως ρω,το αναφέρουν όλοι οι περιηγητές αλλά για την περιοχή των Σφακίων και μόνον.
    Παρακάτω ένα παλιό τραγούδι από αυτά που ονόμασαν οι λόγιοι του περασμένου αιώνα ως ριζίτικα…
    Ο Κωνσταντής στη φυλακή πουλάκι κανακίζει
    δεν είχε ο βαριόμοιρος τάιστρο να του δώσει
    το μπράτσο του φλεγοτομά το αίμα ν-του του δίδει
    φάε και ‘συ καλό πουλί απ’ αντρειωμένου αίμα
    να κάμεις πήχες τα φτερά…
    Με το όνομα του Κωνσταντή,του τελευταίου αυτοκράτορα,μας παρομοιάζει το εθνικό φρόνημα όπου πρέπει να «φλεγοτομά»,να κόβει τις φλέβες για να το συντηρεί….
    Ένα άλλο μας λέει…
    Χριστέ και να ξεδιάλυνέ τ’ όνειρο πού ‘δα οψάργας,
    το μπέλο μου ‘δα κυνηγό,τον άντρα μού ‘δα αγρίμι
    χριστέ και να το σκότωνε ο κυνηγός τ’ αγρίμι
    να πάρω από το αίμα ν-του να βάψω τα μαλλιά μου
    να πάρ’ από το σκώτι ν-του,να γειάνω το δικό μου…
    Εδώ μας μιλα η Κρήτη όπου έχει ως αγαπητικό (τον μπέλο) την Ελλάδα και ως άντρα την Τουρκία.
    Λέξεις που ακούγονται ελάχιστα πλέον όπως ποδοστάλαξα και άλλες,πρέπει να καταγραφούν προτού χαθούν…

  100. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα και από εδώ!

  101. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Τ΄ασκέρου την ταχινή-αύριο το πρωί, κυριολεκτικά και «ποτέ»,μεταφορικά.
    Στης Άρτας το γιοφύρι η λυγερή «έρχετ αργά τ΄αποταχί και πάρωρα το γιόμα».
    Αποτάχινα:πρωί πρωί
    Αβραγά,αύριο βράδυ
    Οψαργάς,ψες βράδυ αλλά και οψάργας:
    οψάργας σ΄ονειρεύτηκα πως σ΄είχα στο κρεβάτι
    και πήα να σ΄αγκαλιαστώ,κι αγκάλιασα τον κάτη 🙂

    95.Κι άλλες τρεις -αντικριστές -από μένα
    Αντίς να παίξω τα φτερά να φύγω από κοντά σου
    χαμοπετώ και σύρνομαι στ΄ς αγκάθες του σεβντά σου

    Έσπασε το ΄να μου φτερό του χωρισμού σου η θλίψη
    μα δεν το λόγιασε κιανείς γιατί πετώ στα ύψη

    Δεν τα διπλώνω τα φτερά α βρέχει κι α δε βρέχει
    γιατί πετώ με την ψυχή κι αυτή στη μπόρα αντέχει

  102. Marulaki said

    Ο μύθος μια φορά, λέει οτι ο Δίας γεννήθηκε στο Ψυχρό του Δικταίου Άντρου και η Ρέα, για να μην τον φάει ο Κρόνος, τον πήγε λεχώνα στο Ιδαίον Άντρο, όπου και τον άφησε στους Κουρήτες να τον αναθρέψουν. Άρα τα δυο μέρη ειναι αδελφικά και όχι αντιμαχόμενα. Από το μέρος της πήρε και την Αμάλθεια, την ιερή κατσίκα. (Έμβλημα και σήμερα του Αγίου Νικολαου, σύμβολο μιας περιοχής που έχει όλα τα καλά). Η περιοχή της Αμνισου κοντά στο Ηράκλειο λεγόταν τα αρχαία χρόνια Ομφαλιον Πεδιον, καθώς η Ρέα έκοψε εκεί με τη βοήθεια της Ειλίθυιας τον ομφάλιο λώρο και τον πέταξε στην περιοχή. Ειναι περίπου στη μέση της διαδρομής. Υπάρχει εκεί και ιερό σπήλαιο τη Ειλίθυιας και στο βάθος φαίνεται ο Ψηλορείτης. Υπέροχη θέα ακολουθώντας τον ήλιο που δύει. Φανταστείτε μια γυναίκα να διασχίζει αυτήν την τεράστια πραγματικά απόσταση με ενα μωρό στην αγκαλιά. Τραγωδία. Αν είχαμε μυαλό, θα φτιάχναμε στην Κρήτη ένα μονοπάτι να ενώνει τα σπήλαια και θα κάναμε πεζοπορικές εκδρομές και αγώνες δρόμου αντί να τρωγόμαστε σαν τις γειτόνισσες. Αυτά και συγγνώμη για το σεντόνι, αλλά μου αρέσουν πολύ αυτά τα παραμύθια. 🙂

  103. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    103.>>Από το μέρος της πήρε και την Αμάλθεια
    Α, μας πήρανε και την αίγα, οι κατσικοκλέφτες 🙂 🙂 Τάξε πως δεν είχανε δικές τονε στο Μπσηλορείτη! 🙂
    Κι ύστερα την ξεπρόβιασε κιόλας ο κυρ Δίας κι έφτιαξε την αιγίδα του.Μας άφηκε μόνο το κέρατό της που του κάμαμε κι άγαλμα μα μοιάζει ααν πλοκάμι στο λιμάνι του Αγίου. 🙂

  104. Βασίλης Ορφανός said

    102.
    Εξαιρετικές μαντινάδες! Παραδοσιακές είναι ή δικές σας;

  105. cronopiusa said

    οψάργας σ΄ονειρεύτηκα πως σ΄είχα στο κρεβάτι
    και πήα να σ΄αγκαλιαστώ,κι αγκάλιασα τον κάτη

  106. sarant said

    106: 🙂

    Καλημέρα!

  107. Τα πιο γνήσια κρητικά τα έχω ακούσει στη Χαμιντιέ της Συρίας. Πραγματικά ανόθευτα από σχολείο- στρατό-ΜΜΕ. Η μόνη τους έλλειψη ήταν σε όρους του σύγχρονου κόσμου.(Για παράδειγμα αντί για τη λέξη «φωτογραφία» είχαν τη λέξη «κάδρο»). Η μόνη μου παρατήρηση είναι ότι αυτά τα ανόθευτα κρητικά δεν ήταν εύκολο για τους υπόλοιπους της παρέας μου, που δεν είχαν σχέση με τη Κρήτη, να τα καταλάβουν και έπρεπε να τους τα μεταφράζω.

  108. sarant said

    Πολύ ενδιαφέρον! Τι γίνεται στο Χαμιντιέ τώρα με τον πόλεμο;

  109. Νικοκύρη,
    απ’ όσο ξέρω το Χαμιντιέ είναι παραθαλάσσιο και βρίσκεται στα νότια, κοντά στα σύνορα με το Λίβανο. Άρα μακριά από τα σύνορα με Τουρκία ή με Ιράκ, όπου εστιάζονται (αν μπορούμε να το πούμε) οι σφαγές.
    Μακάρι να μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ασφαλές. Κι αυτό κι όλη η Συρία.

  110. http://en.wikipedia.org/wiki/Al-Hamidiyah

  111. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    105.Ναι δικές μου,της στιγμής,αντικριστές στις δικές σας, με τα ίδια υλικά(τα παμπάλαια δηλαδή). Ευχαριστώ για τον καλό σας λόγο.
    106β.Από σκωπτική,έγινε σκεπτική η μαντινάδα μετά την ευθύβολη φωτό που τη σύνδεσες.

  112. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    108.Τουρκοκρητικοί του Χαμιντιέ
    Χαίρομαι που μαι κρητικός κι όπου σταθω το λέω
    με μαντινάδα τραγουδώ με μαντινάδα κλαίω

    ‘Επίσης ο Μανωλεσάκης Δημήτρης είχε κάνει ντοκιμαντέρ,επί Μελίνας γύρω στο 1983,νεώκοπος τότε σκηνοθέτης,που κάποιος ναυτικός του είχε μιλήσει για το Χαμιντιέ.Μετά έγιναν και ταξίδια στην Κρήτη αυτών των Τουρκοκρητικών όπως θυμάμαι (από τα ντοκιμαντέρ)

  113. Alexis said

    #114: Μα σα να θυμάμαι ότι για τους Τουρκοκρητικούς της Συρίας είχαν κάνει εκπομπή και οι «Ρεπόρτερς» (Λιάνης, Δημαράς, Χαρδαβέλλας) την ίδια περίπου εποχή.
    Μου είχαν φανεί τότε πολύ παράξενα (έως αστεία) τα ονοματεπώνυμα με μικρό όνομα μουσουλμανικό και επώνυμο κρητικό σε -άκης 🙂

  114. sarant said

    114 Τέτοια ονοματεπώνυμα είχαν οι τουρκοκρητικοί και πριν το 1912, βεβαίως. Κάπου πρέπει να τόχουμε συζητήσει.

  115. Dimitrios Raptakis said

    Νομίζω ότι η Έφη -που για να ξέρει τη μαντινάδα για τον Συκολόγο είναι συνεπαρχιώτισσά μου είναι, θαρρώ πως- εκάλυψε πλήρως στιχουργικά το άρθρο.
    Συμπληρώνω μόνο δυο που περιέχουν επιρρήματα:
    Απόψε α μ-παίξω μια φυσέ, αέρας θα κεντήσει
    κι ο ήλιος κόσμο δεν θα βρει ταϊτέρου να φωτίσει
    (Του Θεόδωρου Ρηγινιώτη, από τ’ Αμάρι της Ρεθύμνης, προσέξτε και το «φυσέ» αντί «φυσά»).

    Διαμάντι μου, μπριλάντι μου, σκέψη του λογισμού μου/ κοντό να μ’αγαπάς κι εσύ, ως σ’έχω εγώ εις το νου μου;
    (Τη τραγουδεί ο Βασίλης Σκουλάς).

    Νίκο, επειδή μου άνοιξες την όρεξη με το κρητολογικό σου άρθρο:

    Μ’ένα λουλούδι το κλαδί δε λέγεται αθισμένο/
    ένα σου άρθρο διάβασα μα κι άλλα περιμένω!

  116. sarant said

    116: 🙂

  117. […] Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές από τον ομιλητή της κοινής ελληνικής (εξαιρώ δηλαδή ποντιακά …  […]

  118. Μανούσος said

    Το ράμδα (λάμδα) με ποικίλες μάλιστα αποχρώσεις από χωριάο σε χωριό ακούγεται σε όλα τα Λευκά Όρη όχι μόνο στα Σφακιά καθώς και στο ορεινό Ρέθεμνος.
    μαζί με το έπαέ (σικ) και το έτουδα και έκειγε (εκεί), το πέρα-πώδε(ς) (πέρα δώθε), όθε(ν) (πχ όθεμ πού πχιαίνει;) προς τα πού και όχι από πού (σικ), έτσε/έτσα (έτσι) κατσά-κατσά (κρυφά, αθόρυβα, με προφυλάξεις), εδά (τώρα) στο όβγορο (κάπου που έχει θέα), αν και δεν ξέρω αν μπορεί να θεωρηθεί επίρρημα, ωστόσο χησιμοποιείται νομίζω αποκλειστικώς επιρρηματικά: εβγήκε στο όβγορο, έπαέ δεν είναι όβγορο, κλπ. αλλά σηκώνει συζήτηση.
    Επίσης το καλλιά/κάλλιο (καλύτερα, προτιμώτερο), αν και πρέπει να ακούγεται και αλλού.
    Νομίζω αναφέρθηκαν αλλά καλού κακού τα επαναλαμβάνω:
    απόις (ιταλ. e poi, μετά, έπειτα), το άτζεμπα/άτζαμπα (άραγε) οψές χθές ενώ όψαργάς χθες βράδυ, αλάργο (μακριά),
    και βεβαίως: αντρίστικα, δηλ. αλήθεια, στο λόγο σου ως άντρας

  119. sarant said

    Αντρίστικα και αναντρανιστά 🙂

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: