Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το ελληνικό λεξιλόγιο από τον Όμηρο μέχρι σήμερα (άρθρο του Γ. Παπαναστασίου)

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2018


Στη Θεσσαλονίκη όπου είχα πάει τις προάλλες, ειχα τη χαρά να κάνω τη γνωριμια του καθηγητή Γιώργου Παπαναστασίου, Αναπληρωτή Καθηγητή Ιστορικής Γλωσσολογίας του Α.Π.Θ. και Διευθυντή του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρύματος Μ. Τριανταφυλλίδη). Χάρηκα όταν μου είπε ότι μας διαβάζει και ακομα περισσότερο χάρηκα όταν, μερικές μέρες αργότερα, μου έστειλε δυο άρθρα που έχουν θεμα που ενδιαφέρει πολύ το ιστολόγιο: τον γλωσσικό δανεισμό και τη συγκρότηση του λεξιλογιου της ελληνικής. Δημοσιευω σήμερα το πρώτο από αυτά και στο κοντινο μέλλον θα δημοσιεύσω και το άλλο, που εξετάζει «την άλλη όψη του νομίσματος» δηλαδή τα ελληνικά δάνεια σε ξένες γλώσσες. Και τα δυο άρθρα δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Ελιμειακά» του Συλλόγου Κοζανιτών Θεσσαλονίκης.

Προειδοποιώ πως το άρθρο είναι μεγάλο, αλλά δεν θα βόλευε τη συζήτηση να το κόψω σε δύο μέρη. Νομίζω άλλωστε πως αξίζει ο κόπος που θα κάνετε να το διαβάσετε. Κάποιες παράγραφοι του άρθρου θα μπορούσαν να δώσουν έναυσμα για χωριστά άρθρα του ιστολογίου -κάτι που μπορεί να γινει στο μέλλον.

«ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ»

Γιώργος Κ. Παπαναστασίου

A΄. Προϊστορική, πρωτοϊστορική και αρχαϊκή εποχή. Είναι η περίοδος που ξεκινάει από την ινδοευρωπαϊκή προϊστορία και φτάνει ως τον 6ο αιώνα, συμπεριλαμβάνοντας τον Όμηρο, το πρώτο εκτενές αρχαιοελληνικό κείμενο, που ανάγεται στον 8ο αιώνα π.Χ. και μας παρέχει μια ολοκληρωμένη εικόνα του πρώιμου ελληνικού λεξιλογίου. (Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Όμηρος δεν είναι το αρχαιότερο ελληνικό κείμενο. Παλαιότερα κατά αρκετούς αιώνες, αφού χρονολογούνται περίπου από το 1500 έως το 1200 π.Χ., είναι μικρά, επιγραφικά κείμενα που βρέθηκαν γραμμένα σε πήλινες πινακίδες στα ανάκτορα της Πύλου, της Κνωσού, των Μυκηνών, της Τίρυνθας, της Θήβας και άλλων πόλεων της μυκηναϊκής εποχής. Η μικρή έκταση, όμως, των κειμένων αυτών και η φύση τους, καθώς είναι σε μεγάλο βαθμό καταγραφές λογιστικού τύπου, δεν μας παρέχουν τη λεξιλογική ποικιλία που βρίσκουμε αργότερα στα ομηρικά έπη.) Ένα τμήμα του αρχαϊκού λεξιλογίου είναι κληρονομημένο από μια προϊστορική γλώσσα, που την ονομάζουμε ινδοευρωπαϊκή, από την οποία προέρχονται η ελληνική, η λατινική, η ινδική, η περσική, η αρμενική, οι σλαβικές γλώσσες, αλλά και η αγγλική, η γερμανική, η ολλανδική. Εδώ ανήκουν λέξεις όπως πατήρ, μήτηρ, φράτηρ ‘αδελφός’, θυγάτηρ, υἱός, ἀνήρ ‘άντρας’, γυνή ‘γυναίκα’, οἶκος, δόμος ‘σπίτι’, πόλις, θύρα, ἔδομαι ‘τρώω’, πίνω, ἅλς ‘αλάτι’, μέλι, ἀγρός, βοῦς ‘βόδι’, αἴξ ‘κατσίκα’, ὄϊς ‘πρόβατο’, ὗς ‘γουρούνι’, ἵππος, δρῦς ‘βαλανιδιά’, φύομαι ‘φυτρώνω’, ἀρόω ‘οργώνω’, σπείρω ‘σπέρνω’, ἀμέλγω ‘αρμέγω’, ὑφαίνω κτλ.

Ακόμη και μικρές φράσεις, όπως κλέος ἄφθιτον ‘αθάνατη δόξα’, δωτῆρες ἐάων ‘δωρητές αγαθών’, οι οποίες μαρτυρούνται στον Όμηρο, υπήρχαν ήδη στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή. (Ίσως είναι χρήσιμη μια μικρή παρένθεση για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, αυτή τη μητέρα-γλώσσα από την οποία προέρχονται τα ελληνικά, τα λατινικά και οι λατινογενείς γλώσσες [ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά κτλ.], τα ινδικά, αλλά και τα αγγλικά, τα γερμανικά, τα ολλανδικά κτλ. Ας δούμε αυτές τις ομοιότητες: αρχαίο ελληνικό πατήρ, λατινικό pater [> γαλλικό père, ιταλικό padre], ινδικό pitar-, αγγλικό father, γερμανικό Vater· αρχαίο ελληνικό μήτηρ, λατινικό mater [> γαλλικό mère, ιταλικό madre], ινδικό matar-, αγγλικό mather, γερμανικό Mutter· αρχαίο ελληνικό δύο, λατινικό duo [> γαλλικό deux, ιταλικό duo], ινδικό dva-, αγγλικό two, γερμανικό zwei· αρχαίο ελληνικό τρεῖς, λατινικό tres [> γαλλικό trois, ιταλικό tre], ινδικό trayas, αγγλικό three, γερμανικό drei· αρχαίο ελληνικό ἕξ, λατινικό sex [> γαλλικό six, ιταλικό sei], ινδικό saks-, αγγλικό six, γερμανικό sechs, κτλ. Αυτές οι λέξεις μοιάζουν η μία με την άλλη, επειδή έχουν κοινή προέλευση. Καθεμιά τους προέρχεται από την ίδια λέξη αυτής της παλαιάς γλώσσας που την έχουμε ονομάσει πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, συγκεκριμένα από τις μορφές *ph1ter, *mater, *duo, *treies, *sex. Θα μείνουμε απλώς στη διαπίστωση των ομοιοτήτων ανάμεσα στις λέξεις αυτών των γλωσσών και στην κοινή ινδοευρωπαϊκή καταγωγή τους, γιατί κάθε απόπειρα να αναλύσουμε περισσότερο αυτή την κατάσταση απλώς θα μας έβγαζε από τον στόχο αυτού του κειμένου.)

Εκτός όμως από τις κληρονομημένες λέξεις ινδοευρωπαϊκής προέλευσης, τόσο στον Όμηρο όσο και στα παλαιότερα κείμενα των μυκηναϊκών πινακίδων, υπάρχουν δάνεια από άλλες γλώσσες. Λέξεις όπως χρυσός, λαβύρινθος, σέλινον, σῖτος ‘σιτάρι’, σήσαμον ‘σουσάμι’, κέρασος ‘κεράσι’ κτλ. ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, των πολύ πρώιμων δανείων. Είναι δηλαδή λέξεις που η αρχαία ελληνική δεν τις κληρονόμησε από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, αλλά τις γνώρισε από άλλες γλώσσες με τις οποίες ήρθε σε επαφή και τις ενσωμάτωσε στο ελληνικό λεξιλόγιο. Την προέλευση ορισμένων από αυτές την αναγνωρίζουμε με μεγαλύτερη ή μικρότερη βεβαιότητα, π.χ. οι μυκηναϊκές και στη συνέχεια ομηρικές λέξεις χρυσός και χιτών γνωρίζουμε ότι είναι σημιτικής προέλευσης, προέρχονται δηλαδή από κάποια σημιτική γλώσσα (σημιτικές γλώσσες είναι μεταξύ άλλων η αρχαία αιγυπτιακή, η εβραϊκή, η φοινικική, αλλά και η σύγχρονη αραβική), αν και δεν έχουμε προσδιορίσει ποια ακριβώς είναι η πηγή τους. Αντίθετα, τα περισσότερα γράμματα του αλφαβήτου, π.χ. ἄλφα, βῆτα, γάμμα, γνωρίζουμε ότι έχουν φοινικική προέλευση.

Στη συντριπτική πλειονότητα όμως των πολύ πρώιμων δανείων συναντούμε πολύ μεγαλύτερες δυσκολίες ως προς τον εντοπισμό της προέλευσής τους, καθώς αυτά συχνά προέρχονται από γλώσσες από τις οποίες δεν μας σώζονται τόσο παλαιά γραπτά τεκμήρια, ενώ μερικές φορές δεν μας σώζονται ούτε νεότερα. Για να είμαστε απόλυτα ακριβείς, υπάρχουν και γλώσσες που μας είναι εντελώς άγνωστες. Κάποιες μάλιστα φαίνεται να ομιλούνταν μέσα στον ελλαδικό χώρο, από τους προγενέστερους κατοίκους του, αυτούς που ονομάζουμε Προέλληνες και τις γλώσσες τους προελληνικές. Αν και διαθέτουμε μερικά γραπτά κείμενα από αυτές τις γλώσσες, δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε, γιατί, εκτός των άλλων, είναι γραμμένα σε άγνωστες γραφές. Τέτοια είναι η περίπτωση της γραμμικής Α, μιας συλλαβικής γραφής που κρύβει μια προελληνική γλώσσα της Κρήτης, η οποία μας είναι ακατανόητη. Μιλάμε, στην περίπτωση αυτή, για μια γραφή μη αποκρυπτογραφημένη και για μια γλώσσα άγνωστη. Από μια τέτοια άγνωστη σε μας προελληνική γλώσσα προέρχονται οι αρχαίες ελληνικές λέξεις δάφνη, σαγήνη ‘είδος μεγάλου διχτυού’, σάλπιγξ ‘σάλπιγγα’.

Ας αφήσουμε όμως το ζήτημα της προέλευσης των παλαιών αυτών λέξεων και ας ρίξουμε μια ματιά στην τύχη του μυκηναϊκού και του ομηρικού λεξιλογίου. Μεγάλο τμήμα του επιβιώνει μέχρι σήμερα, είτε με την ίδια είτε συνηθέστερα με παραλλαγμένη μορφή. Μεταξύ άλλων: πόλεμος, θάλασσα, θεός, ἄνθρωπος, ἔρχομαι, φεύγω, φίλος, παλάμη, πατήρ > πατέρας, μήτηρ > μητέρα, ἀνήρ > άντρας, γυνή > γυναίκα, νόος > νοῦς, παραδείγματα που δείχνουν τη λεξιλογική συνέχεια μεταξύ αρχαίας (ήδη ομηρικής) ελληνικής και της σύγχρονης γλώσσας μας. Πολλές όμως είναι και οι λέξεις που έκτοτε εξαφανίστηκαν, είτε παραχωρώντας τη θέση τους σε άλλες, π.χ. πόσις ‘ο σύζυγος’, κασίγνητος ‘αδερφός’, πτολίεθρον ‘κάστρο’, σπέος ‘σπηλιά’, ἐνιαυτός ‘χρονιά’, ή επειδή εξυπηρετούσαν απλώς τις εκφραστικές ανάγκες των ποιητών της επικής παράδοσης, η οποία σταμάτησε στο τέλος της αρχαϊκής εποχής, π.χ. γλαυκώπις ‘με μάτια κουκουβάγιας’, επίθετο της θεάς Αθηνάς, νεφεληγερέτης ‘αυτός που μαζεύει τα σύννεφα’, επίθετο του Δία. Οι λέξεις αυτές ανήκουν στο ποιητικό λεξιλόγιο της εποχής, είναι κατασκευασμένες από τους ίδιους τους ποιητές της επικής παράδοσης, όπως ο Όμηρος, και, όταν η παράδοση αυτή σταματά, εξαφανίζονται μαζί της.

Β’. Τη δεύτερη περίοδο στην ιστορία του ελληνικού λεξιλογίου την ονομάζουμε κλασική. Η προηγούμενη αρχαϊκή εποχή προφανώς κληρονομεί στην κλασική μεγάλο τμήμα του λεξιλογίου της. Από την άλλη, τόσο οι λαοί που αναφέρθηκαν όσο και νέοι που έρχονται στο προσκήνιο επηρεάζουν σημαντικά την ελληνική ιστορία, την κοινωνία και, επομένως, τη γλώσσα: Φρύγες, Λυδοί, Αιγύπτιοι, Φοίνικες. Ένας από αυτούς που θα ασκήσουν μακρόχρονη επίδραση είναι οι Πέρσες, με τους οποίους οι Έλληνες θα βρίσκονται σε διαρκή επαφή, αρχικά από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα πολεμική, και μετά συνύπαρξης, όταν η Περσική Αυτοκρατορία θα καταλυθεί από τον Μέγα Αλέξανδρο και τα εδάφη της θα περάσουν σε ελληνική κυριαρχία. Η επαφή των δύο γλωσσών έχει ως αποτέλεσμα την είσοδο στο ελληνικό λεξιλόγιο λέξεων όπως, π.χ., μάγος, στην περσική είναι όνομα μιας φυλής, σατράπης, παρασάγγης ‘μονάδα μέτρησης μήκους’ – ας θυμηθούμε τη σημερινή έκφραση απέχει παρασάγγας -, παράδεισος με την αρχική σημασία ‘κήπος’. Σημιτικές γλώσσες όπως τα αιγυπτιακά, τα φοινικικά, τα εβραϊκά, επίσης συνεισφέρουν στο αρχαίο ελληνικό λεξιλόγιο, για παράδειγμα, άρραβών, περιστερά, φαραώ. Οι Φρύγες, ο λαός που είχε ως μυθολογικό του βασιλιά τον Μίδα, που ό,τι έπιανε στα χέρια του γινόταν χρυσάφι, δάνεισαν και αυτοί λέξεις στο ελληνικό λεξιλόγιο, μεταξύ άλλων τη λέξη τάπης ‘χαλί’, από την οποία προέρχεται το σημερινό τάπητας. Από την άλλη, οι αλλαγές στις συνθήκες του πολιτισμού οδηγούν αφενός στην εξαφάνιση λέξεων που δεν χρειάζονται πλέον και αφετέρου στη δημιουργία νέων που ανταποκρίνονται στις καινούργιες συνθήκες που δημιουργούνται. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ας σκεφτούμε το πολιτικό σύστημα. Από την αρχαϊκή εποχή που οι πόλεις διοικούνται από τυράννους (δηλαδή αριστοκράτες οι οποίοι συγκεντρώνουν στα χέρια τους την εξουσία, αλλά ενδιαφέρονται για το κοινό καλό) περνάμε στη δημοκρατική οργάνωση, π.χ. στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις, και η αλλαγή αυτή έχει τεράστιες επιπτώσεις στο λεξιλόγιο. Δεν είναι τυχαίο, για παράδειγμα, που η λέξη δημοκρατία πρωτοεμφανίζεται αυτή την εποχή ως σύνθετη από το δήμος και το κρατώ. Και μαζί της εμφανίζεται ένα ολόκληρο λεξιλογικό πεδίο, αυτό που ονομάζουμε λεξιλόγιο της δημοκρατίας, π.χ. δημαγωγώ, δημηγορία, δημοτελής ‘με δημόσια δαπάνη’, δημοτερπής ‘δημοφιλής’. Η εποχή αυτή χαρακτηρίζεται, επίσης, από ραγδαία ανάπτυξη των επιστημών, της φιλοσοφίας, της ιστορίας κτλ., και η ανάπτυξη αυτή έχει αντίκτυπο στο λεξιλόγιο. Η σύνθεση και η παραγωγή ως διαδικασίες σχηματισμού νέων λέξεων παρουσιάζουν ιδιαίτερη επίδοση, καθώς αποτελούν τους βασικούς τρόπους σχηματισμού λέξεων για την απόδοση των νέων απαραίτητων εννοιών: σε κείμενα π.χ. του Ιπποκράτη συναντούμε πλήθος καινούργιων ιατρικών όρων, όπως κεφαλαλγία ‘πονοκέφαλος’, φλεβοτομία ‘τομή φλέβας’, καρδιαλγικός ‘που υποφέρει από πόνο στην καρδιά’ κτλ. Η ίδια η λέξη φιλοσοφία και μέρος του φιλοσοφικού λεξιλογίου, π.χ.αναλυτικός, συνθετικός, συλλογισμός κτλ., είναι δημιουργήματα αυτής της περιόδου. Άλλες λέξεις πάλι αλλάζουν σημασία ή αποκτούν νέες για τους ίδιους λόγους, π.χ. το τύραννος ‘απόλυτος άρχοντας’ εξελίσσεται σε ‘τύραννος’.

Γ’. Το πέρασμα από την κλασική στην τρίτη εποχή, αυτή που ονομάζουμε ελληνιστική και ελληνορωμαϊκή, σημαδεύεται από την τεράστια εξάπλωση του ελληνισμού με τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και τις συνακόλουθες επιπτώσεις που η εξάπλωση αυτή είχε στην ελληνική γλώσσα. Η πρώτη επίπτωση συνδέεται με εσωτερικές διεργασίες που συμβαίνουν στο επίπεδο της ελληνικής, όπως η σταδιακή εξαφάνιση των αρχαίων διαλέκτων και των λεξιλογικών τους ιδιαιτεροτήτων, προς όφελος της αττικής διαλέκτου, που μιλιόταν στην Αθήνα και διαδόθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο και τους διαδόχους του με τη μορφή της ονομαζόμενης ‘ελληνιστικής κοινής’· η δεύτερη επίπτωση αφορά τον δανεισμό και νέων ξένων στοιχείων από τις ποικίλες και διαφορετικές γλώσσες που ομιλούνταν μέσα στο αχανές γεωγραφικό πλαίσιο της παλαιάς Περσικής και τώρα Ελληνικής Αυτοκρατορίας: όχι μόνο από τα περσικά αλλά και από τα εβραϊκά, τα αραμαίκά – είναι η γλώσσα που μιλούσαν, μεταξύ άλλων, οι Εβραίοι την εποχή του Χριστού -, τα κοπτικά – πρόκειται για τη γλώσσα που συνεχίζει την αρχαία αιγυπτιακή -, τα αρμενικά, ακόμη και τα ινδικά.

Είναι όμως γνωστό ότι η εποχή της κυριαρχίας των Ελλήνων στην Ανατολική Μεσόγειο περνάει σχετικά γρήγορα. Στο προσκήνιο εμφανίζεται ένας άλλος λαός που με τη δυναμική του παρουσία θα επηρεάσει καθοριστικά τις τύχες της Ελλάδας. Πρόκειται για τους Ρωμαίους, οι οποίοι θα κατακτήσουν σταδιακά τον ελλαδικό χώρο (το 146 π.Χ. θεωρείται το έτος ολοκλήρωσης της ρωμαϊκής κατάκτησης) και θα απλωθούν στη συνέχεια στις περισσότερες από τις περιοχές που βρίσκονταν υπό ελληνική κυριαρχία, όπως η Μικρά Ασία, η Μέση Ανατολή ως τον Ευφράτη, και τέλος η Αίγυπτος (το 30 π.Χ.). Κατά τη διάρκεια της εποχής αυτής, που ονομάζεται ελληνορωμαϊκή, περνούν στην ελληνική γλώσσα πολλά δάνεια από τη λατινική, άλλα που ανήκουν στο διοικητικό- στρατιωτικό λεξιλόγιο, π.χ. άρματα ‘όπλα’, κάστρο, καβαλάρης, λεγεώνα, σαΐτα, φουσάτο, και άλλα στο καθημερινό: άσπρος, βούλα, κάπα, κάρβουνο, κουκούλα, κούπα, λουρί, μανίκι, μαντίλι, πανέρι, πανί, πόρτα, σέλα, σκάλα, σκούπα, σούβλα, τρούλος, φούρνος είναι λέξεις λατινικής προέλευσης που εισέρχονται στην ελληνική αυτή την εποχή και διατηρούνται μέχρι σήμερα. Ειδικά σε ορισμένους τομείς του λεξιλογίου η επίδραση της λατινικής είναι καταλυτική. Τα ονόματα όλων των μηνών που χρησιμοποιούμε σήμερα είναι λατινικά, Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος κτλ. Και βέβαια, εισέρχονται και χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα λατινικά κύρια ονόματα: Αντώνιος, Ιουλία, Κωνσταντίνος, Παύλος.

Ένα ακόμη μεγαλύτερο γεγονός όμως έρχεται να καθορίσει την πορεία του ελληνικού έθνους αυτή την εποχή, και αυτό δεν είναι άλλο από τη γνωριμία των Ελλήνων με τη χριστιανική θρησκεία. Στο θρησκευτικό λεξιλόγιο συμβαίνει τεράστια ανατροπή. Λέξεις που συνδέονται με την παλαιά πολυθεϊστική θρησκεία εξαφανίζονται και παραχωρούν τη θέση τους σε δάνεια από την εβραϊκή και την αραμαϊκή, π.χ. αμήν, σατανάς, (το) μάννα, Μεσσίας, Πάσχα, Σάββατο, σεραφείμ, χερουβείμ. Αλλά και λέξεις που προϋπήρχαν στην αρχαία ελληνική τροποποίησαν τη σημασία τους υπό την επίδραση της εβραϊκής ή της αραμαϊκής γλώσσας, π.χ. άγγελος αρχικά ‘αγγελιοφόρος’, εκκλησία αρχικά ‘συνέλευση του λαού’, ηγούμενος αρχικά ‘ηγέτης’, λειτουργία αρχικά ‘υπηρεσία προς τον λαό’, παράδεισος αρχικά ‘κήπος’. Δάνεια από τις γλώσσες αυτές έχουμε και στο επίπεδο των ανθρωπωνυμίων: Άννα, Ελισάβετ, Εμμανουήλ, Θωμάς, Ιωάννης, Λουκάς, Μαρία, Μιχαήλ είναι μερικά από αυτά.

Δ’. Την τέταρτη περίοδο την ονομάζουμε μεσαιωνική. Το 330 μ.Χ. θεωρείται τομή στην ιστορία του ελληνικού έθνους. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης και η μεταφορά σε αυτήν της πρωτεύουσας του Ρωμαϊκού κράτους έχει τεράστιες συνέπειες για τον ελληνισμό, καθώς σε δικά του εδάφη μεταφέρεται το κέντρο της τεράστιας αυτοκρατορίας. Μιας αυτοκρατορίας που θα γίνεται, τους επόμενους αιώνες, όλο και περισσότερο ελληνική και με ακόμη πιο ραγδαίο τρόπο χριστιανική. Υπό την έννοια αυτή ο αγώνας μεταξύ λατινικής και ελληνικής για το ποια από τις δύο γλώσσες θα επικρατήσει στο Ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας θα λήξει υπέρ της ελληνικής, και από τον 6ο αιώνα και μετά θα μιλάμε για ένα εξελληνισμένο από γλωσσική άποψη κράτος, αυτό που μας είναι γνωστό ως Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Και μέσα στη Βαλκανική χερσόνησο όμως θα διατηρηθεί μια ομάδα ανθρώπων που η γλώσσα τους συνεχίζει τη λατινική. Πρόκειται για τους Βλάχους, που μιλούν μια νεολατινική γλώσσα, από την οποία μάλιστα κάποια λεξιλογικά στοιχεία πέρασαν στην ελληνική. Κυρίως έχουν σχέση με την ποιμενική ζωή: ζουλάπι ‘άγριο ζώο’, στρούγκα.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είναι μια αυτοκρατορία σε μεγάλο βαθμό εξελληνισμένη αλλά και πολυεθνική. Δέχεται στο έδαφός της και εκχριστιανίζει λαούς οι οποίοι εμφανίζονται σιγά σιγά στο προσκήνιο, είτε μεταναστεύοντας ειρηνικά στα εδάφη της είτε εισβάλλοντας πολεμικά – είτε και τα δύο, ανάλογα με την εποχή, τη δύναμή τους και την ιστορική συγκυρία. Οι πιο αξιομνημόνευτοι είναι οι Σλάβοι. Κατέρχονται σταδιακά στη Βαλκανική από τον 7ο αιώνα, και μαζικότερα στους επόμενους. Εκχριστιανίζονται, αρχικά επανδρώνουν τον βυζαντινό στρατό, αργότερα τον πολεμούν. Πάντως, έρχονται σε γλωσσική επαφή με τους ελληνόφωνους βυζαντινούς και ανταλλάσσουν μαζί τους λεξιλογικό υλικό. Λέξεις όπως ασβός, βάλτος, κοτέτσι, κουνάβι, μουντός, ντόμπρος, ρούχο, σανός είναι σλαβικής προέλευσης και εισέρχονται στην ελληνική γλώσσα καθ’ όλη τη μακρά περίοδο συμβίωσης των δύο λαών, κατά τη διάρκεια τόσο της Βυζαντινής όσο και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Συχνά είναι, επίσης, στον ελλαδικό χώρο τα σλαβικά τοπωνύμια: Αράχοβα, Γρεβενά, Τίρναβος, σπάνια όμως τα ανθρωπωνύμια, που είναι κυρίως πρόσφατα, π.χ. Βλαδίμηρος, Όλγα.

Επιδρομές, ωστόσο, το βυζαντινό κράτος δεν δέχεται μόνο από τον βορρά. Οι Άραβες επιχειρούν να καταλάβουν την ίδια την Κωνσταντινούπολη, χωρίς να τα καταφέρνουν, θέτουν ωστόσο υπό την κυριαρχία τους την Κρήτη για περισσότερα από 130 χρόνια. Αραβικές λέξεις βρίσκουμε ακόμη και σήμερα στη νέα ελληνική, π.χ. γάιδαρος, δράμι, καντάρι. Γενικά τα παράλια του Βυζαντίου και τα νησιά είναι αρκετά ευάλωτα – ιδιαίτερα από μια εποχή και μετά – σε θαλάσσιες επιχειρήσεις λαών που έχουν εντωμεταξύ αποκτήσει ναυτική δύναμη. Οι Ιταλοί, οι Βενετσιάνοι και οι Γενουάτες καταλαμβάνουν σταδιακά καίριες θέσεις στο Αιγαίο, εγκαθιστώντας εμπορικούς σταθμούς και ναυτικές βάσεις. Αποτέλεσμα, η επαφή της ελληνικής γλώσσας με την ιταλική και τις διαλέκτους της. Και βεβαίως ο δανεισμός, αξιοπρόσεκτος σε λέξεις που αφορούν το ναυτικό λεξιλόγιο: κάβος, καπετάνιος, μούτσος, μπούσουλας, φουρτούνα, και τα ναυτικά ονόματα των ανέμων, λεβάντες, μαΐστρος, σιρόκος, τραμουντάνα. Αλλά και πολλά άλλα: βάζο, βαρέλι, βίδα, γαρίφαλο, καρέκλα, λάμπα, λίμα, μαραγκός, ρόδα, σαλάτα, σούπα, στιλέτο είναι μερικά από τα δάνεια που οφείλουμε στους λαούς της Ιταλικής χερσονήσου. Από τους Δυτικοευρωπαίους αυτοί είναι οι πιο κοντινοί. Και άλλοι όμως βρίσκουν την ευκαιρία, κυρίως μετά την Δ’ Σταυροφορία και την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1204, να καταλάβουν ελληνικά εδάφη. Προβηγκιανά ή γαλλικά δάνεια από αυτή την περίοδο έχουμε λίγα, καθώς ολιγόχρονη είναι η κυριαρχία των λαών αυτών σε ελληνικά εδάφη.

Η σύνθεση και η παραγωγή ως διαδικασίες σχηματισμού νέων λέξεων εξακολουθούν να είναι ενεργές σε όλη αυτή την περίοδο, όπως και στις επόμενες. Γενικά, η ελληνική γλώσσα χαρακτηρίζεται από μια μεγάλη ευκολία να σχηματίζει παράγωγα και σύνθετα, και αυτή η ιδιότητα, που υπήρχε ήδη στις προηγούμενες εποχές, εξακολουθεί και κατά τη μεσαιωνική και τη νεότερη εποχή. Καλοαναθρεμμένος, καλοαρματωμένος, καλοβλέπω, καλόβουλος, καλογεμισμένος, καλογιός, καλογνωμοσύνη, καλογνωρίζω, καλογροικώ, καλοδιακρίνω, καλοδιαλέγω, είναι λίγα μόνο σύνθετα με πρώτο συνθετικό το επίθετο καλός, και κακοανέβαστος, κακοατυχημένος, κακογένης, κακογέννητος, κακόγερος, κακογροίκητος, κακογυρισμένος, κακοδαίμων, κακόδοντος, κακόδοξος, κακοθαλασσιά, κακοθάνατος λίγα σύνθετα με πρώτο συνθετικό το επίθετο κακός, που τα συναντούμε σε μεσαιωνικά κείμενα.

Ε’. Επόμενο ορόσημο στην ιστορία της ελληνικής και των ομιλητών της είναι η τουρκική κατάκτηση. Σηματοδοτεί την πρώιμη νεοελληνική περίοδο, κατά την οποία οι Τούρκοι θα συμβιώσουν με τους Έλληνες για περίπου 400 χρόνια στη νότια Ελλάδα και για 500 στη βόρεια. Πρέπει να θυμόμαστε, βέβαια, ότι το 1453 δεν είναι η αρχή της τουρκικής κατάκτησης αλλά η χρονολογία ορόσημο της πτώσης της Κωνσταντινούπολης. Η Θεσσαλονίκη και το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας είχαν ήδη υποταχθεί στον κατακτητή μερικές δεκαετίες πριν. Η επίδραση στην ελληνική γλώσσα είναι ανάλογη της μακροχρόνιας επαφής με τον τουρκικό λαό, με πολλά δάνεια όπως αμανές, γιαρμάς, γιαχνί, γλέντι, καβγάς, κανταΐφι, κεφτές, μπακλαβάς. Μάλιστα, λέξεις που αναφέρονται σε αξιώματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε διοικητικούς και στρατιωτικούς όρους, όπως αγάς, ασκέρι, βεζίρης, βιλαέτι, γενίτσαρος, κατής, πασάς, προδίδουν και τη θέση ισχύος που είχαν οι Τούρκοι έναντι των Ελλήνων. Στα βαφτιστικά ονόματα η επίδραση της τουρκικής είναι μικρή, λόγω της διαφορετικής θρησκείας. Είναι όμως πολύ μεγαλύτερη στα οικογενειακά, π.χ. Αλτιντζής ‘χρυσοχόος’, Δεβετζής ‘καμηλιέρης’, Δεμιρτζής ‘σιδεράς’, Καζάζης ‘μεταξάς’ κτλ., αλλά και σε τοπωνύμια, π.χ. Δερβενάκια, Ρούμελη.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είναι και αυτή μια αυτοκρατορία πολυεθνική. Και σε μια πολυεθνική αυτοκρατορία – σε αντιδιαστολή προς το εθνικό κράτος, που είναι δημιούργημα του 19ου αιώνα -, είναι φυσικό οι λαοί να έρχονται σε πολύ στενότερη επαφή μεταξύ τους, καθώς αφενός οι περιοχές στις οποίες κατοικεί καθένας από αυτούς δεν είναι σαφώς οριοθετημένες αλλά χωριά ελληνόφωνων γειτονεύουν με χωριά τουρκόφωνων, σλαβόφωνων, αλβανόφωνων κτλ., και αφετέρου σε μεγαλύτερες πόλεις συρρέουν ομιλητές διαφορετικής εθνικής – και γλωσσικής – προέλευσης. Ας θυμηθούμε τον πολυεθνικό χαρακτήρα όχι μόνο της Κωνσταντινούπολης, με Τούρκους, Έλληνες, Αρμένιους, Εβραίους και άλλους λαούς, αλλά και της Θεσσαλονίκης, στην οποία τρεις κοινότητες, Έλληνες, Τούρκοι και Εβραίοι, ήταν σχεδόν ισοδύναμες πληθυσμιακά μέχρι την απελευθέρωση του 1912. Υπό τέτοιες συνθήκες η γλωσσική επαφή ανάμεσα σε όλους αυτούς τους λαούς αλλά και ο αμοιβαίος δανεισμός ευνοούνται και ενισχύονται. Ένας από τους λαούς που συμμετείχαν σε αυτή τη διαδικασία και στον οποίο δεν έχουμε αναφερθεί ως τώρα είναι οι Αλβανοί ή, όπως έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε τους αλβανόφωνους που κατοικούσαν διάσπαρτοι στον ελληνόφωνο κορμό, οι Αρβανίτες. Από αυτούς πήραμε λέξεις όπως γκιόνης, μπάκα, μπέσα, μπουσουλώ, πλιάτσικο. Αλλά και αρκετά τοπωνύμια: Λιόσια, Μενίδι, Σούλι, Τατόι. Τρία από τα τέσσερα αυτά τοπωνύμια βρίσκονται στην Αττική. Πράγματι, η Αττική και η Βοιωτία ήταν περιοχές με πολύ μεγάλο ποσοστό Αρβανιτών, τουλάχιστον ως την πρώτη πεντηκονταετία του 19ου αιώνα, οπότε ο ορισμός της Αθήνας ως πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους ανέτρεψε την κατάσταση και οδήγησε στην Αθήνα και στην Αττική μεγάλο αριθμό Ελλήνων από διάφορες περιοχές που συνέρρευσαν στην πρωτεύουσα.

ζ’. Και περνάμε στην τελευταία φάση αυτής της διαδρομής, τη σύγχρονη νεοελληνική γλώσσα. Ξεκινάει χονδρικά με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, το 1830, και φτάνει ως σήμερα. Συνδέεται άρρηκτα με το γεγονός ότι η γλωσσική μορφή της ελληνικής που για τα 400 προηγούμενα χρόνια ικανοποιούσε τις καθημερινές κυρίως ανάγκες των ομιλητών της βρέθηκε να αντιμετωπίζει μια μεγάλη πρόκληση. Έπρεπε τώρα να λειτουργήσει ως επίσημη γλώσσα ενός κράτους, να βρει τρόπους να μιλήσει για διοίκηση, νόμους, στρατό, εκπαίδευση, αλλά και για τις νέες επιστήμες που είχαν αναπτυχθεί και εξακολουθούσαν να αναπτύσσονται στην Ευρώπη την περίοδο του Διαφωτισμού. Ακόμη, έπρεπε να μπορεί να σταθεί όσο το δυνατόν ισότιμα απέναντι στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές γλώσσες, τη γαλλική, την αγγλική, την ιταλική, τη γερμανική, την ισπανική, τη ρωσική. Για τους λόγους αυτούς της χρειαζόταν νέο λεξιλογικό υλικό. Ο δανεισμός ήταν επομένως απαραίτητος, μόνο που ήταν διαφορετικός από αυτόν που είδαμε ως τώρα. Και αυτό γιατί πλέον, σε όλη αυτή τη χρονική περίοδο, έχουμε δανεισμό δύο ειδών. Τον λαϊκό και τον λόγιο.

Ο λαϊκός δανεισμός δεν διαφέρει από αυτόν που περιγράψαμε στις προηγούμενες περιόδους. Προκύπτει από τη φυσική, προφορική επαφή ομιλητών της ελληνικής με ομιλητές μιας ξένης γλώσσας. Οι γλώσσες από τις οποίες οι Έλληνες αντλούν την εποχή αυτή λεξιλογικό υλικό είναι κυρίως τα γαλλικά, τα ιταλικά και αγγλικά. Π.χ. από τα γαλλικά: αγκράφα < γαλλ. agrafe, βουλκανιζατέρ < γαλλ. vulcanisateur, μπουζί < γαλλ. bougie· από τα ιταλικά: γιρλάντα < ιταλ. ghirlanda, γρανίτα < ιταλ. granita, καριέρα < ιταλ. carriera, μπαστούνι < ιταλ. bastone, μπισκότο < ιταλ. biscotto, ντομάτα < ιταλ. tomata· και, κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, από τα αγγλικά: άουτ < αγγλ. out, γκάγκστερ < αγγλ. gangster, ματς < αγγλ. match, μπαρ < αγγλ. bar, μπίζνες < αγγλ. business, ντίσκο < αγγλ. disco, πάρκιγκ < αγγλ. parking. Ο λεξιλογικός δανεισμός από τα αγγλικά αυξάνεται μάλιστα με ταχείς ρυθμούς τις τελευταίες δεκαετίες. Η ανάπτυξη, π.χ., της τεχνολογίας των ηλεκτρονικών υπολογιστών έχει ως αποτέλεσμα τη μαζική εισροή αγγλικών δανείων στο πεδίο αυτό, π.χ. ίντερνετ, τσιπ, μπάιτ, γκουγκλάρω.

Ειδικά την εποχή αυτή όμως εισέρχονται στη νέα ελληνική και αυτά που ονομάζουμε λόγια δάνεια. Η διαφορά τους από τα λαϊκά είναι ότι τα εισάγουν στη γλώσσα μορφωμένοι, που τα γνωρίζουν μέσα από γραπτά κείμενα. Ανήκουν σε διάφορες κατηγορίες.

Η πρώτη είναι τα άμεσα δάνεια, τα οποία λίγο διαφέρουν ως προς τη μορφή από τα λαϊκά, π.χ. από τα αγγλικά: άλμπατρος < αγγλ. albatros, ανακόντα < αγγλ. anaconda, αουτσάιντερ < αγγλ. outsider, βίντεο < αγγλ. video, γκολφ < αγγλ. golf, γουέστερν < αγγλ. western, μπόουλιγκ < αγγλ. bowling· από τα γαλλικά: αμπαζούρ < γαλλ. abat-jour, απεριτίφ < γαλλ. aperitif, βομβαρδίζω < γαλλ. bombarder, βοξίτης < γαλλ. bauxite, γάντι < γαλλ. gant, ζέβρα < γαλλ. zebre, ζενίθ < γαλλ. zenith, ιμπεριαλισμός < γαλλ. imperialisme, μπεζ < γαλλ. beige, μπετόν < γαλλ. beton, ντουζ < γαλλ. douge.

Οι υπόλοιπες κατηγορίες όμως έχουν ιδιαιτερότητες, οι οποίες καθιστούν μη εμφανές το γεγονός του δανεισμού. Έχουμε δηλαδή λέξεις που ανήκουν στο φιλοσοφικό, το επιστημονικό, το τεχνολογικό, το τεχνικό λεξιλόγιο, π.χ. στην ιατρική, στη φυσική, στην αστρονομία, στην ηλεκτροτεχνία κτλ., οι οποίες δίνουν την εντύπωση ότι είναι ελληνικής προέλευσης αλλά στην πραγματικότητα είναι δάνεια από σύγχρονες ξένες γλώσσες, στις οποίες όμως οι λέξεις αυτές συντέθηκαν με βάση αρχαία ελληνικά στοιχεία. Από τις γλώσσες αυτές, κυρίως τη γαλλική και την αγγλική, πέρασαν στη συνέχεια στη νέα ελληνική, π.χ. ζωολογία < γαλλ. zoologie, ηλεκτροθεραπεία < γαλλ. electrotherapie, θερμοδυναμική < γαλλ. thermodynamique, καρδιολογία < γαλλ. cardiologie, τηλέφωνο < αγγλ. telephone, ραδιόφωνο < αγγλ. radiophone. Οι λέξεις αυτές δεν είναι – και δεν θα μπορούσαν να είναι – κατασκευασμένες στην αρχαία ελληνική, αφού εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν οι έννοιες τις οποίες περιγράφουν: δεν υπήρχαν στην αρχαία Ελλάδα ούτε καρδιολόγοι, ούτε τηλέφωνα, ούτε ραδιόφωνα. Αυτές οι λέξεις δημιουργήθηκαν σε πρόσφατες εποχές από τους ξένους που ανέπτυξαν αυτές τις επιστήμες ή τις τεχνικές, επομένως σε ξένες γλώσσες, αλλά με βάση αρχαία ελληνικά συνθετικά. Οι νεότεροι Έλληνες, όταν θέλησαν να εισαγάγουν και αυτοί στη γλώσσα τους τις έννοιες αυτές, και μαζί τις λέξεις που τις εκφράζουν, αναγνώρισαν την απώτερη αρχαία ελληνική προέλευση των συνθετικών τους και τις απέδωσαν ως ζωολογία, ηλεκτροθεραπεία, θερμοδυναμική, καρδιολογία. Οι λέξεις αυτές δίνουν λοιπόν την εντύπωση αρχαίων ελληνικών, αλλά δεν είναι.

Μια ακόμη κατηγορία δανείων που επίσης δεν είναι εμφανή είναι αυτά που ονομάζονται ‘μεταφραστικά’. Ας εξετάσουμε λέξεις όπως αμμόλοφος < αγγλ. sandhill, βατραχάνθρωπος < αγγλ. frogman, γραφειοκρατία < γαλλ. bureaucratie, διαστημόπλοιο < αγγλ. space ship, κοινωνιογλωσσολογία < αγγλ. sociolinguistics, μονόδρομος < αγγλ. one­way, ουρανοξύστης < αγγλ. sky-scraper, παγόβουνο < αγγλ. iceberg κτλ. Τι συνέβη σε αυτές τις περιπτώσεις; Απλούστατα, οι μορφωμένοι Νεοέλληνες που ήρθαν σε επαφή με τις ξένες αυτές λέξεις, δεν θέλησαν να τις εισαγάγουν στη νέα ελληνική με την ξενική τους μορφή, ως σάντχιλ, φρόγκμαν, μπιροκρατί, σπέις σιπ κτλ., αλλά τις μετέφρασαν, αποδίδοντας στα ελληνικά τα συνθετικά τους, για να τους δώσουν αυτό που ονομάζουμε σημασιολογική διαφάνεια. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι λέξεις αυτές παύουν να είναι δάνεια, καθώς η σύλληψη των εννοιών αλλά και η δομή των συνθέτων που τις εκφράζουν έγιναν από ξένους και είναι δανεισμένες στη νέα ελληνική από ξένες γλώσσες. Ελληνικά είναι τα στοιχεία που χρησιμοποιήσαμε εμείς για να τις μεταφράσουμε στη γλώσσα μας.

Η τελευταία κατηγορία των δανείων αυτής της περιόδου είναι τα δάνεια από την αρχαία ελληνική, στην οποία οι λόγιοι επίσης στράφηκαν για να καλύψουν λεξιλογικές ανάγκες της νεοελληνικής γλώσσας. Λέξεις όπως αέτωμα, αίθριος, αντηχώ, άπταιστος, έσχατος, ευημερώ, ηγέτης, ιδρύω, ίχνος, μιμούμαι, νέμω, νήπιο, οδός, ομοεθνής, πυθμένας, ράκος, ρέω, σπινθήρας είναι δάνεια από την αρχαία γλώσσα, καθώς οι λέξεις αυτές δεν

βρίσκονταν συνεχώς στο στόμα των Ελλήνων ομιλητών από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα, αλλά κάποια στιγμή στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας ξεχάστηκαν και αναβίωσαν στη σύγχρονη εποχή, υπό την επίδραση της γλώσσας των λογίων που τις εισήγαγαν. Κατά τη διαδικασία αυτή μάλιστα η νέα ελληνική δανείστηκε και ολόκληρες φράσεις, όπως τα ομηρικά γνωμικά αιέν αριστεύειν, έπεα πτερόεντα, εις οιωνός άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης και οι φράσεις κύκνειον άσμα, γνώθι σαυτόν, μολών λαβέ, καινά δαιμόνια, στήλη άλατος, άρον άρον, από μηχανής θεός.

Την όλη προσπάθεια εμπλουτισμού του λεξιλογίου αυτής της περιόδου τη χαρακτηρίζει ένα γενικότερο πνεύμα εξαρχαϊσμού και καθαρισμού – μια απόπειρα να αποβληθούν από τη γλώσσα λαϊκές λέξεις που θεωρήθηκαν κατώτερου επιπέδου, είτε επρόκειτο για λέξεις κληρονομημένες από το απώτατο, ακόμη και το ομηρικό, παρελθόν, είτε επρόκειτο για δάνεια από γλώσσες που θεωρήθηκαν κατώτερες, την τουρκική, τη σλαβική, την αλβανική, τη βλάχικη. Το κίνημα που προσπάθησε να καθαρίσει τη γλώσσα από τους υποτιθέμενους ρύπους του παρελθόντος ονομάζεται ‘καθαρευουσιανισμός’ και η γλωσσική μορφή που πρότεινε ‘καθαρεύουσα’. Ας δούμε κάποια παραδείγματα. Η λέξη παιδί είναι μια ελληνικότατη λέξη, υποκοριστικό της λέξης παις, που απαντά ήδη στον Όμηρο. Οι οπαδοί της καθαρεύουσας όμως τη θεώρησαν κατώτερη, επειδή την άκουγαν από το στόμα των απλών ανθρώπων, και γι’ αυτό θέλησαν να την εξοβελίσουν, προτείνοντας να αντικατασταθεί από τη λέξη τέκνον. Η λέξη ψωμί, παράγωγη και αυτή από το αρχαίο ψωμός που σήμαινε ‘μπουκιά’ και αργότερα ‘μπουκιά ψωμί’, τους φάνηκε και αυτή ακατάλληλη, και γι’ αυτό επιχείρησαν να την αντικαταστήσουν από τη λέξη άρτος. Η λέξη κρασί προέρχεται από το αρχαίο ουσιαστικό κράσις, που σημαίνει ‘ανάμειξη’, και μας μεταφέρει τη συνήθεια των αρχαίων να αναμειγνύουν το κρασί με νερό· οι οπαδοί της καθαρεύουσας όμως έδειξαν την προτίμησή τους προς τη λέξη οίνος. Το αποτέλεσμα της παρέμβασης της καθαρεύουσας και στις τρεις περιπτώσεις ήταν διαφορετικό από το επιθυμητό. Οι λέξεις παιδί, ψωμί, κρασί δεν ξεριζώθηκαν από τη γλώσσα μας, αλλά και οι προτεινόμενες για να τις αντικαταστήσουν βρήκαν και αυτές τον δικό τους χώρο: λαμπρό τέκνο της πατρίδας, θα πούμε για μια σημαντική προσωπικότητα, στον άρτο και στον οίνο αναφερόμαστε στην εκκλησιαστική γλώσσα. Ας προσέξουμε όμως: το τέκνο, ο άρτος και ο οίνος δεν αποδεικνύουν τη συνέχεια της γλώσσας μας, επειδή ακριβώς είναι δάνεια από την αρχαία και όχι το αποτέλεσμα της συνεχούς προφορικής παράδοσης και της μετάδοσης της γλώσσας από γενιά σε γενιά. Τη συνέχεια της γλώσσας μας την αποδεικνύουν λέξεις όπως παιδί, ψωμί, κρασί, που συνεχώς όλους αυτούς τους αιώνες μεταδίδονταν από πατέρα και μητέρα στα παιδιά τους.

Σφοδρότερη, βέβαια, κριτική δέχτηκαν βέβαια την εποχή της καθαρεύουσας τα δάνεια από τις ξένες γλώσσες, ιδιαίτερα, όπως είπαμε, αυτά από την τουρκική, τη σλαβική, την αλβανική, τη βλάχικη, την ιταλική. Και στην περίπτωση αυτή έγινε προσπάθεια, άλλοτε με μεγαλύτερη και άλλοτε με μικρότερη επιτυχία, να αντικατασταθούν οι ξένες λέξεις από αρχαίες ελληνικές, π.χ. η ιταλικής προέλευσης λέξη μινίστρος, που λέγονταν ως τότε για τον ‘υπουργό’, αντικαταστάθηκε από την αρχαία λέξη υπουργός που, βέβαια, στα αρχαία σήμαινε ‘βοηθός’ (υπουργοί στην αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχαν). Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως αυτή η προσπάθεια επαναφοράς αρχαίων λέξεων στη θέση δανείων δεν είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση του δανείου αλλά την παράλληλη χρήση και των δύο λέξεων, της ξένης και της αρχαίας, με αποτέλεσμα σήμερα να έχουμε ζεύγη που σημαίνουν το ίδιο πράγμα αλλά χρησιμοποιούνται με διαφορετικό τρόπο: καπνός και ντουμάνι, φόρος και χαράτσι, λεηλασία και πλιάτσικο. Η κοινή νέα ελληνική που χρησιμοποιούμε σήμερα έδωσε διαφορετικό ρόλο σε κάθε μια από αυτές τις λέξεις, κρατώντας για τα δάνεια τις επικοινωνιακές καταστάσεις που είναι χρήσιμη ή επιθυμητή μεγαλύτερη εκφραστικότητα. Ντουμάνι θα χαρακτηρίσουμε τον – ούτως ή άλλως – βλαβερό καπνό που έχει συσσωρευτεί σε ένα δωμάτιο ή που βγαίνει από το φουγάρο ενός εργοστασίου, για να τονίσουμε την ενόχλησή μας από το γεγονός αυτό· η λέξη καπνός πάλι δηλώνει μια πολύ πιο ουδέτερη στάση του ομιλητή απέναντι στο ίδιο φαινόμενο. Χαράτσι θα χαρακτηρίσουμε σήμερα έναν άδικο και ανεπιθύμητο φόρο, δηλώνοντας την αντίθεσή μας στην επιβολή του, ενώ η λέξη φόρος δηλώνει μια ουδέτερη προσέγγιση του ίδιου φαινομένου. Με τη λέξη πλιάτσικο θα δηλώσουμε, επίσης, την αποστροφή μας για ένα παρόμοιο γεγονός, ενώ λεηλασία θα χαρακτηριστεί το ίδιο ακριβώς συμβάν, π.χ. σε ένα βιβλίο ιστορίας, για να δηλώσει τη μικρότερη συναισθηματική εμπλοκή αυτού που το περιγράφει.

Τελειώνοντας, θα επιμείνω λίγο στο τι μας μαθαίνει αυτή η περιπλάνηση στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας, από την ιστορία της οποίας διαθέτουμε πολλές και συνεχείς μαρτυρίες, που μας δίνουν τη δυνατότητα να την παρακολουθήσουμε χωρίς διακοπές για 3.000 χρόνια. Η μορφή που παίρνει κάθε γλώσσα στη διαδρομή της ιστορίας της είναι, απολύτως φυσιολογικά και αναμενόμενα, συνυφασμένη με την ιστορία των ομιλητών της. Η γλώσσα προσαρμόζεται στις ανάγκες τους, τις οποίες και είναι ταγμένη να υπηρετεί, ακολουθεί τις τύχες τους, συνοδεύει την ύπαρξή τους. Και ειδικά στο λεξιλόγιο αποτυπώνονται όλες οι καταστάσεις που αυτός ο λαός ζει, τα ιστορικά συμβάντα που τον καθορίζουν. Η αλλαγή στο πολιτικό σύστημα θα έχει ως συνέπεια αλλαγές στο λεξιλόγιο, η υιοθέτηση μιας νέας θρησκείας θα επιφέρει μεταβολές στα γλωσσικά μέσα με τα οποία εκφράζεται το θρησκευτικό συναίσθημα, καινούργιες ανακαλύψεις στους τομείς της επιστήμης ή της τεχνολογίας θα σημάνουν αμέσως νέες έννοιες – και νέες λέξεις. Και η εξάπλωση ενός λαού, η κατάκτηση από έναν λαό, η εισβολή ενός καινούργιου φύλου, οι ειρηνικές επαφές με μια γειτονική φυλή θα δώσουν στον συγκεκριμένο λαό τη δυνατότητα να ανταλλάξει με τους υπόλοιπους αντικείμενα, καταστάσεις, ιδέες – και λέξεις. Θα μάθει ένα καινούργιο φαγητό, θα αντιγράψει μια συνήθεια, θα γνωρίσει ένα καινούργιο σκεύος, ένα μηχάνημα, μια πρωτοπόρα εφεύρεση. Ή ένα ρούχο.

Πράγματι, όπως έχει εύστοχα επισημάνει ένας σύγχρονος γλωσσολόγος, ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, οι Νεοέλληνες θα ήμασταν σχεδόν γυμνοί αν δεν είχαμε τα δάνεια από τις ξένες γλώσσες. Τι εννοώ με αυτό; Σχεδόν όλα τα ονόματα ρούχων που χρησιμοποιούμε σήμερα είναι δάνεια. Αρχίζω από πάνω και προχωρώ προς τα κάτω: καπέλο (ιταλικό), γραβάτα (γαλλική), παπιγιόν (γαλλικό), φανέλα (βενετσιάνικη), σουτιέν (γαλλικό), πουκάμισο (λατινικό), μπλούζα (γαλλική), κομπινεζόν (γαλλικό), βρακί (λατινικό), παντελόνι (ιταλικό), σορτς (αγγλικό), φούστα (βενετσιάνικη), κοστούμι (ιταλικό), φράκο (γαλλικό), ταγέρ (γαλλικό), παλτό (γαλλικό), καμπαρντίνα (γαλλική), κάλτσα (ιταλική), παπούτσι (τουρκικό), μπότα (ιταλικό), παντόφλα (ιταλική), τσόκαρο (ιταλικό), γόβα (ίσως βενετσιάνικη) κτλ.

Εγώ μάλιστα θα πρόσθετα και σχεδόν νηστικοί: κιμάς (τουρκικό), κεφτές (τουρκικό), σουτζουκάκι (τουρκικό), μπριζόλα (ιταλική), σουβλάκι (λατινικό), κεμπάπ (τουρκικό), λουκάνικο (λατινικό), κοκορέτσι (αλβανικό), γαρδούμπα (ιταλική), μουσακάς (τουρκικός), μπακλαβάς (τουρκικός), κανταΐφι (τουρκικό), μακαρόνια (ιταλικά), σάλτσα (ιταλική), παστίτσιο (ιταλικό), πίτσα (ιταλική), πατάτα (ιταλική), ντομάτα (ιταλική), γιαχνί (τουρκικό), μπριάμ (τουρκικό), πιλάφι (τουρκικό), πουρές (ιταλικός), σούπα (ιταλική), γιουβαρλάκι (τουρκικό), πατσάς (τουρκικός), ομελέτα (γαλλική), κασέρι (τουρκικό), γραβιέρα (ιταλική), γιαούρτι (τουρκικό), πελτές (τουρκικός), πετιμέζι (τουρκικό), χαλβάς (τουρκικός), κέικ (γαλλικό), τσουρέκι (τουρκικό), μπισκότο (ιταλικό), κουραμπιές (τουρκικός), λουκουμάς (τουρκικός), λουκούμι (τουρκικό), μαντολάτο (βενετσιάνικο), παστέλι (ιταλικό), τούρτα (λατινική), πάστα (ιταλική), τάρτα (ιταλική), κρέμα (ιταλική).

Γιατί συμβαίνουν αυτά; Η απάντηση είναι εύκολη, αλλά ας τη σκεφτούμε λίγο. Έχει καμιά σχέση η σημερινή ενδυμασία ή η σημερινή μας διατροφή με την αρχαία; Θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται τα αρχαία ονόματα ενδυμάτων ή φαγητών από τη στιγμή που αφενός καταργήθηκαν τα ίδια τα ρούχα, οι χλαμύδες, οι χιτώνες, και αφετέρου άλλαξαν οι διατροφικές μας συνήθειες; Και από τη στιγμή που άλλαξε η ενδυμασία ή η διατροφή, ήταν δυνατόν να μην αλλάξει το λεξιλόγιο που αναφέρεται σε αυτές; Και από πού θα παίρναμε τις λέξεις για να δηλώσουμε τις νέες μας συνήθειες αν όχι από τις γλώσσες των λαών από τους οποίους τις υιοθετήσαμε;

Το ζήτημα δεν είναι όμως μόνο πρακτικό. Είναι βαθύτατα ιδεολογικό. Γιατί συνδέεται με τη στάση μας απέναντι στους άλλους λαούς και απέναντι στους εαυτούς μας. Η παλαιότερη στάση μας να θέλουμε να διώξουμε από τη γλώσσα μας τα δάνεια όπως αυτά που προανέφερα, και να περιοριστούμε σε λέξεις είτε αρχαίες είτε φαινομενικά αρχαίες, ήταν μια στάση που διέγραφε από την ιστορία μας τα περισσότερά της χρόνια, που αρνούνταν ότι από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα μεσολάβησαν γενιές και γενιές Ελλήνων, οι οποίοι αγωνίστηκαν να επιβιώσουν ανάμεσα σε κατακτητές, σε ξένους, σε αλλόγλωσσους ή αλλόθρησκους – και τα κατάφεραν. Με έναν αφύσικο τρόπο, θεωρήθηκε ότι είμαστε μια προέκταση των αρχαίων μας προγόνων χωρίς τη μεσολάβηση κανενός, λες και μπορεί ένας λαός να πηδήξει από την εποχή του Περικλή στο 1821. Το να αρνείται ένας λαός την πραγματική ιστορία του, το να επιθυμεί να διαγράψει αυτά που θεωρεί ενοχλητικά – ας τα πούμε έτσι – κομμάτια της, είναι σαν να αρνείται κομμάτια της ύπαρξής του. Και να εθελοτυφλεί καθώς κοιτάζει στον καθρέφτη τον εαυτό του. Από την άλλη, το να υποστηρίζουμε ότι η γλώσσα μας μόνο επηρέασε και δεν επηρεάστηκε, δεν είναι απλώς ένα μεγάλο ψέμα· δείχνει μια ασυγχώρητη αλαζονεία. Και την αλαζονεία ένας λαός – όπως και ένας άνθρωπος – την πληρώνει. Μόνο αν δεχτούμε ότι η ιστορία μας είχε και τις δευτερεύουσες στιγμές της, εκτός από τις πρωταγωνιστικές και τις πρωτοπόρες, θα αποκτήσουμε πλήρη συναίσθηση της πραγματικής μας αξίας και θα είμαστε σε θέση να αντιμετωπίσουμε την όποια νέα – και δύσκολη – πραγματικότητα. Μόνο αν δεχτούμε πως έχουμε και εμείς την ανάγκη των άλλων, όπως και οι άλλοι έχουν τη δική μας, θα αποκτήσουμε την επιθυμητή αυτογνωσία – και χωρίς αυτογνωσία ένας λαός κινδυνεύει, όπως και ο άνθρωπος. Εξάλλου, γιατί, κυρίες και κύριοι, θα έπρεπε οι Έλληνες να τα έχουμε κάνει όλα μόνοι μας; Δεν είναι από μόνο του μεγάλο κατόρθωμα ότι, με τόσους κατακτητές, με τόσες επιρροές, η γλώσσα μας μπόρεσε να διατηρήσει τον ελληνικό της πυρήνα, αυτόν που συναντήσαμε στον ίδιο τον γερο-Όμηρο;

Γιώργος Κ. Παπαναστασίου Αναπληρωτής Καθηγητής Ιστορικής Γλωσσολογίας του Α.Π.Θ. και Διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρύματος Μ. Τριανταφυλλίδη)

 

Advertisements

189 Σχόλια to “Το ελληνικό λεξιλόγιο από τον Όμηρο μέχρι σήμερα (άρθρο του Γ. Παπαναστασίου)”

  1. spiral architect 🇰🇵 said

    Καλημέρα.

    […] Το ζήτημα δεν είναι όμως μόνο πρακτικό. Είναι βαθύτατα ιδεολογικό. Γιατί συνδέεται με τη στάση μας απέναντι στους άλλους λαούς και απέναντι στους εαυτούς μας. Η παλαιότερη στάση μας να θέλουμε να διώξουμε από τη γλώσσα μας τα δάνεια όπως αυτά που προανέφερα, και να περιοριστούμε σε λέξεις είτε αρχαίες είτε φαινομενικά αρχαίες, ήταν μια στάση που διέγραφε από την ιστορία μας τα περισσότερά της χρόνια, που αρνούνταν ότι από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα μεσολάβησαν γενιές και γενιές Ελλήνων, οι οποίοι αγωνίστηκαν να επιβιώσουν ανάμεσα σε κατακτητές, σε ξένους, σε αλλόγλωσσους ή αλλόθρησκους – και τα κατάφεραν. Με έναν αφύσικο τρόπο, θεωρήθηκε ότι είμαστε μια προέκταση των αρχαίων μας προγόνων χωρίς τη μεσολάβηση κανενός, λες και μπορεί ένας λαός να πηδήξει από την εποχή του Περικλή στο 1821. […]

    Εδώ είναι το ζουμί, που η αμφισβήτησή του τρελαίνει τους ελληνοβαρεμένους και σαφώς για τον «αφύσικο» (αναφορά στο κείμενο τα εισαγωγικά) αυτόν τρόπο έχει βάλει το χεράκι του ο Κ. Παπαρρηγόπουλος. Αν, αντίστοιχα, συλλογιστούμε για άλλους «αρχαίους λαούς» (Ιταλούς, Αιγύπτιους, Ιάπωνες, Κινέζους) αυτοί
    – μιλούν την ίδια γλώσσα; (και σαν γραφή και σαν λέξεις)
    – τρώνε τα ίδια φαγητά;
    – φορούν τα ίδια ρούχα;
    και τέλος
    – θεωρούν εαυτούς σαν απογόνους των αρχαίων που κατοικούσαν στα εδάφη τους;

    Αν, απ’ όλους τους «αρχαίους λαούς» παραβλέπονται τα χειροπιαστά γεγονότα της παρόδου του χρόνου και των ιστορικών γεγονότων και μένουν σε αυτό που τους συμφέρει (την εξέλιξη της γλώσσας) η κατάληξη είναι ο αγνός και πούρος εθνικισμός με όλα τα κακά παρεπόμενά του. Αυτό μόνο στην Ελλάδα συμβαίνει και βλέπω ότι αρχίζει και αποκτά περισσότερους οπαδούς. Τότε πια η εξέλιξη της γλώσσας δεν αναφέρεται καν στα κείμενά τους.

    Ο σκοπός επετεύχθη. 😐

  2. Ἀρχιμήδης Ἀναγνώστου said

    Αυτό μόνο στην Ελλάδα συμβαίνει

    Μὴν εἶσαι καὶ τόσο σίγουρος 🙂

  3. leonicos said

    Ψύχραιμο υπέροχο άρθρο

  4. sarant said

    Kαλημέρα, ευχαριστω πολυ για τα πρώτα σχόλια!

    3 Ναι, μεγαλο αλλά΄αξίζει τον κοπο.

  5. leonicos said

    Ο εθνικισμός ειναι το κόλλημα, και κάθε κόλλημα βρίσκει τις διαδρομές του.

    Οι εθνικιστές δεν οδηγούνται απο τα πράγματα, αλλα΄συνδέουν το επιθυμητό τέλος με την αρχή με οποιονδήποτε τρόπο.

    Επομένως, όπου υπάρχουν εθνικιστές, θα υπάρχουν και διαδρομές, άσχετα αν είναι διαφορετικές από την ελληνική.

    Αλλά να πω και του στραβού το δίκιο, ως εβραίος: Η ελληνική διδρομή έχει πιο πολλά πιασίματα, και γι’ αυτό είναι πιο δύσκολο να της αντισταθείς και πιο εύκολο να τη διαδώσεις.
    Μάλλιασε η γλώσσα μου να πείσω φίλους και συγγενείς ότι άλλο είναι το cardiologie και άλλο η συνέχεια της γλώσσας και ο δανεισμός και αντοδανεισμός.

  6. leonicos said

    Νομίζω ότι ο κ. παπαναστασίου δεν ανέφερε τον όρο ‘αντιδάνειο’

  7. spiral architect 🇰🇵 said

    @2: Ἀρχιμήδη, εθνίκια υπάρχουν παντού, αλλά δεν κάνουν αναφορά στους ΑΗΠ τους και δεν έχουν απήχηση. Πολλές φορές καταντούν και κωμικοί.

  8. leonicos said

    Θα ήταν περίεργο να μη διαβάζουν αυτό το ιστολόγιο άνθρωποι που ασχολούνται συστηματικά με τη γλώσσα. Ακόμα και οι χαζομάρες έχουν βαρύτητα στη γλώσσα.

    Ας θυμηθούμε τι έγινε κάποτε με το αμπεμπαμπλόμ.

    Ένας γιατρός μπορεί ν’ ακούσει κάτι, να το θεωρήσει ιατρικώς ανοησία, και να γυρίσει την προσοχή του αλλού. Ο γλωσσολόγος δεν μπορεί. Και ο ανόητος εκφέρει λόγο.

  9. leonicos said

    Ακόμα και οι χαζομάρες έχουν βαρύτητα στη γλώσσα.

    Εννοούσα ότι ακόμα και αν δεν είχαμε τόσο σπουδαίους γλωσσολόγους εδώ μέσα, και πάλι θα μας διαβαζαν

    Ό,τι είπα είπα! Στο κάτω κάτω…..Και ο ανόητος εκφέρει λόγο

  10. Ριβαλντίνιο said

    Να κι άλλος ένας :

    http://www.hurriyetdailynews.com/erdogan-meets-abbas-with-military-dress-show-76853

  11. Ινδοευρωπαϊκά ο ‘ανήρ’, η ‘πόλις’ και το ‘σπείρω’; Καινούργιο αυτό, τουλάχιστον για μένα!

  12. Γιάννης Ιατρού said

    Καλημέρα,

    άντε, επιτέλους, να βρούμε πάλι τους ρυθμούς μας, έφυγαν και (οι περισσότεροι) καλικάντζαροι …

    Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον κο Παπαναστασίου για το σημερινό άρθρο (και στον Νίκο βεβαίως-βεβαίως) και θα ήταν χαρά μας να τον διαβάζουμε/βλέπουμε εδώ στο ιστολόγιο συχνά 🙂

  13. Παναγιώτης Κ. said

    Περιεκτικό κείμενο με πληθώρα παραδειγμάτων!

    Και μερικές λεπτομέρειες:

    Οι εκφράσεις «κάνω τη γνωριμία του…» και «κάνω γνωριμία με τον…» συντακτικώς στέκουν σωστά εξίσου;

    Διαβάζω στο λεξικό: κληροδοτώ=αφήνω κληρονομιά ή κληροδότημα
    κληρονομώ=λαβαίνω κληρονομιά
    άρα;…

  14. panoselgrec said

    Νομίζω douge (douche) δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και ντουζ (ντους-ντουζακι)

  15. sarant said

    14 Ντουζ ασφαλώς υπάρχει στα ελληνικά, όπως και ντουζιέρα. Το σημερινό γαλλικό είναι douche αλλά στο λεξικό βρίσκω ότι υπάρχει παλιότερο douge. Συμφωνα με το ΛΚΝ εδώ έχουμε δύο δανεισμούς.

  16. Νέο Kid said

    Το δράμι δεν είναι αντιδάνειο από το ντιράμ; Που προέρχεται με τη σειρά του από το δίδραχμο;

  17. sarant said

    16 Ναι. Εξετάζει μόνο τα άμεσα δάνεια. Δράμι από ντιράμ από δραχμίον.

  18. ΚΩΣΤΑΣ said

    Αν και σχετικά αρνητικά φορτισμένος – λόγω του προηγούμενου άρθρου του κ. Αναστασιάδη – πραγματικά σήμερα απόλαυσα μια ωραία και κατατοπιστική ανάλυση για την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας.

    Θα επιχειρήσω ωστόσο έναν σχολιασμό έχοντας υπόψη μου και τις απόψεις του στο προηγούμενο άρθρο που δημοσιεύτηκε πριν λίγο καιρό.

    Λέει ο κ. Αναστασιάδης:

    > π.χ. οι μυκηναϊκές και στη συνέχεια ομηρικές λέξεις χρυσός και χιτών γνωρίζουμε ότι είναι σημιτικής προέλευσης, προέρχονται δηλαδή από κάποια σημιτική γλώσσα

    Θα με έπειθε καλύτερα αν έδινε και μια πληροφορία ότι οι λέξεις αυτές βρέθηκαν νωρίτερα σε άλλη γλώσσα.

    > και ας ρίξουμε μια ματιά στην τύχη του μυκηναϊκού και του ομηρικού λεξιλογίου. Μεγάλο τμήμα του επιβιώνει μέχρι σήμερα, είτε με την ίδια είτε συνηθέστερα με παραλλαγμένη μορφή. Μεταξύ άλλων: πόλεμος, θάλασσα, θεός, ἄνθρωπος, ….. παραδείγματα που δείχνουν τη λεξιλογική συνέχεια μεταξύ αρχαίας (ήδη ομηρικής) ελληνικής και της σύγχρονης γλώσσας μας.

    Μια χαρά ντα λέει, αν υπήρχε η ίδια διατύπωση και στο προηγούμενο, δεν υπήρχε λόγος να φανώ κακός με την αρνητική κριτική μου!

    > Από τις γλώσσες αυτές, κυρίως τη γαλλική και την αγγλική, πέρασαν στη συνέχεια στη νέα ελληνική, π.χ. ζωολογία Από την άλλη, το να υποστηρίζουμε ότι η γλώσσα μας μόνο επηρέασε και δεν επηρεάστηκε, δεν είναι απλώς ένα μεγάλο ψέμα• δείχνει μια ασυγχώρητη αλαζονεία.

    Πάρα πολύ ωραία, πλήρης ταύτιση μαζί του.

  19. Corto said

    Χαίρετε!

    Θα μπορούσε κανείς να σχολιάσει πολλά ζητήματα από όσα θίγει το ενδιαφέρον αυτό άρθρο.
    Χωρίς διάθεση εύκολης κριτικής, αν επιτρέπεται, ορισμένες παρατηρήσεις:

    α) «…Αλλά και αρκετά τοπωνύμια: Λιόσια, Μενίδι, Σούλι, Τατόι. Τρία από τα τέσσερα αυτά τοπωνύμια βρίσκονται στην Αττική.»

    Όχι. Και τα τέσσερα τοπωνύμια βρίσκονται και στην Αττική.

    β) «…Έχουμε δηλαδή λέξεις που ανήκουν στο φιλοσοφικό, το επιστημονικό, το τεχνολογικό, το τεχνικό λεξιλόγιο, π.χ. στην ιατρική, στη φυσική, στην αστρονομία, στην ηλεκτροτεχνία κτλ., οι οποίες δίνουν την εντύπωση ότι είναι ελληνικής προέλευσης αλλά στην πραγματικότητα είναι δάνεια από σύγχρονες ξένες γλώσσες,…»

    Όχι πάντα. Υπάρχουν περιπτώσεις νεότερων επιστημονικών/τεχνικών όρων οι οποίοι δημιουργήθηκαν στην νεότερη εποχή (μετά την Αναγέννηση) από Έλληνες λογίους: το τηλεσκόπιο είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Γενικώς το άρθρο δεν αναφέρεται στην συνεισφορά των Ελλήνων ουμανιστών στον εμπλουτισμό των δυτικών γλωσσών.

    γ) «…ο άρτος και ο οίνος δεν αποδεικνύουν τη συνέχεια της γλώσσας μας, επειδή ακριβώς είναι δάνεια από την αρχαία και όχι το αποτέλεσμα της συνεχούς προφορικής παράδοσης και της μετάδοσης της γλώσσας από γενιά σε γενιά.»

    Όχι και πάλι. Οι αγράμματες γιαγιάδες που πηγαίναν στην εκκλησία εδώ και πολλούς αιώνες, άρτο (όχι ψωμί) έφερναν στο σπίτι μετά την αρτοκλασία.

    δ) «…Και από πού θα παίρναμε τις λέξεις για να δηλώσουμε τις νέες μας συνήθειες αν όχι από τις γλώσσες των λαών από τους οποίους τις υιοθετήσαμε;»

    Η καταγωγή της λέξης δεν ταυτίζεται πάντα με την καταγωγή των αντικειμένων ή των ιδεών που περιγράφουν:
    Η λέξη κιθάρα είναι ελληνική, το όργανο κιθάρα δεν είναι ελληνικής προέλευσης.
    Η λέξη μπουζούκι (ίσως) είναι τούρκικη, το όργανο μπουζούκι δεν είναι τούρκικης προέλευσης.
    Οι λέξεις φλερτ και κόρτε είναι ξενικές, αλλά και οι παλιότεροι Έλληνες ήξεραν να ερωτοτροπούν κ.ο.κ.

  20. ΚΩΣΤΑΣ said

    Κάτι δεν μου πήγε καλά, μια διόρθωση στο 18

    > Από τις γλώσσες αυτές, κυρίως τη γαλλική και την αγγλική, πέρασαν στη συνέχεια στη νέα ελληνική, π.χ. ζωολογία Από την άλλη, το να υποστηρίζουμε ότι η γλώσσα μας μόνο επηρέασε και δεν επηρεάστηκε, δεν είναι απλώς ένα μεγάλο ψέμα• δείχνει μια ασυγχώρητη αλαζονεία.

    Πάρα πολύ ωραία, πλήρης ταύτιση μαζί του.

  21. 19 β Έμαθα κάτι ωραίο που δεν ήξερα λοιπόν: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BF%CF%82

    Για το (ίσως) στο μπουζούκι φαντάζομαι αναφέρεσαι στη θεωρία περί μποζόργκ. Την έχουμε ξανακουβεντιάσει:
    https://sarantakos.wordpress.com/2012/09/30/karasevda/#comment-135813
    Σχ. 103, 106, 162, 164-166, 206-212

  22. gpoint said

    Πολύ ωραίο άρθρο !

    Πάντως κάπου μπερδεύτηκα, η ειλικρίνεια του άρθρου του παραπέμπει σε συνοπαδό μου αλλά το επίθετό του σε κιτρινόμαυρο γήπεδο (οδός Αλεξ. Παπαναστασίου !! )

  23. Πολύ χρήσιμα τα λεγόμενα από τον Παπαναστασίου. Θα πω μόνο πως στον βασικό τους πυρήνα (εξέλιξη από την Ιδευρωπαϊκή στην αρχαιοελληνική, νεοελληνική κλπ.) είναι πράγματα που διδάσκονταν στα πάλαι ποτε 6/τάξια Γυμνάσια, από τη δεκαετία του 1950 (τουλάχιστον).

  24. Corto said

    21:
    Φίλε Δύτη, εκεί αναφέρομαι, αλλά δεν έχει ιδιαίτερη σημασία αν η λέξη μπουζούκι ή ταμπουράς είναι τούρκικης, περσικής ή άλλης προέλευσης. Τα ταμπουροειδή προϋπάρχουν στα μέρη μας (Ελλάδα. Μικρά Ασία, Αίγυπτος, Μέση Ανατολή) αιώνες πριν την τούρκικη κατάκτηση.

  25. ΚΩΣΤΑΣ said

    Νικοκύρη, συγνώμη, αν θες σβήσε τα προηγούμενα, από λάθος σε λάθος πέφτω. Ξαναβάζω όλο το σχόλιο, ας θεωρηθούν άκυρα το 18 και το 20.

    Αν και σχετικά αρνητικά φορτισμένος – λόγω του προηγούμενου άρθρου του κ. Αναστασιάδη – πραγματικά σήμερα απόλαυσα μια ωραία και κατατοπιστική ανάλυση για την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας.
    Θα επιχειρήσω ωστόσο έναν σχολιασμό έχοντας υπόψη μου και τις απόψεις του στο προηγούμενο άρθρο που δημοσιεύτηκε πριν λίγο καιρό.

    Λέι ο κ. Αναστασιάδης:

    > π.χ. οι μυκηναϊκές και στη συνέχεια ομηρικές λέξεις χρυσός και χιτών γνωρίζουμε ότι είναι σημιτικής προέλευσης, προέρχονται δηλαδή από κάποια σημιτική γλώσσα

    Θα με έπειθε καλύτερα αν έδινε και μια πληροφορία ότι οι λέξεις αυτές βρέθηκαν νωρίτερα σε άλλη γλώσσα.

    > και ας ρίξουμε μια ματιά στην τύχη του μυκηναϊκού και του ομηρικού λεξιλογίου. Μεγάλο τμήμα του επιβιώνει μέχρι σήμερα, είτε με την ίδια είτε συνηθέστερα με παραλλαγμένη μορφή. Μεταξύ άλλων: πόλεμος, θάλασσα, θεός, ἄνθρωπος, ….. παραδείγματα που δείχνουν τη λεξιλογική συνέχεια μεταξύ αρχαίας (ήδη ομηρικής) ελληνικής και της σύγχρονης γλώσσας μας.

    Μια χαρά ντα λέει, αν υπήρχε η ίδια διατύπωση και στο προηγούμενο, δεν υπήρχε λόγος να φανώ κακός με την αρνητική κριτική μου!

    > Από τις γλώσσες αυτές, κυρίως τη γαλλική και την αγγλική, πέρασαν στη συνέχεια στη νέα ελληνική, π.χ. ζωολογία Από την άλλη, το να υποστηρίζουμε ότι η γλώσσα μας μόνο επηρέασε και δεν επηρεάστηκε, δεν είναι απλώς ένα μεγάλο ψέμα• δείχνει μια ασυγχώρητη αλαζονεία.

    Πάρα πολύ ωραία, πλήρης ταύτιση μαζί του.

  26. Νέο Kid said

    Βρε τον Τζιοβάνι Ντεμισιανη!…Μα να μην τον ξέρεις ρε Δύτη! Εγώ τον ήξερα.

  27. ΓιώργοςΜ said

    Εξαιρετικό άρθρο, περιεκτικό παρά το μήκος του. Μπορεί να λειτουργήσει σαν κείμενο αναφοράς, καλύπτει ένα σωρό θέματα.
    Πολλές ευχαριστίες!

  28. ΚΩΣΤΑΣ said

    Τέρμα για σήμερα, έκανα αντιγραφή, επικόλληση, αποκοπή κλπ και δεν μου βγάζει στη τελική εμφάνιση σωστό το σχόλιο.

    Χίλια συγγνώμην από όλους για την άσκοπη καταπόνησή σας.

  29. sarant said

    25 Παπαναστασίου πάντως, όχι Αναστασιάδης 😉

    ΄

  30. 11.
    ανήρ – Πρωτο-ινδοευρωπαική: h₂nḗr – Λιθουανικά: nóras – Μεσο-Ιρλανδικά: ner – Πρωτο-Ιταλικά: nēr – Πρωτο Ινδο-Ιρανικά: Hnā́

    πόλις – Πρωτο-ινδοευρωπαική: pelH (=οχυρό), Λιθουανική : pilis («οχυρό») – Σανσκριτική: pūr/purā = πόλη (30 φορές στη Rig Veda βλ. και εκατοντάδες σημερινές ονομασίες πόλεων στην Ινδική χερσόνησο με κατάληξη – pur)

  31. Ριβαλντίνιο said

    Το Μενίδι λένε πως μπορεί να μην ήταν αρβανίτικο τοπωνύμιο. Πρώτη φορά το διάβασα στον Καργάκο στο έργο του «Αλβανοί, Αρβανίτες, Έλληνες» ( σελ.214 ):

    (…)Αλβανικά θεωρεί επίσης και τα ονόματα Χασιά και Μενίδι. Όμως το Μενίδι αναγράφεται σε  βούλα του πάπα Ιννοκεντίου Γ’ το 1208, που σημαίνει ότι είναι προγενέστερη του έτους  τούτου ονομασία, άρα προγενέστερη και της καθόδου των Αλβανών.

    Και το βρίσκω και αλλού στο ιντερνέτι :

    Η διένεξη έλαβε τέλος με απόφαση του Πάπα, ο οποίος με την περίφημη « Βούλα » του 1209 καθόριζε ποια θα φορολογούσε μόνο ο Βεράρδος . Η αναγραφόμενη στη « Βούλα » σειρά έχει ως εξής: « Casalia (αγροικίες, μικροσυνοικισμοί) Platan, Felin, Curiomonaster, Cassas, Menidi, Ducheleos, Calixte…

    https://eleftherovima.files.wordpress.com/2012/10/cebccebfcebdceae-cebacebbceb5ceb9cf83cf84cf8ecebd-ceb1cf80cf8ccf83cf80ceb1cf83cebcceb1-ceb1cf80cf8c-cf84cebf-ceb2ceb9ceb2cebbceafcebf.pdf

    Πρώτη ιστορική πληροφορία την εποχή της Φραγκοκρατίας για την ύπαρξη χωριών και εγκαταστάσεων στο Μενίδι είναι η Βούλα του Πάπα Ιννοκέντιου ΓΑ΄ που εκδόθηκε το 1209. Αναφορά στο όνομα, γίνεται επίσης στα κατάστιχα φορολογίας κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής.

    http://www.diazoma.gr/site-assets/xf_Axarnon.pdf

    Casalia, Procovenico, Vertipos, Triclini, Platan, Felin, Curiomonaster, Cassas, Menidi, Ducheleos,Calixtes, Perseconar, Catraperseta, Clazazundas, Chandebride, Alianastasis, Pothamo, Pirgo, Hu, Mareton, Oargite, Largedo, Lalaconite, Vatia, Literne, Mortar. Τα ονόματα των χωρίων δεν μεταφράζονται, διότι πολλά τούτων, λόγω κακής αναγραφής, είναι δύσκολον να ταυτισθούν με τας σημερινάς ονομασίας.

    http://www.skamnosvoice.gr/index.php/svxorio/svhistory/675-casale-procovenico

  32. Alexis said

    Βρε Κώστα, το διόρθωσες και το ξαναδιόρθωσες αλλά τον Παπαναστασίου τον έκανες Αναστασιάδη! 🙂

  33. Alexis said

    Ουφ, το διάβασα όλο, μεγάλο ήταν αλλά άξιζε τον κόπο…

    Μία πρώτη παρατήρηση:
    Πού τις θυμήθηκε τις ντίσκο ο χριστιανός; 🙂

  34. Πιθανότατα το όνομα Νέρων (Nero) έχει ετυμολογική σχέση με το ανήρ (μέσω του πρωτο-Ιταλικού nēr). Ο «ανδροπρεπής». Και όχι βέβαια ο «μελαψός», «αυτός με το σκούρο δέρμα». Δεν σχετίζεται με το λατινικό niger = μαύρος, το οποίο συνδέεται με το πρωτο-Ινδοευρωπαικό nókʷts = νύχτα, το ελληνικό νυξ, τα σλαβικά νοτς κτλ, τα night, Nacht κτλ

    https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Italic/n%C4%93r

  35. spiral architect 🇰🇵 said

    @33: Τις έζησε! 😀

  36. Γιάννης Ιατρού said

    Μια παρατήρηση για τα αναφερόμενα στο άρθρο στην Α’ εποχή (Προϊστορική, πρωτοϊστορική και αρχαϊκή):

    Ενώ γίνεται αναφορά στην επίδραση που δέχτηκε η γλώσσα από την περιοχή της Μ. Ανατολής, τονίζεται μόνο η επίδραση από της σημιτικές προέλευσης γλώσσες (π.χ. αρχαία αιγυπτιακή, εβραϊκή, φοινικική κλπ.). Δεν βλέπω καμία αναφορά στους Χιττίτες (Hettite) που ζούσαν εκεί, και των οποίων η γλώσσα είναι και ΙΕ προέλευσης και έχει επιδράσει σημαντικά στην πρωτο-ελληνική.
    Έχουν γραφτεί από σημαντικούς ερευνητές πολλά και καλά βιβλία επί του θέματος. Ενδεικτικά αναφέρω:
    Μ. Ρ. Βachvarova (From Hittite to Homer: The Anatolian Background of Ancient Greek Epic), Jaan Puhvel (Dictionary), H. G. Güterbock (The Hittites and the Aegean World), Walter Burkert ( The Orientalizing Revolution – Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age), Robert Drews (The Coming fo the Greeks: Indo-European Conquests in the Aegean and the Near East) κλπ. κλπ.

    29: Κι έψαχνα με χίλιους τρόπους να βρω αυτή την αναφορά 🙂

  37. Reblogged στις anastasiakalantzi50.

  38. 36. Προσθέτω την πιο ενημερωμένη Γραμματική αναφοράς της Χιττικής: Harry A. Hoffner και Harold Craig Melchert (2008, 468 σελίδες)
    https://books.google.gr/books/about/A_Grammar_of_the_Hittite_Language.html?id=MoprjgEACAAJ&redir_esc=y

  39. Divolos said

    Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο σήμερα. Αν και στην ίδια φιλοσοφία με το προηγούμενο «Η ελληνική γλώσσα στη διαχρονία της» του ίδιου, που δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο πριν λίγο καιρό, το σημερινό νομίζω ότι είναι πολύ πιο απολαυστικό (το βρίσκω και πολύ προσιτό σε μη ειδικούς σαν και του λόγου μου). Νικοκύρη υποσχέσου ότι δεν θα αργήσεις να βάλεις και το δεύτερο μέρος. Πιστεύω πως θα είναι πολύ ενδιαφέρον επίσης.

  40. Γιάννης Ιατρού said

    36: (συνέχεια/διευκρίνηση)
    Εννοώ πως υπήρξε επίδραση από «μη ΙΕ» και ΙΕ γλώσσες. Οι δεύτερες με τη σειρά τους, αυτές που δείχνουν συγγένεια με τις Ανατολικές ΙΕ γλώσσες (Χιττιτική, Λουβιανή, Καρική, Λυκική, Λυδική κλπ), επηρέασαν πιο (κατ΄εμέ) περισσότερο άμεσα.
    Οι πρωτοέλληνες, που εισήλθαν στον ελλαδικό χώρο έστω περί το 2200 π.Χ., βρήκαν ένα ενεργό ανατολιακό «ΙΕ υπόστρωμα» (προφανώς με καταγωγή στα μεταναστευτικά ασιατικά κύματα που έφεραν την Νεολιθική Επανάσταση στον Ελλαδικό χώρο, κάπου 3-4 χιλιετίες πριν) το οποίο, είχε ήταν στον ελλαδικό χώρο 3-4 αιώνες πιο πριν. Επίσης βρήκαν ένα «μη ΙΕ» υπόστρωμα (που επίσης απορρόφησαν).
    Έτσι, ενώ η επαφή των πρωτοελλήνων με το ανατολιακό ΙΕ υπόστρωμα ήταν άμεση, η επαφή με το μη ΙΕ υπόστρωμα ήταν (τουλάχιστον στην αρχή) έμμεση, αφού οι πρωτοέλληνες δανείστηκαν εκείνες τις «μη ΙΕ λέξεις» που πρόλαβαν να απορροφήσουν οι όποιοι προκάτοχοί τους.

  41. Χρίστος Δάλκος said

    Στά ὅσα -ὡς ἐπί τό πλεῖστον ὀρθά- ὑποστηρίζει ὁ κ. Παπαναστασίου, ἄς μοῦ ἐπιτραποῦν ὡρισμένες ἐνστάσεις πού θά προωθήσουν, ἐνδεχομένως, τήν συζήτηση

    «Την προέλευση ορισμένων από αυτές την αναγνωρίζουμε με μεγαλύτερη ή μικρότερη βεβαιότητα, π.χ. οι μυκηναϊκές και στη συνέχεια ομηρικές λέξεις χρυσός και χιτών γνωρίζουμε ότι είναι σημιτικής προέλευσης»

    Ὁ χρυσός, παραβαλλόμενος πρός τήν κ.ν.ἑ. χρυσή (= ἴκτερο), πού δείχνει νά εἶναι ἐναλλακτικός τύπος τοῦ τσακωνικοῦ γρουσσί (= γλωσσίδι, πρβλ. τσακων. γροῦσσα = γλῶσσα, καθώς καί τήν μαγική ἀντίληψη ὅτι ἡ χρυσή εἶναι γρουσσί, δηλ. μιά γλῶσσα κάτω ἀπό τήν γλῶσσα), φαίνεται νά προέκυψε ἐκ τοῦ *γλωσσός > *γρουσσός > *γρυσός (= ὁ ἔχων τό χρῶμα τοῦ πάσχοντος ἀπό γρουσσί, ἴκτερο), μέ τροπή γ > χ.

    Πρᾶγμα πού σημαίνει ὅτι ἡ συγγένεια τῆς λέξης πρός τά ἀσσυρ. hurasu, ἑβρ. haruz (= χρυσός) δέν σημαίνει σημιτική προέλευση τῆς λέξης, μιᾶς καί ἐτυμολογεῖται ἱκανοποιητικά βάσει τῶν πανάρχαιων (μαγικῶν) συνειρμῶν πού μνημειώνει ἡ τσακωνική διάλεκτος. Σημειωτέον ὅτι ἄν εἶχε διατηρηθῆ μόνο τό «γρουσσί» καί ἔλειπε τό κ.ν.ἑ. «χρυσή», ἡ συσχέτιση μέ τόν χρυσό δέν θά μποροῦσε νά γίνῃ.

    «Αν και διαθέτουμε μερικά γραπτά κείμενα από αυτές τις γλώσσες, δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε, γιατί, εκτός των άλλων, είναι γραμμένα σε άγνωστες γραφές. Τέτοια είναι η περίπτωση της γραμμικής Α, μιας συλλαβικής γραφής που κρύβει μια προελληνική γλώσσα της Κρήτης, η οποία μας είναι ακατανόητη. Μιλάμε, στην περίπτωση αυτή, για μια γραφή μη αποκρυπτογραφημένη και για μια γλώσσα άγνωστη.»

    Στήν Γραμμική Α΄ ἔχουν διαβαστῆ λέξεις ὅπως «σι-κα» (= πιθ. «σῦκα» μέ ἰωτακισμό, γιά τόν ὁποῖο πρβλ. καί τό τῆς Γραμμικῆς Β΄ «ι-γιο» / i-jo = υἱός / ὑγιός), «κου-πα3-ρι-για», λέξη συνοδευόμενη ἀπό τό ἰδεόγραμμα τοῦ μαλλιοῦ (: μα-ρου), καί ἑπομένως πιθανῶς ταυτιζόμενη μέ τόν πληθυντικό «κουβάρ(γ)ια» τῆς ν.ἑ. λέξης κουβάρι, πρβλ. κουβαρίς, κουβαρίζω,

    «κου – ρο», ἡ λέξη γιά τό σύνολο πού μοιάζει νά ταυτίζεται μέ τόν νεοελληνικό διαλεκτικό / ἰδιωματικό τύπο «γοῦλο» (τ.ἔ. τό «ὅλον», πρβλ. καί «κου-ρα», πιθ. «γοῦλα») κ.λπ. Αὐτό θά σήμαινε ὅτι ἡ νέα ἑλληνική συντηρεῖ «προελληνικές» / «πρωτοελληνικές» μνῆμες.

    «Στο θρησκευτικό λεξιλόγιο συμβαίνει τεράστια ανατροπή. Λέξεις που συνδέονται με την παλαιά πολυθεϊστική θρησκεία εξαφανίζονται και παραχωρούν τη θέση τους σε δάνεια από την εβραϊκή και την αραμαϊκή»

    Στήν νεοελληνική διατηροῦνται παραδόξως τά ὀνόματα θηλυκῶν δαιμονικῶν ὄντων ὅπως Νεράϊδες (ἀ.ἑ. Νηρηίδες), Γοργόνα (ἀ.ἑ. Γοργώ), Γελλοῦ (ἀ.ἑ. Γελλώ), Λάμια (ἀ.ἑ. Λάμια), Ἀμαζόνα, Ραμαζόνα (ἀ.ἑ. Ἀμαζόνες) κ.λπ. πού ὡρισμένοι θά τά ἀνῆγαν στό λεγόμενο «προελληνικό» ὑπόστρωμα.

    «Συχνά είναι, επίσης, στον ελλαδικό χώρο τα σλαβικά τοπωνύμια: Αράχοβα, Γρεβενά, Τίρναβος»

    Σχετικά μέ τό τοπων. Τύρναβος, συσχετιζόμενο μέ τά βουλγ. Tъrnovo σκρ. Trnovo (= οἱονεί «ἀγκαθότοπος»), ὁ ὑποφαινόμενος ἔχει διά μακρῶν ὑποστηρίξει τήν καταγωγή τόσο τῶν σλαβικῶν ὅσο καί τῶν ἑλληνικῶν τύπων ἀπό μιά πρωτοβαλκανική / πρωτοευρωπαϊκή ρίζα πού δέν δηλοῦσε τό ἀγκάθι ἀλλά τόν ποταμό, χείμαρρο κ.τ.τ., καί πού ὑπόκειται πιθανόν τοῦ ὀνόματος τόσο τοῦ Δουνάβεως, ὅσο καί τῶν ν.ἑ. dούναβρος / dούρναβος / dούναβους / Τούρβανος (= ὁρμητικός ποταμός ἤ χείμαρρος) κ.λπ.

    «Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως αυτή η προσπάθεια επαναφοράς αρχαίων λέξεων στη θέση δανείων δεν είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση του δανείου αλλά την παράλληλη χρήση και των δύο λέξεων, της ξένης και της αρχαίας, με αποτέλεσμα σήμερα να έχουμε ζεύγη που σημαίνουν το ίδιο πράγμα αλλά χρησιμοποιούνται με διαφορετικό τρόπο: καπνός και ντουμάνι…»

    Ἡ λέξη «καπνός» δέν εἶναι λόγια

    «Το να αρνείται ένας λαός την πραγματική ιστορία του, το να επιθυμεί να διαγράψει αυτά που θεωρεί ενοχλητικά – ας τα πούμε έτσι – κομμάτια της, είναι σαν να αρνείται κομμάτια της ύπαρξής του.»

    Ὁ κ. Παπαναστασίου δέν ἀναφέρεται καθόλου σέ μιά νέα πραγματικότητα πού προέκυψε μέ τήν διάδοση τῶν ΜΜΕ καί δή τῶν τηλεοπτικῶν, στό πλαίσιο τῆς ὁποίας ἕνας καί μόνο ἄνθρωπος, ὅπως π.χ. ὁ ἐκφωνητής ἑνός ἀθλητικοῦ ἀγώνα, μπορεῖ νά ἐπηρεάσῃ τήν «κοινή χρήση» ὅπως καί ὅσο δέν μπορεῖ πλέον νά κάνῃ τό σχολεῖο, οἱ λόγιοι, κ.λπ..

    Κάπως ἔτσι φτάσαμε στό σημεῖο ἐλάχιστοι ἄνθρωποι νά ἐλέγχουν τήν «κοινή χρήση» τῆς νέας ἑλληνικῆς φροντίζοντας νά τήν μπολιάζουν συνεχῶς μέ ἀμετάφραστα ἀγγλικά δάνεια τοῦ τύπου «Black Friday», «on demand», «hot spots» κ.λπ.

    Κι ἐπειδή ὡρισμένοι καλόπιστοι θά ὑποστήριζαν ὅτι αὐτές οἱ ἐξελίξεις δέν συνιστοῦν σκόπιμη ρύθμιση, ἄς προβληματισθοῦν πάνω στό γεγονός ὅτι ὁ ἀγγλικός ὅρος «Super League» ἀντικατέστησε τό «Πρωτάθλημα Α΄ Ἐθνικῆς Κατηγορίας», τό «Football League» τό «Πρωτάθλημα Β΄ Ἐθνικῆς Κατηγορίας» κ.ο.κ.

    Στήν περίπτωση τῶν ἐξωθεσμικῶν αὐτῶν κέντρων πού ἐπιθυμοῦν νά διαγράψουν κομμάτια τῆς ἱστορίας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ πού τά θεωροῦν ἐνοχλητικά (καί ἡ λόγια συνεισφορά εἶναι κι αὐτή κομμάτι τῆς ἱστορίας του), τά λόγια τοῦ κ. Παπαναστασίου ταιριάζουν κουτί.

  42. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    Kαι μόνο γι΄αυτό το άρθρο και την γνώση που πήρα από αυτό, (φυσικά έχω πάρει πολύ περισσότερη από πολλά άλλα καταπληκτικά άρθρα) αξίζει που επισκέπτομαι όλα αυτά τα χρόνια το υπέροχο ιστολόγιό σου Νικοκύρη. Συγχαρητήρια για άλλη μια φορά σε σένα και πολλά περισσότερα στον κύριο Γιώργο Παπαναστασίου, καιρό είχα να βγώ τόσο πολύ κερδισμένος.

  43. sarant said

    39 Σε κανα δεκαήμερο ελπίζω.

    41 Ο αδύνατος κρίκος της επιχειρηματολογίας του φίλτατου Χρήστου είναι αυτός:
    Ὁ χρυσός, παραβαλλόμενος πρός τήν κ.ν.ἑ. χρυσή (= ἴκτερο), πού δείχνει νά εἶναι ἐναλλακτικός τύπος τοῦ τσακωνικοῦ γρουσσί (= γλωσσίδι, πρβλ. τσακων. γροῦσσα = γλῶσσα, καθώς καί τήν μαγική ἀντίληψη ὅτι ἡ χρυσή εἶναι γρουσσί, δηλ. μιά γλῶσσα κάτω ἀπό τήν γλῶσσα), φαίνεται νά προέκυψε ἐκ τοῦ *γλωσσός > *γρουσσός > *γρυσός (= ὁ ἔχων τό χρῶμα τοῦ πάσχοντος ἀπό γρουσσί, ἴκτερο), μέ τροπή γ > χ.

    Το «δείχνει να είναι».

    Αντί δηλαδή για το κατ’ εμέ αυτονόητο, ότι ο άρρωστος που πάσχει από ίκτερο έχει κίτρινη όψη και ότι αυτή η όψη παρομοιάστηκε με το κίτρινο χρώμα του χρυσού (όπως επίσης λέμε ότι κιτρίνισε σαν το φλουρί. κοκκίνισε σαν πατζάρι, είναι άσπρος σαν το γάλα, ωχρός ως σουδάριον κτλ κτλ κτλ) και ότι από εκεί ονομαστηκε χρυσή ο ίκτερος, ο φίλος Χρήστος υποθέτει ότι υπήρχε αμάρτυρη για χιλιάδες χρόνια μια λέξη γλωσσός – γρυσός για τον πάσχοντα από τον ίκτερο, μια λέξη που δεν εμφανίστηκε πουθενά, αλλά που οδήγησε, στο απώτατο παρελθόν, στον κοινότατο όρο «χρυσός» ονοματίζοντας δηλαδή το πολύτιμο μέταλλο από την όψη του ασθενούς!!

    Τούτο δε παρά το γεγονός ότι στις σημιτικές γλώσσες υπάρχουν ανάλογα του χρυσού, πχ hurasu, haruz, ακριβώς με τη σημασία «χρυσός» χωρίς να μας εξηγήσει πόθεν η ομοιότητα. Τυχαία είναι ή μήπως ο πανάρχαιος αμάρτυρος ίκτερος (γρουσί) μεταδόθηκε και στους ασσύριους;

    Όλα αυτά είναι ίσως σαγηνευτικά, αλλά ικανοποιητική ετυμολογία δεν νομίζω να είναι. Πιο πολύ ταχυδακτυλουργία.

  44. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    41 – «Στήν περίπτωση τῶν ἐξωθεσμικῶν αὐτῶν κέντρων πού ἐπιθυμοῦν νά διαγράψουν κομμάτια τῆς ἱστορίας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ πού τά θεωροῦν ἐνοχλητικά (καί ἡ λόγια συνεισφορά εἶναι κι αὐτή κομμάτι τῆς ἱστορίας του), τά λόγια τοῦ κ. Παπαναστασίου ταιριάζουν κουτί.»

    Συγγνώμη κύριε Δάλκο που παρεμβαίνω, έχω πλήρη άγνοια περί των γλωσσικών και φυσικά δεν θα μπορούσα να κάνω τον οποιονδήποτε διάλογο μαζί σας η με κάποιον άλλο ειδικό (σας διαβάζω με ενδιαφέρον όμως). Αν θέλετε μπορείτε να κατονομάσετε αυτά τα εξωθεσμικά κέντρα και τους λόγους που επιθυμούν να διαγράψουν κομμάτια της ιστορίας μας, γιατί δεν ξέρω ποιά είναι και δεν μπορώ να κατανοήσω τι συμφέρον έχουν από αυτό.

  45. Γιάννης Κουβάτσος said

    Πολύ κατατοπιστικό και περιεκτικό άρθρο. Χρησιμότατο για μας τους εκπαιδευτικούς. Το εκτύπωσα ήδη για να το μελετήσω καλύτερα. Ευχαριστούμε, κύριε Παπαναστασίου και Νικοκύρη.

  46. […] via […]

  47. ΓιώργοςΜ said

    36 Με σεμνότητα το σχόλιο δίνει αναφορές σε ερευνητές, ενώ θα μπορούσε να είναι «Όπως μου έλεγε ο θείος μου, που ήταν δεκανέας στο στρατό του Αγαμέμνονα…» 😛

    43 (41) Χρήσιμη η τοποθέτηση. Βρήκα κι εγώ τεράστιο το λογικό άλμα, αλλά θεώρησα πως μη όντας ειδικός έχω χάσει κάποιο κοινά γνωστό και παραδεκτό σύνδεσμο.

  48. ΣΠ said

    Εξαιρετικά ενημερωτικό, εκπαιδευτικό θα έλεγα, άρθρο.

    Μερικές σχολαστικές παρατηρήσεις:

    1. Η προηγούμενη αρχαϊκή εποχή προφανώς κληρονομεί στην κλασική μεγάλο τμήμα του λεξιλογίου της.
    Έχω συναντήσει και άλλες φορές την χρήση του «κληρονομώ» με την σημασία του «κληροδοτώ». Είναι λάθος ή θεωρείται σωστό λόγω χρήσεως;

    2. Η διαφορά τους από τα λαϊκά [δάνεια] είναι ότι τα εισάγουν στη γλώσσα μορφωμένοι, που τα γνωρίζουν μέσα από γραπτά κείμενα.
    Εδώ υπάρχει αμφισημία. Το «γνωρίζω» έχει την σημασία του «μαθαίνω» ή του «κάνω γνωστό»;

    3. Σφοδρότερη, βέβαια, κριτική δέχτηκαν βέβαια την εποχή της καθαρεύουσας τα δάνεια από τις ξένες γλώσσες
    Ένα «βέβαια» περισσεύει.

    4. Στην αρχή αναφέρεται ότι ο κ. Παπαναστασίου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής, ενώ στο τέλος Επίκουρος Καθηγητής.

  49. Γιάννης Κουβάτσος said

    41: Ναι, κι εγώ θα ήθελα να μάθω ποια είναι αυτά τα εξωθεσμικά κέντρα που κοπτο(ρ)ράπτουν την ελληνική ιστορία. Σέρνονται και κάτι θεωρίες συνωμοσίας, καταλαβαίνετε.

  50. sarant said

    48.4 Τώρα είναι αναπληρωτής. Όταν δημοσιεύτηκε το άρθρο ήταν επίκουρος.

  51. Ριβαλντίνιο said

    @ 40 Γιάννης Ιατρού

    ένα ενεργό ανατολιακό «ΙΕ υπόστρωμα» προφανώς με καταγωγή στα μεταναστευτικά ασιατικά κύματα που έφεραν την Νεολιθική Επανάσταση στον Ελλαδικό χώρο, κάπου 3-4 χιλιετίες πριν

    Όμως οι Προέλληνες Ινδοευρωπαίοι της Ανατολικής ομάδας ήρθαν κατά την επικρατέστερη άποψη από την Βόρεια Βαλκανική και όχι από την Ασία. Μήπως ως «ασιατικά κύματα» εννοείς τους Προϊνδοευρωπαίους :

    που έφεραν την γεωργία ;

  52. spiral architect 🇰🇵 said

    @41, 49: Μεταξύ αστείου και σοβαρού, τα εξωθεσμικά αυτά κέντρα είναι οι πολυεθνικές εμπορικές επιχειρήσεις (εταιρείες) και θεσμοί (π.χ. UEFA) που αρέσκονται στις αγγλικές τυποποιήσεις, ούτως ώστε όπου σταθείς και όπου βρεθείς, να είσαι έτοιμος να καταναλώσεις και να μην μπερδεύεσαι με τις εγχώριες ονομασίες. Tα αγγλικά βολεύουν και έτσι π.χ. το Türk Hava Yolları έγινε Turkish Airlines, για να γνωρίζει ο καταναλωτής ότι έχει να κάνει με αεροπορική εταιρεία και όχι με μαγαζί αλλαντικών σε παζάρι.

  53. sarant said

    52 Εδώ το Μουντιάλ το κάνανε FIFA World Cup.

  54. ΣΠ said

    50
    Ναι, βλέπω ότι άρθρο δημοσιεύτηκε το 2015.
    http://www.lit.auth.gr/sites/default/files/documents/elliniko_leksilogio_.pdf
    Πάντως στο τέλος της ανάρτησης πρέπει να μπει η τωρινή του ιδιότητα (Αναπληρωτής Καθηγητής).

  55. Γιάννης Κουβάτσος said

    53: Αν θυμάμαι καλά, Μουντιάλ αρχίσαμε να το λέμε στη χώρα μας από το παγκόσμιο κύπελλο της Αργεντινής και μετά, το 1978. Και έμεινε αυτή η ονομασία, παράγοντας και το επίθετο μουντιαλικός.

  56. ΣΠ said

    55
    Ναι, μέχρι τότε το λέγαμε Παγκόσμιο Κύπελλο (εγώ εξακολουθώ να το λέω έτσι). Το «Μουντιάλ» βόλευε επειδή είναι μονολεκτικό.

  57. sarant said

    54 Καλά λες.

  58. Triant said

    Πολύ ωραίο (παρότι πρέπει να ομολογήσω ότι έκανα μιά ολιγόωρη στάση μετά το ντουζ < douge που μου έσπειρε αμφιβολίες).

  59. Χρίστος Δάλκος said

    Τά ἐξωθεσμικά κέντρα εἶναι πρωτίστως οἱ καναλάρχες τῶν ἰδιωτικῶν τηλεοπτικῶν σταθμῶν πού -δέν ξέρω ἄν τό ἔχετε προσέξει- ὀνοματίζουν τά κανάλια τους μέ ξένα ὀνόματα, τίς ἐκπομπές τους μέ ξένα ὀνόματα κ.λπ. Ἀλλά βέβαια ὑπάρχει καί μιά δραστηριοποίηση πρός αὐτήν τήν κατεύθυνση στόν κρατικό τομέα, μέ τά SuperLeague, τά POS κ.τ.τ.

    Ἐπί πλέον, αὐτοί οἱ κύριοι, ὅταν πρόκηται νά μιλήσουν γιά τά ξένα πρωταθλήματα, χρησιμοποιοῦν τόν ἑκάστοτε ἐθνικό ὅρο (Μπουντεσλίγκα, Καμπιονάτο κ.λπ.) καί μόνο μέ τό ἑλληνικό πρωτάθλημα τούς πιάνει μιά περίεργη ἀλλεργία (προφανῶς εἶναι κάργα ἀντεθνικιστές). Ἐδῶ οἱ Εὐρωπαῖοι ἔβαλαν στό EURO καί τήν ἑλληνική ἀναγραφή (ΕΥΡΩ), διακινδυνεύοντας «μπέρδεμα» «με τις εγχώριες ονομασίες» (!) κι ἐμεῖς δέν τολμᾶμε νά ὁμολογήσουμε τήν συμπλεγματική μας ξεφτίλα!

    Ἀλλά καί πέραν τούτου, ποιός ἀποφάσισε νά ὀνομάσῃ τά ἑλληνικά πρωταθλήματα μέ ἀγγλικούς ὅρους; Ποιόν ρώτησαν; Πότε ἔγινε μιά σχετική συζήτηση, ὅπου νά κομισθοῦν τά σχετικά ἐπιχειρήματα γιά τό μπέρδεμα «με τις εγχώριες ονομασίες»; Καί ἄν ἰσχύῃ κάτι τέτοιο, δέν εἶναι καιρός νά ξεπατώσουν ὅλα τά ὀνόματα τῶν δημοσίων ὀργανισμῶν ὥστε νά μήν μπερδευώμαστε μέ τίς «ἐγχώριες ὀνομασίες»;

    43 «Αντί δηλαδή για το κατ’ εμέ αυτονόητο, ότι ο άρρωστος που πάσχει από ίκτερο έχει κίτρινη όψη και ότι αυτή η όψη παρομοιάστηκε με το κίτρινο χρώμα του χρυσού»

    Ἡ συλλογιστική βασίζεται πάνω στό ὅτι ὁ ἴκτερος, τό «γρουσσί» / χρυσῆ, ὑπάρχει σ’ αὐτόν τόν κόσμο πολύ πιό πρίν ἀπό τόν χρυσό καί τίς τεχνικές ἐξόρυξής του.

    Ἄλλωστε ἡ τσακωνική εἶναι ἀδιάψευστος μάρτυρας τοῦ πρωτογονισμοῦ τῆς σκέψης πού ὡδήγησε στήν ὀνοματοθεσία, μέ τήν φράση της: : “Νά κόψουμε τό γρουσσί, νά ᾿ράῃ τό καμπζί τάν ὑγεία σι”, νά κόψουμε τή χρυσή (τήν γλῶσσα) νά ἰδῇ τό παιδί τήν ὑγεία του». Τήν μαγική ἀντίληψη ἐπιβεβαιώνουν καί διάφορες μαρτυρίες ὅπως π.χ. ἀπό τήν Κάρπαθο (: «νά σοῦ χαράξω ἐμμετί τ-τή γλῶσσα σ-σου ἀουκάτω νά σοῦ περάσ᾿ ἡ χρουσαφία») ἤ τούς Φούρνους (χρυσαφίδα: «αὐτό πού εἶναι κάτω ἀπό τή γλῶσσα, ἕνα μικρό κρεατάκι»).

    Δέν εἶναι πάντως ἡ πρώτη φορά πού ἡ τσακωνική μᾶς ἀνάγει σέ βαθύτατα στρώματα τῆς πρωτοελληνικῆς, πρβλ. κρανίδα, κσ΄ανίδα (= κλάδος μικρός ἀφημένος μέ τά παρακλάδια του: «Θά ντί κιάσου μέ νιά κσ΄ανίδα νά μήν ποίνερε ζηνίλε», θά σέ πιάσω μέ μιά κσανίδα, νά μήν ξανακάνῃς ζημιές), ἀπ’ ὅπου κατάγονται οἱ σανίδες τοῦ Ὁμήρου καί ἡ «βρεγμένη σανίδα» τῆς κοινῆς.

    Ἡ ἀρχαιοπινής τσακωνική μᾶς δείχνει μέσα ἀπό ποιούς περίεργους δρόμους πέρασε ἡ γλωσσική ὀντογένεση, κι ἄν εἴχαμε ὦτα ἀκούειν θά ἔπρεπε νά σκύψουμε πάνω σ’ αὐτά τά φαινόμενα, φωνητικά καί σημασιολογικά, γιά νά καταλάβουμε πῶς δημιουργήθηκαν ὄντως οἱ λέξεις στόν ὑπαρκτό κόσμο κι ὄχι στά κεφάλια μερικῶν προκρουστῶν τοῦ πνεύματος.

  60. Γιάννης Κουβάτσος said

    Ε, καλά, κύριε Δέλκο, αυτό γίνεται για εμπορικούς λόγους, δεν οφείλεται σε συνωμοσία κατά του ελληνισμού. Και δεν είναι φαινόμενο του καιρού μας αλλά μάλλον διαχρονικό.

  61. Tah ala tahalasa said

    Ωραία τα λέει ο κος καθηγητής. Και με σαφήνεια. Όχι ότι είμαι κ σε θέση να πω τίποτα άλλο σε κοτζαμ καθηγητή – ας είν’ κ αναπληρωτής-.
    Πάντως τα κέντρα που λέτε δε φαντάζομαι να υπάρχουν. Σίγουρα οι μεγάλες εταιρείες κ οι διοργανώσεις θα θέλουν ενιαίες όνομασιες αλλά το βασικό πρόβλημα είναι η ανικανότητα όσων επικοινωνούν τις νέες ονομασίες δηλαδή κυρίως πολιτικοί κ δημοσιογράφοι. Βλέπει ο άλλος χοτ σποτ. Βολεύει το αμετάφραστο το αφήνει ως έχει. Που να σκεφτεί τώρα… Κι αν πει λάθος κ τον κοροϊδεύουν; Κι αν πει τίποτα που δε θα συνάδει με την πολιτική ορθότητα ( πχ στρατόπεδο συγκέντρωσης;) Και τον ξεσκίζουν μια βδομάδα στο Τουίτερ;
    Ας το χοτ σποτ να πάει στην ευχή και καταλαβαίνουμε.

  62. ΓιώργοςΜ said

    59 > ὀνοματίζουν τά κανάλια τους μέ ξένα ὀνόματα, τίς ἐκπομπές τους μέ ξένα ὀνόματα κ.λπ.
    Δεν είναι μόνο οι καναλάρχες που δίνουν ξένα ονόματα στα μαγαζιά και τα προϊόντα τους. Αν περπατήσει κανείς (τώρα πια μπορεί και διαδικτυακά) στους εμπορικούς δρόμους (πχ στην Ερμού), δύσκολα θα βρει ελληνόγλωσση ταμπέλα, και δε νομίζω πως κανείς μπορεί να αιτιολογήσει συνωμοσία των εμπόρων με βάση αυτό.
    Η προσέγγιση «καθετί το ξένο είναι καλύτερο» δείχνει (ίσως) σύμπλεγμα κατωτερότητας, αλλά αυτό ισχύει πάνω από μισό αιώνα τώρα και δεν δικαιολογεί οργανωμένο σχέδιο καναλαρχών ή άλλων. Οι έμποροι θέλουν να πουλήσουν την πραμάτια τους, κι αν με την ξενόγλωσση ταμπέλα το καταφέρνουν καλύτερα, αυτή θα χρησιμοποιήσουν.

    > “Νά κόψουμε τό γρουσσί, νά ᾿ράῃ τό καμπζί τάν ὑγεία σι”, νά κόψουμε τή χρυσή (τήν γλῶσσα) νά ἰδῇ τό παιδί τήν ὑγεία του»
    Από τη φράση αυτή και μόνο, προκύπτει πως υπάρχει δεισιδαιμονική αντίληψη πως κόβοντας το γρουσσί (υποθέτω το χαλινό) της γλώσσας γιατρεύεται κάποιος από κάτι, όχι απαραίτητα από τον ίκτερο.
    Άλλωστε είναι αρχαία λέξη κι ο ίκτερος, δε βρίσκω εύλογο να υπάρχουν δύο λέξεις για το ίδιο σημαινόμενο, ειδικά για κάτι τόσο συγκεκριμένο.

  63. sarant said

    Λέει ο Χρήστος στο 59: Ἡ συλλογιστική βασίζεται πάνω στό ὅτι ὁ ἴκτερος, τό «γρουσσί» / χρυσῆ, ὑπάρχει σ’ αὐτόν τόν κόσμο πολύ πιό πρίν ἀπό τόν χρυσό καί τίς τεχνικές ἐξόρυξής του.

    Η *αρρώστια* υπάρχει πολύ πριν από τον χρυσό και τις τεχνικές εξόρυξής του. Όχι η *λέξη* που την περιγράφει! Μην τα μπερδεύουμε αυτά, είναι τελείως διαφορετικά πράγματα.

  64. Εξωθεσμικά κέντρα! Όταν ο ρωμαϊκός πολιτισμός είχε τη θέση που έχει τώρα ο αγγλοσαξονικός, πάμπολλες ήταν οι λατινικές λέξεις που μπήκαν στο λεξιλόγιο της ελληνικής ενίοτε εκτοπίζοντας τις παλιότερες. Οι πιο πολλές ξαναδιώχτηκαν μετά από αιώνες, και έτσι λέμε τελωνείο και όχι κομμέρκιο, για παράδειγμα. Οπότε δεν υπάρχει φόβος – ιδίως για κάποιον που υποστηρίζει ότι τα βαθύτερα στρώματα της προελληνικής έχουν τέτοια δύναμη επιβίωσης έστω και αμάρτυρα 🙂

  65. Πέπε said

    Μου αφήνει αρκετές επιφυλάξεις αυτό το κείμενο, παρόλο που είναι τόσο έξυπνα γραμμένο ώστε δεν εντοπίζεται κανένα ψέμα ή ανακρίβεια (νομίζω ότι το βρακί δεν είναι ακριβώς λατινικό δάνειο, αρχικά κέλτικο, αλλά αυτά είναι παρωνυχίδες).

    Η πρώτη και κυριότερη είναι ο τίτλος. Το κείμενο δε μιλάει για το ελληνικό λεξιλόγιο, αλλά για μια πτυχή του, τα δάνεια. Η αναφορά σε αρχήθεν ελληνικές (και ακόμη πιο αρχήθεν ινδοευρωπαϊκές) λέξεις είναι ίσα ίσα όση χρειάζεται για να αντιληφθούμε αντιδιασταλτικά την έννοια του δανείου.

    Τιτλοφορείται όμως «το ελληνικό λεξιλόγιο», πράγμα που δημιουργεί τη σύγχυση ότι όση έκταση του κειμένου αφιερώνεται στα δάνεια συγκριτικά με τα μη δάνεια, τόση αντίστοιχα έκταση καταλαμβάνουν και τα ίδια τα φαινόμενα.

    Ύστερα:

    > > Λέξεις όπως αέτωμα, αίθριος, αντηχώ, άπταιστος, έσχατος, ευημερώ, ηγέτης, ιδρύω, ίχνος, μιμούμαι, νέμω, νήπιο, οδός, ομοεθνής, πυθμένας, ράκος, ρέω, σπινθήρας είναι δάνεια από την αρχαία γλώσσα, καθώς οι λέξεις αυτές δεν βρίσκονταν συνεχώς στο στόμα των Ελλήνων ομιλητών από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα, αλλά κάποια στιγμή στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας ξεχάστηκαν και αναβίωσαν στη σύγχρονη εποχή, υπό την επίδραση της γλώσσας των λογίων που τις εισήγαγαν.

    Δε βρίσκονταν συνεχώς στο στόμα των ομιλητών, αυτό είναι αλήθεια. Στην πένα των λογίων όμως;

    Η λογιοσύνη δεν είναι κάτι που εμφανίστηκε από το πουθενά τον 19ο ή 18ο αιώνα. Είχε διαρκή παράδοση, άλλοτε ισχυρότερη, άλλοτε ασθενέστερη, η οποία ούτε στην εκάστοτε λαϊκή ομιλουμένη εκφράστηκε ούτε σε ξένες γλώσσες αλλά σε αρχαΐζοντα ελληνικά. Άρα το περί νεκρανάστασης είναι μια σχηματοποιημένη υπεραπλούστευση.

    Και παρομοίως:

    > > το τέκνο, ο άρτος και ο οίνος δεν αποδεικνύουν τη συνέχεια της γλώσσας μας, επειδή ακριβώς είναι δάνεια από την αρχαία και όχι το αποτέλεσμα της συνεχούς προφορικής παράδοσης και της μετάδοσης της γλώσσας από γενιά σε γενιά.

    Ναι, είναι όμως αποτέλεσμα (και) της συνεχούς γραπτής παράδοσης, η οποία άλλωστε δεν είναι υποχρεωτικό να πάει από γενιά σε γενιά – όσοι διαβάζουν βιβλία δε διαβάζουν μόνο όσα έγραψαν συγγραφείς που να τους πρόλαβαν ζωντανούς, αλλά και παλιότερα.

  66. Γιάννης Κουβάτσος said

    Και δεν είναι μόνον οι έμποροι και εν γένει οι επιχειρηματίες αλλά και οι πολίτες. Και δεν αναφέρομαι σε λέξεις που δεν κατέστη δυνατό να μεταφραστούν με εύχρηστες ελληνικές λέξεις (π.χ. ασανσέρ, ταξί κ.α.), αλλά σε λέξεις που υπάρχει αντίστοιχη ελληνική (π.χ. λέβελ αντί επίπεδο). Αλλά κι αυτό είναι παλιά συνήθεια. Όποια ασπρόμαυρη ελληνική ταινία κι αν δούμε, θ’ ακούσουμε για σωφέρ, για μαντάμ, για αξιντάντ, μπαρντόν, μερσί. Τότε κυριαρχούσαν οι γαλλικούρες, τώρα οι αγγλικούρες. Εκτός από κερδοσκοπικό κίνητρο, ευκολία και τεμπελιά, παίζει και μια ξενομανία. Συνωμοσία όμως δεν βλέπω πουθενά.

  67. sarant said

    65 Συνεχής γραπτή παράδοση αλλά με αναλφάβητους 95% (ή πόσο ήταν το 1800;)

  68. Γιάννης Ιατρού said

    Επέστρεψα στη βάση. Ενδιαφέροντα σχόλια σήμερα. Χαίρομαι.

    38: Aftercrisis, ναι, ναι, μπράβο. Κι αυτό πολύ ενδιαφέρον. Ίσως επανέλθω στο θέμα της βιβλιογραφίας (στις μικρές ώρες 🙂 )
    47α: ΓιώργοΜ, βλέπω προσέχεις 🙂
    51: Ρίβα, κυρίως ήθελα να τονίσω πως το αρχικό/πρώτο αυτό ΙΕ υπόστρωμα δέχτηκε και πρώτο την «μη ΙΕ» επήρεια από τη Μ. Ανατολή. Το θέμα της προέλευσής τους (δες π.χ. στο χάρτη σου τα κοκκινωπά, από 7000-5800 π.χ., δηλ. ~4000 χρόνια πριν την πρώτη «κάθοδο» περί το 2200) νομίζω πως είναι ένα ξεχωριστό θέμα από το σημερινό/γλωσσολογικό. Πάντως σωστά, κατ΄εμέ, το συνδυάζεις με την γεωργία κλπ. (βάλε ρε συ και καμιά πιό σουλουπωμένη εικόνα, μετά σκρολλάρουμε ==> ξένη λέξη 🙂 μισή ώρα …)

  69. f kar said

    55
    Μήπως από το 1970 στο Μεξικό; Ήταν και το πρώτο με ευρεία τηλεοπτική κάλυψη.

    Θυμάμαι το 1998 (Γαλλία) η Ελευθεροτυπία έκανε κανονική εκστρατεία υπέρ του «Μοντιάλ». Το επόμενο του 2002 (Ιαπωνία – Ν. Κορέα) δε θυμάμαι πώς το χειρίστηκε.

  70. Φαρμακωμενο Πιονι said

    Ενδιαφερον αρθρο, αν κι εκεινο το «douge» μου αφησε καποιες αμφιβολιες. Αν καποιος εχει οντως παλιο γαλλικο λεξικο και το επιβεβαιωσει, ανακαλω.

    Καλη παρατηρηση και για τα επιστημονικα αντιδανεια, γιατι εχω βαρεθει να ακουω για το πώς ειναι δηθεν λεξεις της αρχαιας ελληνικης — εκτος αν το «διαστημοπλοιο» αποδεικνυει οτι οι ΑΗΠ ειχαν γυρισει τον Γαλαξια. Ας μην δινω ιδεες σε μερικους, εδω που τα λεμε…

    Να σημειωσω μονο οτι ειδικα χωρις «πατσα» θα ημουν απολυτα χορτατος!

  71. ΣΠ said

    Δεν έχει Δημήτρη Σαραντάκο αυτή την βδομάδα;

  72. Χρίστος Δάλκος said

    62 «Από τη φράση αυτή και μόνο, προκύπτει πως υπάρχει δεισιδαιμονική αντίληψη πως κόβοντας το γρουσσί (υποθέτω το χαλινό) της γλώσσας γιατρεύεται κάποιος από κάτι, όχι απαραίτητα από τον ίκτερο.»

    Ὄχι, ἀπό τόν ἴκτερο, πού θεωρεῖται ὅτι εἶναι «γρουσσί», «γλωσσί», ἤτοι μιά γροῦσσα (γλῶσσα) κάτω ἀπό τήν γλῶσσα.

    «Άλλωστε είναι αρχαία λέξη κι ο ίκτερος, δε βρίσκω εύλογο να υπάρχουν δύο λέξεις για το ίδιο σημαινόμενο, ειδικά για κάτι τόσο συγκεκριμένο.»

    Ἐδῶ γιά πολύ πιό συγκεκριμένα πράγματα ὑπάρχουν δυό λέξεις καί δέν εἶναι εὔλογο γιά τό γρουσσί / χρυσῆ καί γιά τόν ἴκτερο; Πρβλ. ἰχθύς / ὀψάριον (= ψάρι), ἤδη στόν Μένανδρο, ὄρος / βουνός, γουνός (ἤδη στόν Ὅμηρο) κ.ἄ.

    63 «Η *αρρώστια* υπάρχει πολύ πριν από τον χρυσό και τις τεχνικές εξόρυξής του. Όχι η *λέξη* που την περιγράφει! Μην τα μπερδεύουμε αυτά, είναι τελείως διαφορετικά πράγματα»

    Βεβαίως ἡ ἀρρώστια. Κάτι πού καθιστᾷ εὔλογη τήν συνειρμική σύνδεση τοῦ χρώματος τοῦ χρυσοῦ μέ αὐτό τῆς προϋπάρχουσας ἀρρώστιας κι ὄχι τῆς ἀρρώστιας μέ τόν κατόπιν ὑπάρξαντα χρυσό. Λέω εὔλογη, ἀλλά βεβαίως ὄχι καί καταναγκαστική. Ἄν ἐπιμένω στήν συσχέτιση τῶν γρουσσί / χρυσῆ εἶναι γιατί δέν μπορῶ νά θεωρήσω τήν φωνητική / σημασιολογική σύμπτωση «συμπτωματική».

    64 «Οι πιο πολλές ξαναδιώχτηκαν μετά από αιώνες, και έτσι λέμε τελωνείο και όχι κομμέρκιο, για παράδειγμα. Οπότε δεν υπάρχει φόβος – ιδίως για κάποιον που υποστηρίζει ότι τα βαθύτερα στρώματα της προελληνικής έχουν τέτοια δύναμη επιβίωσης έστω και αμάρτυρα»

    Δυστυχῶς ὑπάρχει, ἀγαπητέ Δύτα, γιατί σήμερα, μέ τήν διάδοση τῶν τηλεοπτικῶν ΜΜΕ, αὐτό πού γινόταν σέ 500 χρόνια καί βάλε, σήμερα γίνεται σέ μιά δεκαετία, καί πολύ λέω. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, δέν σᾶς καταλαβαίνω. Ὑποτίθεται ὅτι νοιάζεστε γιά τήν ἑλληνική γλῶσσα, καί τό μόνο πού βρίσκετε νά πῆτε σέ κάποιον πού ἐπισημαίνει τήν ραγδαία της παραφθορά καί ἀμερικανοποίηση εἶναι ὅτι συνωμοσιολογεῖ;

    Ὅσο γιά τό ὅτι τά «βαθύτερα στρώματα της προελληνικής έχουν τέτοια δύναμη επιβίωσης έστω και αμάρτυρα», ἀμάρτυρο εἶναι τό βουνό, ἀμάρτυρο τό σῦκο, ἀμάρτυρο τό σκόρδο ἤ ὁ μάραθος κ.λπ., κ.λπ., πού θεωροῦνται ὅλα «προελληνικά»;

  73. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    59 – Eυχαριστώ για την απάντηση αν και είναι μόνο για το πρώτο σκέλος της ερώτησής μου, το ουσιώδες «τι συμφέρον έχουν από αυτό» το αποφύγατε.
    Διαφωνώ με το σκεπτικό σας πως αυτά τα εξωθεσμικά κέντρα «ἐπιθυμοῦν νά διαγράψουν κομμάτια τῆς ἱστορίας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ πού τά θεωροῦν ἐνοχλητικά» οι λόγοι ήταν (όσοι είναι άνω των 50 θα θυμούνται, τα στρωματέξ κι ένα σωρό άλλα εξ) και είναι πιο πεζοί, αν τότε ήταν πιασάρικη εμπορική μόδα, τώρα είναι απλή εμπορική (πάντα) τακτική, το κοινό – πελατεία που κυρίως απευθύνονται, είναι κάτω των 40 ετών και στην συντριπτική τους πλειονότητα, είναι δικτυωμένοι στον παγκόσμιο ηλεκτρονικό ιστό και γνωρίζουν την αγγλική που για τα επόμενα 15-20 χρόνια τουλάχιστον, θα είναι η κυρίαρχη διεθνής εμπορική γλώσσα (ίσως αλλάξει αυτό από τα κινεζικά αν δεν γίνει σ΄αυτό το διάστημα π.πόλεμος, πράγμα που το θεωρώ σχεδόν απίθανο).
    Συμφωνώ μαζί σας πως είναι ενοχλητικό και αντιαισθητικό, από μικρό με ενοχλούσαν οι ξενόγραφες επιγραφές και τώρα μ΄ενοχλούν όλα αυτά που λέτε, υποψιάζομαι όμως πως μάλλον γιατί δεν ξέρω αγγλικά, γιατί οι κόρες δεν έχουν καμία ενόχληση και δεν έχουν απαρνηθεί τα ελληνικά που τα μιλούν πολύ καλά.
    Σταματώ εδώ για να μην εκτραπεί η συζήτηση αυτού του πολύ ωραίου σημερινού θέματος σε ανούσια, που στο καθ΄αυτό, μόνο να αφαιρέσω έχω.

  74. Dimi said

    # Τον άρτον έλεγαν οι γιαγιάδες #.Η λέξη διατηρείται στην εκκλησίαστικη γλώσσα η οποία έμεινε αναλλοίωτη για γνωστούς λόγους .Την καταλάβαιναν λόγω του…τον άρτον ημων τον επιούσιον ,την χρησιμοποιούσαν μόνο για εκεί. Δεν ήταν η μητρική τους λέξη για το ψωμί .
    2 .εφοσον η αρχαία είναι μη κατανοητή για τον μέσο νεοέλληνα είναι μια άλλη γλώσσα.Και φωνολογικα ,και συντακτικά και λεξιλογικα ,δυσκολευόμαστε να το δεχτούμε για τους γνωστούς λόγους.
    Για τον δανεισμό ,η ελληνική στη φάση της δημιουργίας της έχει 60 τοις εκατό προελληνικό δάνεια από το υπόστρωμα ,ΙΕ και μη ΙΕ .Το 40 τοις εκατό είναι ελληνικό .

  75. Νέο Kid said

    To Μουντιάλ μπήκε -και έμεινε έκτοτε-στα ελληνικά στο παγκόσμιο της Αργεντινής το 1978. Και η μπάλα αντίντας τάνγκο (που παραδόξως, δεν μπήκε ούτε ειπώθηκε ποτέ σαν τανγκό…όπως έχει καθιερωθεί παλαιόθεν ο χορός)

  76. Γιάννης Ιατρού said

    51: Ρίβα,
    Άκουσα πως σε φωνάζει ο κος Λαζαρίδης 🙂 (68γ). Σε καλή μεριά, αν κι υπάρχουν και καλύτερα! Τα λέμε αργότερα, πάω για αγροτικές εργασίες…

  77. Νέο Kid said

    Οι αυτούσιες αγγλικούρες -ειδικά των μπασκετικών…- πάει κι έρχονται. Αλλά μερικές «αποδόσεις» στα ελληνικά που επιχειρούν αυτοί οι μασόνοι, δεν υποφέρονται με τίποτα! Αποκορύφωμα αηδίας «η γραμμή της φιλανθρωπίας» για τη γραμμή του φάουλ/ελευθέρων βολών. Είδαν κι άκουσαν οι χωρικοί ένα charity line και…

  78. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    69 – Προσωπικά θυμάμαι πως το 1982 στην Ισπανία ακούστηκε για πρώτη φορά κι από το 1986 στο Μεξικό και μετά καθιερώθηκε, το 1978 σαφώς λέγανε οι εκφωνητές και λέγαμε στις παρέες, παγκόσμιο κύπελο.

  79. Γιάννης Ιατρού said

    74a: Dimi,
    χρησιμοποιούσαν όμως παρόμοιες λέξεις, π.χ. «αρτήθηκα», και στην καθημερινή προφορική επικοινωνία τους 🙂

  80. ΣΠ said

    77
    Για μένα το χειρότερο είναι «το ζωγραφιστό».

  81. sarant said

    Προς «Πέπη»: το σχόλιο προς τον ΧΔ θα κοβόταν ίσως ακόμα κι αν δεν είχες αποκλειστεί.

    74 Η γιαγιά μου έλεγε άρτο το αντίδωρο της εκκλησίας. Και όταν εγώ το είχα πει ψωμί, με διόρθωσε «Δεν είναι ψωμί, είναι άρτος!»

    71 Το χτεσινό άρθρο ήταν φυσικά έκτακτο κι έτσι εκτόπισε το κείμενο του πατέρα μου, ενώ το σημερινό το είχα ετοιμάσει από μέρες, οπότε το άρθρο του πατέρα μου μετατέθηκε για αύριο.

    70 Σε λεξικά του 19 αιώνα το βρίσκεις

    72 Λέει ο Χρήστος; Βεβαίως ἡ ἀρρώστια. Κάτι πού καθιστᾷ εὔλογη τήν συνειρμική σύνδεση τοῦ χρώματος τοῦ χρυσοῦ μέ αὐτό τῆς προϋπάρχουσας ἀρρώστιας κι ὄχι τῆς ἀρρώστιας μέ τόν κατόπιν ὑπάρξαντα χρυσό. Λέω εὔλογη, ἀλλά βεβαίως ὄχι καί καταναγκαστική. Ἄν ἐπιμένω στήν συσχέτιση τῶν γρουσσί / χρυσῆ εἶναι γιατί δέν μπορῶ νά θεωρήσω τήν φωνητική / σημασιολογική σύμπτωση «συμπτωματική».

    Με άλλα λόγια, βρίσκεις ισχυρή φωνητική σύμπτωση στο γρουσί – χρυσή και όχι στο hurusu-χρυσός, βρίσκεις ισχυρή σημασιολογική σύμπτωση στο γρουσί-χρυσή / χρυσός και όχι στην απόλυτη σημασιολογική ταύτιση της σημιτικής και της ελληνικής λέξης για το μέταλλο και προσπερνάς ότι η ελληνική λέξη για το μέταλλο έχει μαρτυρηθεί από τα πανάρχαια χρόνια ενώ η χρυσή μόνο στα νεότερα.

    Με όλον τον σεβασμό, αυτά τα θεωρώ ταχυδακτυλουργίες που έχουν και τον δευτερεύοντα εθνωφελή σκοπό να αποκαθηλώσουν μια σημιτική ετυμολογία.

  82. gpoint said

    Σχετικό με το άρτος, ψωμί το περιστατικό…πούλαγε την πραμάτεια του όταν τέλειωνε η κυριακάτικη λειτουργία φωνάζοντας » ψωμάκια, ψωμάκια» και χαμογελούσαν οι παντρεμένες κι αναψοκοκίνιζαν οι αnύπαντρες. Πέφτει στην αντίληψη του παπά, πιάνει τον μικροπωλητή και τον παρακαλεί να αλλάξει την λέξη που προκαλούσε πονηρές σκέψεις,
    «Εντάξει» τουλέει ο μικροπωλητής και την άλλη Κυριακή φώναζε «Αρτίδια, αρτίδια» !

  83. Χρίστος Δάλκος said

    81 «και προσπερνάς ότι η ελληνική λέξη για το μέταλλο έχει μαρτυρηθεί από τα πανάρχαια χρόνια ενώ η χρυσή μόνο στα νεότερα».
    «αυτά τα θεωρώ ταχυδακτυλουργίες που έχουν και τον δευτερεύοντα εθνωφελή σκοπό να αποκαθηλώσουν μια σημιτική ετυμολογία».

    Ὅπως στήν παλαιοντολογία ὑπάρχουν μοναδικά ἀπολιθώματα πού μᾶς διαφωτίζουν γιά προϋπάρξασες ἐξελίξεις, ἔτσι καί στήν γλῶσσα ὑπάρχουν γλωσσικά ἀπολιθώματα. Ὅσο γιά τήν ὁμοιότητα μέ τίς σημιτικές λέξεις -πού δέν τήν ἀρνοῦμαι- τό εὔλογο συμπέρασμα πού συνάγεται, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει καί τοῦ γεγονότος ὅτι ὁ λεγόμενος «προελληνικός» πληθυσμός κατεῖχε τίς τεχνικές ἐξόρυξης τοῦ χρυσοῦ, εἶναι ὅτι ὁ δανεισμός ἀκολούθησε ἀντίστροφη φορά. Τώρα, τί φταίω ἐγώ ἄν ἡ γροῦσσα / γλῶσσα εἶναι ἑλληνική λέξη καί ἑπομένως ὁ «προελληνικός» χρυσός πρωτοελληνικός;

    Τέλος, γιά τά περί Super League καί ἄλλων ὠμῶν, κατευθυνόμενων παρεμβάσεων στήν γλῶσσα μας, ἀφιερώνω, καθώς πρέπει νά ἀποχωρήσω, ἕνα ποίημα στά παιδιά τῆς ΑΕΚ – τό καλό νά λέγεται:

    Παιδιά τῆς ΑΕΚ σᾶς εὐχαριστῶ
    γι᾿ αὐτό τό Ἄλφα τό ἑλληνοβυζαντινό
    πού γράψατε στόν τοῖχο τόν ἀντικρινό.

    Γράφουν πολλά τ᾿ ἀντίπαλά σας ἀμερικανάκια,
    γιά red καί green, gates, fun club, κι original,
    θαρρῶντας πώς θά πάρουν ἔτσι τό πρωτάθλημα.

    Δέν ξέρουν οἱ κακόμοιροι πώς τό πρωτάθλημα
    τό ᾿χετε πάρει ἐσεῖς, παιδιά τῆς ΑΕΚ,
    ἀφοῦ ἐκεῖνοι παίζουνε στή Super League.

  84. venios said

    Πριν απο αρκετο καιρο, ημουν φοιτητης στη Γαλλια, κι ενας συμβοιτητης μου με ρωτησε:-il
    – Combien y a-tde faces sur un icosaedre? (Ποσες εδρες εχει ενα εικοσαεδρο;)
    Απάντησα:
    – Vingt evidemment! (Εικοσι φυσικα!)
    Οπότε απόρησε:
    – Qu’est-ce qu’il y a d’evident? (απο πού κι ως πού φυσικά;)

  85. Νέο Kid said

    83. Εχμμ… η Original είναι καραορίτζιναλ ΑΕΚ,ξέρετε… 😉

  86. Αφώτιστος Φιλέλλην said

    ART – ΝΕΑ
    Πέθανε ο Φίλιπ Ροθ

    Συντάκτης: efsyn.gr
    Ο Φίλιπ Ροθ, ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Αμερικανούς λογοτέχνες, πέθανε χθες (Τρίτη) σε ηλικία 85 ετών από καρδιακή ανεπάρκεια.

    Διεισδυτικός και διαυγής παρατηρητής της αμερικανικής κοινωνίας, αλλά και των νευρώσεων και των εμμονών της κοινότητας των Αμερικανών Εβραίων, ο Ροθ έλαβε Βραβείο Πούλιτζερ για το βιβλίο του «American Pastoral» (1998· στα ελληνικά κυκλοφόρησε με τίτλο «Αμερικανικό ειδύλλιο» από τις εκδόσεις Πόλις).

    Ήταν ένας από τους συγγραφείς το όνομα του οποίου ακουγόταν πολύ συχνά στις συζητήσεις για το Νόμπελ Λογοτεχνίας, αν και δεν του απονεμήθηκε.

    Έλαβε, επίσης, δύο από τα πιο έγκυρα βραβεία PEN: το 2006 το βραβείο PEN/Nabokov για το σύνολο του έργου του και το 2007 το βραβείο PEN/Saul Bellow for Achievement in American Fiction.
    […]

    http://www.efsyn.gr/arthro/pethane-o-filip-roth

  87. LandS said

    85 σπόιλσπορτ 🙂

  88. Γιάννης Κουβάτσος said

    Τώρα, κύριε Δέλκο, με τον ύμνο στην ΑΕΚ ανοίγετε τον ασκό (τους ασκούς) του Αιόλου.
    Άσχετο: βλέποντας τα αφιερώματα της ΕΡΤ στα μουντιάλ, συνειδητοποιώ πόσο αργό και βίαιο ήταν το ποδόσφαιρο μέχρι και τη δεκαετία του ’80 τουλάχιστον. Οι τότε μεγάλες ομάδες θα έχαναν χαλαρά από σημερινές μικρομεσαίες ομάδες των σοβαρών πρωταθλημάτων.

  89. spiral architect 🇰🇵 said

    @88: Πλην Ολλανδίας του Κρόιφ και του Τotaalvoetbal. 😉

  90. Πέπε said

    @67:
    > > Συνεχής γραπτή παράδοση αλλά με αναλφάβητους 95% (ή πόσο ήταν το 1800;)

    Πιθανόν. Το 95% μου φαίνεται κάπως φουσκωμένο (υποθέτω ότι διαχρονικά σε κάθε χωριό θα υπήρχε έστω ένας παπάς ή ψάλτης που να ξέρει τουλάχιστον την αλφαβήτα, χώρια τους πιο κανονικά εγγράμματους και τους λιγοστούς μορφωμένους), αλλά σίγουρα δέχομαι ότι οι λόγιοι δεν ήταν μεγάλο ποσοστό.

    Γι’ αυτό όμως το μικρό ποσοστό, οι λόγιες λέξεις (δηλαδή οι αρχαίες που από κάποια στιγμή και μετά παραδίδονταν μόνο γραπτά και δεν υπέκειντο στις εξελίξεις του προφορικού λόγου) δεν ήταν δάνεια, άρα δε συνέβη νεκρανάσταση.

    Το ιδιαίτερο που συνέβη είναι ότι κάποια στιγμή αυτές οι λέξεις πέρασαν τα σύνορα του κλειστού αυτού κύκλου μορφωμένων και διαδόθηκαν (μέσω σχολείου, διοίκησης κλπ.) σ’ ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, φτάνοντας πλέον να είναι κοινό κτήμα και, αρκετές από αυτές, να ξαναμπούν στη διαδικασία της εξέλιξης (π.χ. το «εκλέχτηκα» είναι σχετικά πρόσφατη εξέλιξη του «εξελέγην», το οποίο επί αιώνες μεταδιδόταν κολλημένο σ’ ένα κλιτικό πρότυπο που πλέον δε δουλευόταν προφορικά – και πάλι όμως, το «εξελέγην» για τις γενιές του 20ού αιώνα -χονδρικά- δεν είναι ξένο κι από τον προφορικό λόγο).

    Θέλω να πω:

    Το ιδεολόγημα του «αγνού, αγράμματου, αμόλυντου λαού» που είναι ο μοναδικός φορέας όσων εξελίξεων μπορούν να θεωρηθούν γνήσιες, είναι μια υπαραπλούστευση. Είναι όπως στα πειράματα φυσικής μιλάμε για ΚΣ (κανονικές συνθήκες), οι οποίες όμως στον πραγματικό κόσμο δεν εμφανίζονται ποτέ.

  91. sarant said

    84 Καλό!

  92. Νέο Kid said

    88. Γιάννη, σχετικά είναι αυτά. Σκέφτομαι ας πούμε ότι με τα ισχύοντα σήμερα που προστατεύουν μέχρι μετατροπής των αμυντικών σε λουλούκες τούς επιθετικούς,ο Θεός* ας πούμε θα έβαζε σε κάθε ματς,μα σε κάθε ματς ,πέντε τεμάχια ή η αντίπαλη ομάδα θα τελείωνε τον αγώνα με οχτώ παίκτες…

    *ενας είναι ο θεός του ποδοσφαίρου. Κοντός, κι αντισυστημικός.

  93. Γιάννης Κουβάτσος said

    Ντιεγκίτο και Κρόιφ εξαιρούνται. Διαχρονικές θεότητες. Βάλε και Μπεστ. 😊

  94. Corto said

    74 (Dimi):
    Δεν ξέρω αν απευθύνεστε σε εμένα (γιατί δεν βέπω αρίθμηση στο σχόλιό σας), αλλά εν πάση περιπτώσει δεν αναφέρθηκα στον άρτο της Κυριακής προσευχής («τον άρτον ημών τον επιούσιον»), αλλά στον άρτο της αρτοκλασίας, αυτόν με την υπόγλυκη γεύση. Και όπως σωστά συμπλήρωσε ο Γιάννης στο σχ. 79, ο λαός πάντα χρησιμοποιούσε λέξεις όπως «αρτήθηκα» (με όποιο υπονοούμενο) ή «αρτήσιμο» κλπ.
    Συνεπώς η λέξη άρτος διατηρήθηκε προφορικά, με όποια ειδικότερη σημασία, οπότε δεν αποτελεί ακριβώς ένα «δάνειο από την αρχαία», όπως ενδεχομένως θα λέγαμε π.χ. για την λέξη «ύδωρ».
    Εν γένει για να γίνει κατανοητό το εύρος της λαϊκής γλώσσας (μέχρι και τον πόλεμο) πρέπει να μελετηθεί η τεράστια επίδραση που άσκησε σε αυτήν η εκκλησιαστική υμνολογία και τα θρησκευτικά κείμενα. Η απόσταση μεταξύ λόγιου και λαϊκού λεξιλογίου γεφυρωνόταν με εντυπωσιακό τρόπο, μέσω της εκκλησιαστικής γλώσσας. Έτσι δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να αναζητούμε αυστηρή κατάταξη των λέξεων στην μία ή την άλλη κατηγορία.
    Στιχουργήματα της ανώνυμης δημιουργίας όπως το παρακάτω, άραγε πού μπορεί να τα κατατάξει κανείς, στην λόγια ή την λαϊκή παράδοση και γλώσσα; Προφανώς παρατηρείται μία ώσμωση ανάμεσα σε αυτές τις δύο εκφάνσεις του γλωσσικού πολιτισμού.

    (…)
    Η Παρθένος η Κυρία
    η αμόλυντος Μαρία
    έκαμε πολύ κλητούρι
    κάλεσμα και συναχτούρι.
    Εις παράδεισο να γνέψει
    κι όλο να τονέ γυρέψει.
    (…)
    Κι όλες με σπουδή κινούσι
    τη βασίλισσα να ιδούσι.
    Κι όταν επροβάλαν όλες
    με βσιλικούς και βιόλες
    με τριαντάφυλλα και κρίνους
    βάλσαμους και ροσμαρίνους.

    Τότε Πέτρο τον πορτάρη
    και κλειδούχο κατά χάρη,
    είδαν μέσα εις την πόρτα
    που ‘τονε γεμάτη φώτα
    ηδυπνόων ασυγκρίτων
    ηδυτάτων και αρρήτων.
    (…)
    Τότες όλοι μέσα μπήκαν
    τους προπάτορες ευρήκαν.
    Εύρηκαν τειχιά χτισμένα
    με χρυσάφι στολισμένα
    κι ήσαν περικυκλωμένα
    με λιθάρια πλουμισμένα
    χρυσοπράσινα και φίνα
    σμαραγδένια και ρουμπίνια.
    Της γης όλης το εδάφι
    σκεπασμένο με χρυσάφι.

    Ήκουσαν θυμιαμάτων
    εξαισίων αρωμάτων
    των Αγγέλων, Αρχαγγέλων
    ηδυτάτων και αρρήτων.
    Ηύραν πάντερπνα χωρία
    αναρίθμητα και θεία.

    Ηύραν φως υπέρ ηλίου
    και την δόξαν του αρνίου
    Ηύραν βρύσες με (σ)πυράμια
    και με ζωηρά ποτάμια
    Ηύραν δένδρα μυριάδες
    γλυκοπράσινες λιβάδες
    και απείρους ελαιώνας
    υπέρ υετού σταγώνας.

    κλπ

    (Αποσπάσματα από το μακροσκελές στιχούργημα που ανάγεται στον 19ο αιώνα και έχει καταγραφεί στο χωριό Κριτσά Μεραμβέλλου της Κρήτης. Χορευόταν στον ρυθμό του χορού «πηδηχτός»)

  95. ΓιώργοςΜ said

    94 Μια τεχνική λεπτομέρεια: Για τον άρτο (αρτοκλασία κλπ) στη εκκλησιαστική γλώσσα αλλά και για να περιγραφεί το αγιασμένο ψωμί δε νομίζω να διαφωνήσει κανείς, αλλά δεν είναι «αρτήθηκα» αλά «αρτύθηκα», από το άρτυμα

  96. Ριβαλντίνιο said

    @ 76 Γιάννης Ιατρού

    Τι είναι το Λαζαρίντη ; 🙂
    ( Ρε σύ μην μου βάζεις πολλά αγγλικά, γιατί δεν ξέρω καλά αγγλικά και δυσκολεύομαι να διαβάζω ).

    Παλιά τα -σβ- , -ρτ- , -νθ- , -ττ- και -σσ- τα θεωρούσαν προϊνδοευρωπαϊκά, ενώ τώρα τα θεωρούν προελληνικά ινδοευρωπαϊκά ανατολικά ( μάλλον λουβικά ) και ως προϊνδοευρωπαϊκά έχουν μείνει μόνο η Λέρνα και η Άρνα. Αν και πολλοί λένε ακόμη πως και τα πρώτα τα πήραν οι Ινδοευρωπαίοι της Ανατολικής ομάδας απ’τους Προϊνδοευρωπαίους ( Μεσογειακούς ). Ομοίως και από τους λαούς λίγοι έμειναν ως Προϊνδοευρωπαίοι ( για την ακρίβεια μόνο οι Λέλεγες και οι Χάττοι θεωρούνται σχεδόν σίγουρα τέτοιοι ). Όλοι οι υπόλοιποι ( Πελασγοί, Δρύοπες, Καύκωνες, Πρωτοαχαιοί κ.α. ) έγιναν Προέλληνες Ινδοευρωπαίοι.
    Από μια παλιά συζήτηση με τον Σμέρδ θυμάμαι πως τα -νθ- , -ττ- κ.λπ. απαντούνται κυρίως στην Νότια και Ανατολική Ελλάδα και ελάχιστα στην ΒΔ Ελλάδα. Αυτό ίσως συμβαίνει για στην ΒΔ Ελλάδα ( Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία ) ήταν οι Πρωτοέλληνες, ενώ στα νοτιοανατολικά πήγαν Λούβιοι. Δηλαδή οι Λούβιοι δεν κατέβηκαν από την Βόρια Βαλκανική στη Νότια Ελλάδα, αλλά από την Θράκη πέρασαν στην Μικρά Ασία και από εκεί πέρασαν στο Αιγαίο και στον ελλαδικό χώρο.

    Υ.Γ. Να πούμε ότι οι Έλληνες είχαν πάει στην Μικρά Ασία από αρκετά νωρίς ( 1400 π.Χ. ) στην Μίλητο ( Millawanda ) ( Miletus was a Mycenaean stronghold on the coast of Asia Minor from c. 1450 to 1100 BC ) ( Χάρτης ) και δίναμε πρίγκιπες και στη Τροία, π.χ. έναν Αλέξανδρο/Alaksandu ( https://en.wikipedia.org/wiki/Alaksandu ) , γι’ αυτό ίσως και οιΤρώες του Τρωικού Πολέμου να ήταν Έλληνες ή να υπήρχε ισχυρή ελληνική παρουσία στην Τροία , αν και οι περισσότεροι τους θεωρούν Λούβιους.

    ________________________________________________
    Από τους παλαιμάχους παραδέχομαι πολύ τον Δομάζο. Είναι ο μόνος που έχω ακούσει να λέει πως οι νεότεροι ποδοσφαιριστές είναι κατά πολύ ανώτεροι από τους παλαιότερους. Συγκεκριμένα είχε πεί πως ο Τυπάρας είναι ανώτερος από αυτόν. Respect στον Στρατηγό !!! Εξάλλου συμβαίνει και σε άλλα αθλήματα ( Στίβος, Άρση Βαρών κ.α. ). Οι νεότεροι είναι καλύτεροι από τους παλαιότερους. Ο Μέσις ανώτερος του Μαραντόνα, ο Κριστιάνος ανώτερος του Κρόιφ, ο Ρονάλντος ανώτερος του Πελέ, Εγώ ανώτερος του Νιούκίντ και Γιάννη Κουβάτσου, ο Φαν Μπάστεν ανώτερος του Ντιστέφανο , ο Μπουφόν ανώτερος του Γιασίν, ο Κατσουράνης ανώτερος του Λουκανίδη κ.λπ.

  97. Γιάννης Ιατρού said

    95: Εμ τα έχει πει κι ΕΦΗ, αλλά έλα ντε που μερικοί δεν ξεστραβώνονται να ρίξουν μια ματιά προηγουμένως 🙂 🙂

  98. Pedis said

    # 84 – μετά από αυτό δεν θα τον ρώτησες, βέβαια, τι καταλαβαίνει όταν συστήνεται ως φοιτητής των mathématiques …

    να το γνωρίζουν, άραγε, οι ´Ελληνες φοιτητές της Μαθηματικής;

    Στοιχηματίζω ότι η πλειοψηφία των μη ελληνομαθών Φυσικών (με δυτική κουλτούρα) τι σημαίνει ο όρος της ειδικότητά τους …

    (θα διαβάσω το άρθρο αργότερα, πρέπει να είναι πολύ ενδιαφέρον.)

  99. Pedis said

    Στοιχηματίζω ότι η πλειοψηφία των μη ελληνομαθών Φυσικών (με δυτική κουλτούρα) τι σημαίνει ο όρος της ειδικότητά τους … -> Στοιχηματίζω ότι η πλειοψηφία των μη ελληνομαθών Φυσικών (με δυτική κουλτούρα) δεν γνωρίζουν τι σημαίνει ο όρος της ειδικότητά τους …

  100. Γιάννης Κουβάτσος said

    «Εγώ ανώτερος του Νιούκίντ και Γιάννη Κουβάτσου»
    Τι λέει, ρε, το νιάτο! Φάγαμε τα νιάτα μας σε μονοτέρματα και διπλά και θα μας την πει η γενιά του πλεϊστέσιον. 😊

  101. Corto said

    95:
    Σωστά! Με ύψιλον, όπως το άρτυμα.

  102. Ριβαλντίνιο said

    @ 100 Γιάννης Κουβάτσος

    Στο Πλέιστέισον εννοώ. Εσείς είστε ανώτεροι στα MAME 32. 🙂

  103. Alexis said

    Ομολογώ ότι με ξένισαν τα γραφόμενα περί «μεταφραστικών δανείων». Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι η ελληνική απόδοση κάποιων ξένων λέξεων θα χαρακτηριζόταν δάνειο, έστω μεταφραστικό.
    Βλέπω όμως, στο ΛΚΝ π.χ., ότι ο όρος είναι καθιερωμένος, οπότε…

    Συμφωνώ με τον Πέπε στα περί άρτου κλπ. Γλώσσα δεν είναι μόνο η προφορική λαϊκή γλώσσα αλλά και τα γραπτά κείμενα και η λόγια παράδοση. Μέσω αυτών και μέσω της εκκλησιαστικής γλώσσας βεβαίως, διατηρήθηκαν σε χρήση πολλές από τις αρχαίες λέξεις και έφτασαν ως τις μέρες μας.
    Δε νομίζω ότι πρέπει να μιλάμε για «νεκρανάσταση», έτσι γενικά και απόλυτα.

    Επίσης, κανείς νοήμων Έλληνας δεν πιστεύει ότι οι λέξεις «καρδιολογία», «θερμοδυναμική», «τηλέφωνο», είναι αρχαίες. Αυτό αποτελεί μια υπεραπλούστευση του κ. Παπαναστασίου, που καλό θα ήταν να την είχε αποφύγει.

    ΥΓ: Μουντιαλικό άρθρο δεν θα έχει φέτος Νικοκύρη;

  104. Γιάννης Κουβάτσος said

    102: 😊💚
    Και κάτι ακόμα, μικρέ: μετά τον απλησίαστο Χατζηπαναγή, ο μεγαλύτερος Έλληνας μπαλαδόρος που έχω δει είναι ο Δεληκάρης.

  105. gpoint said

    Χορέψτε ποντικάκια, ο γάτος απεργεί !

  106. Ριβαλντίνιο said

    @ 104 Γιάννης Κουβάτσος

    Τον Χατζηπαναγή θέλω να τον δώ σε κάποιον αγώνα από την αρχή ως το τέλος, γιατί συνήθως μας δείχνουν μόνο μερικές φάσεις και δεν μπορώ να βγάλω συμπέρασμα. Ο Δεληκάρης δεν ήταν τόσο ολοκληρωμένος όσο ο Δομάζος. Χαρακτηριστικός ο διάλογός του με τον Βασίλη Κωνσταντίνου όπως τον περιέγραψε ο τελευταίος στους Καρπετοπανούτσους :

    Β.Κ. : Άμυνα, άμυνα, άμυνα …
    Ανάπαυλα ημιχρόνου…
    Δελ. : Βασίλη, εμένα να μην μου ξαναπείς να παίξω άμυνα γιατί παίζω από την μέση και μπροστά.
    Πανούτσος : Σαν τον Δομάζο, ε ;
    Β.Κ. : Όχι, ο Δομάζος έπαιζε και άμυνα !

  107. Νέο Kid said

    104. Τι πες τώρα ρε φίλε! Σαν να τον βλέπω μπροστά μου να χορεύει τους Γιουβεντίνους ( και μιλάμε για παιχταράδες παγκόσμιας κλάσης και παγκ. πρωταθλητάδες) στη Λεωφόρο . Μεγάλος,πολύ μεγάλος ο Γιώργος…αλλά είχε την ατυχία να γεννηθεί γάβρος γμτ.

  108. Νέο Kid said

    105. Αν έχεις πάρει τα χάπια σου ,και είσαι σεμνός και κόσμιος …μπορεί και να σε παίξουμε και να σε χαϊδολογήσουμε γατούλη.

  109. gmich said

    Υπέροχο καταπληκτικό. Το αντέγραψα στο word για να μεγαλώσω τη γραμματοσειρά και να το διαβάζω χωρίς γυαλιά . Έπιασε 13 σελίδες. Είπα μεγάλο είναι . ‘Όταν τελείωσα το διάβασμα είπα μικρό ήταν.
    Υ.Γ Γρεβενά σλάβικη λέξη; Τι θα πω στους συμπατριώτες μου Γρεβενιώτες που τρέχουν στα συλλαλητήρια για να μην έχει η ΠΓΔΜ στην σύνθετη ονομασία την λέξη Μακεδονία ; Ότι υπάρχει κίνδυνος οι ΠΓΔΜίτες να ζητήσουν να το αλλάξουμε όνομα;.

  110. Γιάννης Κουβάτσος said

    Εκείνο το 4-2, ε; 😊 18 χρόνια είχε να φάει τεσσάρα η Γιούβε στην Ευρώπη. Ρότσα και Δεληκάρης χορεύανε εκείνο το βράδυ…

  111. sarant said

    103 Πότε αρχίζει φέτος το Μουντιάλ;

    109 greben = ράχη βουνού

  112. Γιάννης Κουβάτσος said

    14 Ιουνίου, Νίκο.

  113. Ιστοριοδίφης said

    Να συγχαρώ κι εγώ με τη σειρά μου τον καθηγητή κ. Γιώργο Παπαναστασίου, τόσο για το παρόν άρθρο, όσο και για τη διδακτορική του διατριβή («Προβλήματα της αρχαίας ελληνικής στα πλαίσια της Ινδοευρωπαϊκής: το αρκτικό Α-», ΑΠΘ 2001) που την κατέβασα, την ξεφύλισσα και την βρήκα αληθινό χρυσωρυχείο. Όποιος διαβάσει την διατριβή του κ. Παπαναστασίου, θα αντιληφθεί αμέσως ότι ο άνθρωπος όχι μόνο δεν προωθεί τις σημιτικές ετυμολογίες των ελληνικών λέξεων, αλλά και τις αμφισβητεί πάνω από 20 φορές στην 474 σελίδων δ.δ.

    Προβλέπω λαμπρό μέλλον για τον νεαρό αυτό καθηγητή, γιατί οι γνώσεις του είναι τεράστιες και αφήνουν άναυδο τον μέσο αναγνώστη. Θα ανεβάσω μόνο το λήμμα «αγαπάω + αγάπη» από την διδακτορική του διατριβή (σελ.421 + 422), για να αντιληφθούν όλοι εδώ μέσα ότι το μέν ρήμα «αγαπάω» (που πρωτοχρησιμοποιεί ο Όμηρος) έχει σημιτική προέλευση, το δε ουσιαστικό «αγάπη» (που εφηύρε ο απ. Παύλος) καθαρά εβραϊκή


    ΥΓ: Στον τίτλο της διατριβής του, όπως παρουσιάζεται στο Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών, υπάρχει ένα χοντρό λάθος: Ενδοευρωπαϊκή, αντί Ινδοευρωπαϊκή. Καλό είναι να το διορθώσει ο κ. Π. γιατί ξενίζει τον αναγνώστη

  114. mitsos said

    Εξαιρετικό άρθρο.

    Τεκμηριωμένο με σαφή και σφώς διατυπωμένα ισχυρα επιχειρήματα. Τεράστιος όγκος πληροφοριών ταξινομημένες και δεμένες στηρίζουν τα συμπεράσματα . Έμαθα πάρα πολλά και συστηματοποίησα παλαιότερα δεδομένα.

    Συγχαρητήρια στον καθηγητή και ένα τεράστιο ευχαριστώ.

    Καταλαβαίνω πολύ καλά ότι το λεξιλόγιο δεν είναι το κύριο επιχέιρημα στην γλωσσολογία ούτε το αφαλέστερο κριτήριο για να εξάγει κανείς συμπεράσματα για την ιστορία κάποιας γλώσσας ( με σημαία και στρατό ) . Τα γραμματικά στοιχεία και η δομή είναι ίσως σημαντικότερα. Όμως επειδή οι απλοϊκές εθνισκιστικές και αντιεπιστημονικές θεωρίες στηρίζουν την επιχειρηματολογία τους κυρίως στο λεξιλόγιο … Ακριβώς γι αυτό τέτοιες εργασίες είναι πολύ σημαντικές για την επιστημονικά απάντηση στους επικίνδυνους αλαζονικούς μύθους για την ελληνική γλώσσα .

    Νικοκύρη ευχαριστώ και σένα και τους φίλους σου

  115. Φαρμακωμενο Πιονι said

    @103:

    Το «μεταφραστικο δανειο» πρεπει να ειναι η ελληνικη αποδοση του γαλλικου (και αγγλικου) «calque», που ειναι η λεξη-προς-λεξη μεταφραση ενος ξενου ορου.

    Με το τριτο σκελος διαφωνω. Εχω συναντησει πολλους ανθρωπους — και δεν μπορει να ειναι ολοι τους «μη νοημονες», εκτος κι αν αρχισουμε να αποκαλουμε ετσι οποιονδηποτε διαφωνει μαζι μας — να επαναλαμβανουν αυτον τον μυθο. Φταιει, φαινεται, που ειναι ιδιαιτερα ελκυστικος, και ακριβως γι’αυτον τον λογο δεν θα μπει κανεις στον κοπο να τον αμφισβητησει, οποτε εξαπλωνεται ανενοχλητος.

  116. Πέπε said

    «Μεταφραστικό δάνειο» είναι κατά τη γνώμη μου ένας πολύ επαρκής όρος για να περιγράψει την περίπτωση όπου ονομάζουμε μια (συνήθως καινούργια) έννοια κατά τρόπο που ενδογλωσσικά είναι από μη απαραίτητος ή μη προφανής έως παράλογος, αλλά αποδίδει κατά λέξη μια απόδοση σε ξένη γλώσσα η οποία, ενδογλωσσικά (για κείνη τη γλώσσα), είναι μια χαρά ερμηνεύσιμη.

  117. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    115 Ναι, το calque

  118. Άσχετος said

    απολαυστικά τόσο το κείνενο όσο και τα σχόλια
    αύριο εκτύπωση 🙂

  119. Alexis said

    #115: Οποιοσδήποτε νοήμων μπορεί να καταλάβει ότι οι λέξεις αυτές δεν είναι αρχαίες γιατί περιγράφουν πράγματα ή έννοιες που δεν υπήρχαν τότε.

    #116: Με μπέρδεψες τώρα! Γιατί το sandhill είναι «μια χαρά ερμηνεύσιμο» και το αμμόλοφος «μη προφανές έως παράλογο»;
    Δεν είναι προφανέστατο τι σημαίνει;

  120. ΚΩΣΤΑΣ said

    Η ημερομηνία άλλαξε, το αυτομαστίγωμα τέλειωσε, μπορώ να ξαναγράψω.

    Σχετικά με τα σχόλιά μου 18, 20, 25

    Νικοκύρη, Αλέξη, Γιάννη Ιατρού και λοιποί ταλαιπωρηθέντες και μη διαμαρτυρηθέντες.

    Στην προεπισκόπηση το σχόλιο ήταν μια χαρά. Μετά το πάτημα δημοσίευση, στην ανάρτηση, έλειπε κείμενο και υπήρχε συνένωση χωριστών προτάσεων. Και σαν να μην έφταναν αυτά, ο Παπαναστασίου έγινε Αναστασιάδης και έδεσε το γλυκό! 🙂

    Ας εξηγήσει κάποιος, πώς μπορεί να γίνει αυτό;

    ΥΓ Φυσικά, ντρέπομαι να ξαναγράψω το σχόλιο.

  121. Πέπε said

    @114:

    > > Καταλαβαίνω πολύ καλά ότι το λεξιλόγιο δεν είναι το κύριο επιχέιρημα στην γλωσσολογία ούτε το αφαλέστερο κριτήριο για να εξάγει κανείς συμπεράσματα για την ιστορία κάποιας γλώσσας ( με σημαία και στρατό ) . Τα γραμματικά στοιχεία και η δομή είναι ίσως σημαντικότερα. Όμως επειδή οι απλοϊκές εθνισκιστικές και αντιεπιστημονικές θεωρίες στηρίζουν την επιχειρηματολογία τους κυρίως στο λεξιλόγιο … Ακριβώς γι αυτό τέτοιες εργασίες είναι πολύ σημαντικές για την επιστημονικά απάντηση στους επικίνδυνους αλαζονικούς μύθους για την ελληνική γλώσσα .

    Και όμως!

    Υπάρχει μία τάση, περισσότερο ιδεολογική παρά επιστημονική, να αντικρούονται αυτές οι εθνοαυτάρεσκες και αντιεπιστημονικές παπαρολογίες, που στηρίζονται στον υπερτονισμό κάποιων στοιχείων που μπορούν να τις εξυπηρετήσουν και την παρασιώπηση των υπολοίπων ή και στην πλήρη αλλοίωση των στοιχείων ώστε να τις εξυπηρετήσουν, [να αντικρούονται λοιπόν, λέγω] με τον ίδιο σχεδόν τρόπο αλλά από την ανάποδη. Δηλαδή με τον υπερτονισμό όσων στοιχείων ΔΕΝ εξυπηρετούν εθνοαυτάρεσκα ιδεολογήματα, και την παρασιώπηση ή τέλος πάντων την υποβάθμιση των στοιχείων που κατατείνουν στο αντίθετο. Δημαδή, με το να δίνεται έμφαση σε καθετί που θα μπορούσε να αποδείξει ότι η ελληνική γλώσσα ντάξει μωρέ, δεν έχει δα και τίποτε το τόσο ξεχωριστό.

    Η τάση αυτή απευθύνεται σε ένα κοινό πιο καλλιεργημένο και σκεπτόμενο από τον μέσο ελληναρά ούγκανο. Επομένως δεν μπορεί να παραβλέψει τον παγκόσμια αποδεκτό τρόπο λογικής σκέψης, επιχειρηματολογίας, μεθόδου. Δεν μπορεί να κραυγάζει, οφείλει να αποδεικνύει. Αυτό όμως δεν εμποδίζει να φτάσει κανείς στο συμπέρασμα που έχει προαποφασίσει.

    Η τάση αυτή είναι εξίσου λαϊκίστικη όπως και η αντίθετή της, αλλά με διαφορετικό τρόπο, αφού καθεμιά προσαρμόζεται στο τάργκετ γκρουπ της. Όπως ο εθνικιστής παπαρολόγος μπορεί να χαϊδέψει τ’ αφτιά ενός ορισμένου κοινού με το κολακευτικό «όλα από εμάς τα πήρανε», έτσι κι ο εκπρόσωπος της αντίθετης τάσης μπορεί να χαϊδέψει τ’ αφτιά ενός άλλου κοινού, γενικά μορφωμένου και σκεπτόμενου αλλά χωρίς βαθιές εξειδικευμένες γνώσεις περί τα γλωσσικά, ακριβώς με το να δείξει ότι τους αντιμετωπίζει ως μορφωμένους, ως ελίτ, ως αυτούς που θα καταλάβουν ό,τι δεν είναι σε θέση να καταλάβουν οι αμόρφωτες μάζες.

    Όσο γοητεύεται ο αμόρφωτος από τους μύθους, άλλο τόσο γοητεύεται κι ο μορφωμένος από την ανασκευή μύθων. Έτσι, επί παραδείγματι, μπορεί κανείς να ξεκινήσει με την ανασκευή τού «όλα από εμάς τα πήρανε» αλλά, αντί να καταλήξει στην αλήθεια, που είναι «από εμάς πήρανε συγκεκριμένα πράγματα, αυτό κι εκείνο, και μας δώσανε συγκεκριμένα άλλα πράγματα, το άλλο και το παράλλο», να προχωρήσει ακόμη πιο πέρα, αφήνοντας να εννοηθεί ότι τελικά πιο πολλά και πιο σημαντικά πήραμε παρά δώσαμε. Εφόσον μιλάμε για μορφωμένους σκεπτόμενους αποδέκτες, δε θα είχε νόημα να προσπαθήσει κανείς να το τερματίσει λέγοντας «δε μας πήρανε το παραμικρό και μας έδωσαν τα πάντα», γιατί θα ήταν εξόφθαλμα ακραίο και δε θα έπειθε. Εδώ λοιπόν έρχεται αυτός ο λεπτός, εξεζητημένος λαϊκισμός:

    «Εσύ είσαι έξυπνος, δεν είσαι βλάκας, ποτέ δε θα πίστευες κάτι τόσο ακραίο, πάρε λοιπόν μια άποψη που δεν είναι ακραία γιατί μόνο σ’ εσένα αξίζει το προνόμιο να τεθεί υπόψη σου».

    Άλλο στοιχείο λεπτού λαϊκισμού είναι το να κολακευτεί η αυταρέσκεια του να μην είσαι αυτάρεσκος: «Εσύ δεν υποφέρεις από συμπλέγματα κατωτερότητος, δεν αισθάνεσαι την ανάγκη να υποτιμάς τους άλλους λαούς για να ανεβάσεις τους πόντους του δικού σου λαού και εμμέσως του εαυτού σου, πάρε λοιπόν μια άποψη που υποβιβάζει τον λαό σου και που ξεβρακώνει τους εθνοαυτάρεσκους (εξυψώνοντας, έμμεσα, εσένα που δεν είσαι εθνοαυτάρεσκος)».

    Όπως οι μη εθνικιστές έχουμε κάνει δώρο, τα τελευταία χρόνια, στους εθνικιστές τη σημαία, τις εθνικές επετείους κλπ., έτσι έχουμε κάνει δώρο και στους γλωσσικά εθνοαυτάρεσκους κάθε στοιχείο που οδηγεί σε μια υψηλή αξιολόγηση της ελληνικής γλώσσας, κάθε γλωσσικό τύπο που δεν είναι ριζικά απαλλαγμένος από οποιαδήποτε υποψία αρχαϊσμού, κλπ.. Όση μανία υπάρχει να αποκαλύπτονται κρυφές μελανές σελίδες στην ελληνική ιστορία και να φωτίζονται περισσότερο από τις σελίδες γενναιότητας και ελευθερίας (οι οποίες επί γενιές υπερτονίζονταν εις βάρος της αλήθειας), άλλη τόση υπάρχει και στο να αποσειστεί κάθε υποψία ενότητας και συνέχειας της ελληνικής γλώσσας.

    Ένα κείμενο λοιπόν που υπό τον τίτλο «λεξιλόγιο» δε μιλάει για το σύνολο του λεξιλογίου αλλά μόνο για όσες λέξεις είναι δάνειες, όσες είναι ελληνόρριζες αλλά και πάλι φτιαγμένες από χρήστες άλλων γλωσσών, όσες είναι καθαρά ελληνικές αλλά εισήχθησαν στη νεότερη/σύγχρονη γλώσσα με «αφύσικο» τρόπο, και όσες είναι ξένες, δε χρησιμοποιούνται, αλλά χρησιμοποιούνταν παλιότερα και εξοβελίστηκαν πάλι με αφύσικο τρόπο, εγγράφεται σαφώς κατά τη γνώμη μου σ’ αυτή την ιδεολογική τάση. Καθώς απευθύνεται στο κοινό που λέγαμε, δε λέει πουθενά ότι μόνο αυτό το λεξιλόγιο υπάρχει, ούτε ότι η γλώσσα είναι μόνο το λεξιλόγιο. Επομένως αν κανείς προβάλει αυτές τις δύο ενστάσεις, θα έχουν ήδη προληφθεί. Σε όποιον όμως παρασυρθεί και δεν τις προβάλει, μένει μια στρεβλή εντύπωση.

    Στην ίδια τάση θα άλλωστε θα έλεγα ότι εγγράφεται και το ίδιο το ιστολόγιο, όχι ανέκαθεν αλλά εδώ και μερικά χρόνια. Χωρίς να έχω κάνει στατιστική, γενικά παρατηρώ ότι στα σχόλια πλεονάζουν οι επευφημίες αυτής της τάσης από όσους σπεύδουν να δηλώσουν ότι δεν είναι ειδικοί, ενώ από γλωσσολογκά καταρτισμένους σχολιαστές βλέπω πολύ λιγότερες.

  122. Φαρμακωμενο Πιονι said

    @119α:

    Αυτο που εννοουσα ειναι οτι, ακομα κι αν ενας στοιχειωδως ευφυης ανθρωπος μπορει να καταλαβει οτι αυτες οι εννοιες δεν υπηρχαν τοτε, μπορει ειτε να μην μπει στον κοπο να το σκεφτει λογικα, εφοσον ειναι μια απο τις «αληθειες» που καποιος δεχεται αυταποδεικτα οταν ειναι τοσο διαδεδομενες, ειτε, επειδη ο μυθος χαϊδευει καποια εθνικιστικα αυτια, να το συνειδητοποιησει αλλα να το παραβλεψει, φερνοντας ασχετα αντεπιχειρηματα («μα τί εννοεις οτι αυτες οι ελληνικες λεξεις δεν ειναι ελληνικες;», «μηπως κατα βαθος μισεις την ελληνικη γλωσσα και θελεις την καταστροφη της;», κλπ.), προκειμενου να μην χαλασει την ιδανικη εικονα που εχει για την γλωσσα και το εθνος. Μακαρι να εχω αδικο, αλλα μεχρι στιγμης αυτο που εχω συναντησει με εχει επαληθευσει.

    Κι επειτα, υπαρχουν αμετρητα αλλα παραδειγματα οπου κατα τ’αλλα εξυπνοι ανθρωποι πιστευουν σε χιλιους δυο παραλογισμους. Το θεμα εδω μαλλον δεν ειναι η ευφυϊα, αλλα καποια βαθυτερα ψυχολογικα αιτια.

  123. Νίκος Κ. said

    [κακοανέβαστος, κακοατυχημένος, κακογένης, κακογέννητος, κακόγερος, κακογροίκητος, κακογυρισμένος, κακοδαίμων, κακόδοντος, κακόδοξος, κακοθαλασσιά, κακοθάνατος λίγα σύνθετα με πρώτο συνθετικό το επίθετο κακός, που τα συναντούμε σε μεσαιωνικά κείμενα]

    Λέτε να υπάρχει και το κακόψυχος σε μεσαιωνικά κείμενα; 🙂

  124. sarant said

    121τ Άλλο πάλι και τούτο!

  125. Γιάννης Ιατρού said

    123: Κι έλεγα, αφού φωνάζει, ποιός θα το πεί; Καταχωρήθηκε 🙂 🙂

  126. Γιάννης Ιατρού said

    Για τη λέξη «χρυσός» βάζω κι αυτό εδώ, ίσως φανεί χρήσιμο γενικά λόγω των αναφορών στις επιγραφές που βρέθηκε σαν λέξη:

  127. Γιάννης Ιατρού said

    126: Δεν ανέφερα την πηγή. Από το «The Mycenaean Greek Vocabulary» των John Chadwick και Lydia Baumbach (1963)

  128. Γιάννης Ιατρού said

    121: ???

  129. Pedis said

    Ευκολοδιάβαστο και πολύ χρήσιμο κείμενο.

    Στον επιλογο, φαντάζομαι ότι, επιχειρείται να γίνει ντρίμπλα στους ελληνοκεντριστές, σε κάθε περίπτωση, βέβαια, πολλές γλώσσες ανά την υφήλιο επιβίωσαν (προφανώς μετεξελιγμένες) μετά από μία μακρόχρονη πολιτική/κοινωνική κατάκτηση και υποταγή των φυσικών της φορέων σε αλλόγλωσση κοινότητα. Δεν είναι δα και κάτι το εξαιρετικό (εννοώ εξέπτιοναλ …).

    Τριτέυον ζήτημα: η παρακάτω φράση,

    Από μια τέτοια άγνωστη σε μας προελληνική γλώσσα προέρχονται οι αρχαίες ελληνικές λέξεις δάφνη, σαγήνη ‘είδος μεγάλου διχτυού’, σάλπιγξ ‘σάλπιγγα’.

    όπως είναι γραμμένη, δεν στέκει: αν η προελληνική γλώσσα είναι άγνωστη, τότε δεν μπορούμε να πούμε τιποτα για τις λέξεις της, αλλά, βέβαια κάτι αλλο εννοείται εδώ. Ερώτηση: πώς έχει εξαχθεί το συγκεκριμένο συμπέρασμα;

  130. Γς said

    > Λέξεις όπως […], κέρασος ‘κεράσι’ κτλ. ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, των πολύ πρώιμων δανείων.

    Των πολύ πρώιμων δανείων.
    Μόνο που εγώ τις δανείστηκα ψευδεπίγραφα. Οπως το μπόλικο, το πορτοκάλι δηλαδή.

    Οσο για το κεράσι δεν πρόλαβα να ολοκληρώσω.
    Ούτε καν γευστικώς:

    Μόλις είχε έρθει ο πατέρας μου με το λεωφορείο που οδηγούσε Αθήνα Γιάννενα και με φώναξε.
    Σκαρφάλωσα στην ανοιχτή πόρτα και πήρα τις παράξενες κόκκινες λιχουδιές σε μια χαρτοσακούλα,

    Δεν τις γεύτηκα όμως. Γλίστρησα.
    Σε λίγο στον Σταθμό Πρώτων Βοηθών στην 3η Σεπτεμβρίου τότε.

    -Σφίξε το χέρι σου. Δεν μπορείς;

    Και να γύψος

    Τριών, τεσσάρων χρονών.
    Μου έμεινε όμως το παιδικό κερασικό τραύμα.

    Ετσι μόλις έβγαιναν τα κεράσια στις λαϊκές, τα τάραζα.
    Δυο τρία από κάθε πάγκο.
    Ετσι για να μου φύγει η γυψίλα. Απ τη γεύση

  131. Γς said

    130:

    Κεράσια.

    Κι έγραφε ο Δύτης Των Νιπτήρων εδώ:

    » Στο #6 ανέφερα το Temps de cerises, το τραγούδι που ταυτίστηκε με την Κομμούνα (σχεδόν τυχαία, απ’ ό,τι φαίνεται, δηλαδή δεν φαίνεται να είχε καθόλου επαναστατικό περιεχόμενο, ήταν όμως δημοφιλές ανάμεσα στους Κομμουνάρους–δεν ξέρω αν το συνέδεαν με την άνοιξη των λαών που θα ερχόταν…). Το ανέβασε με τον Υβ Μοντάν ο Γς ένα σχόλιο παρακάτω.»

    Ναι, το ανέβασα ένα σχόλιο παρακάτω.

    >δεν φαίνεται να είχε καθόλου επαναστατικό περιεχόμενο

    «Quand nous en seronsau temps des cerises
    Et gai rossignol et merle moqueur
    Seront tous en fête»

    Το παρακάτω όμως, το Χατζηδάκικόν που του μοιάζει και ελαφρώς;

    «Ξέρω κάποιο στενό που δεν βλέπει ουρανό
    που δεν βλέπει τις νύχτες τ’ αστέρια»

  132. spiral architect 🇰🇵 said

    Από τον Όμηρο στο Τσεκελώτο. Το γκεστάλτ:

    Σ’ένα πρώτο γκεστάλτ το σύνολο είναι περισσότερο από το άθροισμα των μερών.
    Σ’ένα δεύτερο γκεστάλτ, πετυχαίνουμε καθαρή έξοδο από το μνημόνιο.
    Σ’ένα τρίτο γκεστάλτ, παίρνει πρωτάθλημα ο ΠΑΟΚ κι ο Σύριζα αρχίζει να οικοδομεί σοσιαλισμό.
    Σ’ένα τέταρτο γκεστάλτ η γη θα γίνει κόκκινη.

    Κι αν δεν τα καταλαβαίνετε όλα αυτά, είναι γιατί δεν είστε αριστεροί άνθρωποι της κουλτούρας και δεν τα σακουλεύεστε τα υψηλά νοήματα. 😆

  133. giorgos said

    Η λέξη «τούχρες» μήπως ξέρει κανένας τί σημαίνει?
    Τήν βρήκα σ’ ένα βιβλίο πού διαβάζω . Γράφει : » Ακρως χαρακτηριστική έν προκειμένω είναι καί ή τροπή τού έλληνικού άλφαβήτου κατά περιοχές καί συμβιώσεις : στήν Κων/πολη οί πατριαρχικές ύπογραφές παίρνουν πλήρεις άραβικούς χαρακτήρες, ούδόλως διαφέροντες στήν μορφή καί μεγαλοπρέπεια άπό τίς σουλτανικές τούχρες , ένώ σέ άλλες περιοχές ή γραφή γίνεται λίγο ή πολύ κυριλλική.»

  134. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    133 Tuğra, το σουλτανικό μονόγραμμα, είδος υπογραφής.
    https://tr.wikipedia.org/wiki/Tu%C4%9Fra

  135. giorgos said

    134. Eυχαριστώ πολύ .

  136. Alexis said

    #123: Σίγουρα! Ως γνωστόν τον μεσαίωνα υπήρχαν πολλοί «κακόψυχοι». Ενίοτε διέθεταν και σκοτεινό υπόγειο παρασκευής μαγικών φίλτρων! 😆

  137. LandS said

    132 Τουλάχιστον ας έλεγες κάτι τέτοιο: The original famous phrase of Gestalt psychologist Kurt Koffka, «the whole is something else than the sum of its parts» is often incorrectly translated as «The whole is greater than the sum of its parts», and thus used when explaining gestalt theory, and further incorrectly applied to systems theory. (από την εγγλέζικη Βίκι) ή ότι ο Τσακαλώτος έχει την απλοϊκή άποψη για την «θεωρία του γκελσταλτ»

  138. sarant said

    Καλημέρα απο εδώ!

    134-5 Το έχω δει και «ο τουγράς»

  139. αμμόλοφος < αγγλ. sandhill, βατραχάνθρωπος < αγγλ. frogman, γραφειοκρατία < γαλλ. bureaucratie, διαστημόπλοιο < αγγλ. space ship, κοινωνιογλωσσολογία < αγγλ. sociolinguistics, μονόδρομος < αγγλ. one­way, ουρανοξύστης < αγγλ. sky-scraper, παγόβουνο < αγγλ. iceberg κτλ. Τι συνέβη σε αυτές τις περιπτώσεις; Απλούστατα, οι μορφωμένοι Νεοέλληνες που ήρθαν σε επαφή με τις ξένες αυτές λέξεις, δεν θέλησαν να τις εισαγάγουν στη νέα ελληνική με την ξενική τους μορφή, ως σάντχιλ, φρόγκμαν, μπιροκρατί, σπέις σιπ κτλ., αλλά τις μετέφρασαν, αποδίδοντας στα ελληνικά τα συνθετικά τους, για να τους δώσουν αυτό που ονομάζουμε σημασιολογική διαφάνεια. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι λέξεις αυτές παύουν να είναι δάνεια, καθώς η σύλληψη των εννοιών αλλά και η δομή των συνθέτων που τις εκφράζουν έγιναν από ξένους και είναι δανεισμένες στη νέα ελληνική από ξένες γλώσσες. Ελληνικά είναι τα στοιχεία που χρησιμοποιήσαμε εμείς για να τις μεταφράσουμε στη γλώσσα μας.

    # Ακριβώς έτσι, αλλά να μην υποτιμούμε ότι η σημερινή (νεοελληνική) σύνθεση των λέξεων αυτών είναι εξολοκλήρου (αρχαιο)ελληνικής προέλευσης.

  140. Pedis said

    # 132 – τι λε ρε πούστη μου, το γκέσταλτ τα πρωτόπε αυτά τα βαθιά και σπουδαία!

    Πάρε και ολιστικά νάχεις, είχαμε εναλλακτική, αλλά μάς τελείωσε …

    Να σε δουλεύει ο Τσακαλώτος …

    πίκρα.

  141. Ἀρχιμήδης Ἀναγνώστου said

    Πάντως τὸ γενικὸ συμπέρασμα τοῦ ἄρθρου εἶναι ὅτι οἱ ξένες λέξες καλῶς μπῆκαν στὴ γλῶσσα, ἀλλὰ οἱ ἑλληνικὲς λέξεις ποὺ ἀναβίωσαν τὸ 19ο αἰώνα ἢ οἱ νέες λέξεις μὲ ἑλληνικὴ ρίζα ποὺ ἔφτιαξαν οἱ τότε λόγιοι κακῶς μπῆκαν. Οἱ μὲν ξένοι εἶχαν κάθε δικαίωμα νὰ φτιάξουν λέξεις ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ (π.χ τηλέφωνο) ἀλλὰ ἐμεῖς κακῶς φτιάξαμε κατὰ τὸ ἴδιο σκεπτικὸ τὴν τηλεόραση ὡς μεταφραστικὸ δάνειο. Ἄρα καὶ οἱ Γερμανοὶ κακῶς τὴν εἶπαν fahrseher (συγχωρέστε με ἂν δὲ θυμᾶμαι τὴν ὀρθογραφία).

    Δὲ θὰ διαφωνήσω ὅτι κακῶς οἱ καθαρευουσιάνοι προσπάθησαν νὰ ἐξοβελίσουν λαϊκὲς λέξεις μὲ ἑλληνικὴ ρίζα καὶ θὰ συμφωνήσω ἐπίσης ὅτι πράγματι αὐτὲς οἱ λέξεις εἶναι ἡ καλύτερη ἀπόδειξη τῆς συνέχειας τῆς γλώσσας μας. Ὅπως ὅμως δεχόμαστε τὶς ἱστορικὲς ἑξηγήσεις γιὰ τὴν εἴσοδο λέξεων ἀπὸ λαοὺς μὲ τοὺς ὁποίους συμβιώσαμε, ἄλλο τόσο πρέπει νὰ δεχτοῦμε καὶ νὰ ἑρμηνεύσουμε τοὺς ἱστορικοὺς λόγους ποὺ θελήσαμε νὰ φτιάξουμε ἀνεξάρτητο κράτος καὶ τὰ ἰδεολογικὰ στηρίγματα ποὺ ὁδήγησαν στὴν ἐπανάσταση καὶ τοὺς ἀγῶνες γι’αὐτό. Ἐπιγραμματικά, γιατὶ δὲν ἔχω χρόνο, ἀναφέρω τὴν πανευρωπαϊκὴ τάση τῶν δυτικῶν λογίων νὰ θαυμάζουν κάθε τι τὸ ἑλληνικὸ καὶ νὰ συγκινοῦνται ἀπὸ τὴν ἰδέα ὅτι ἦταν ζωντανὸ τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος καὶ παρ’ὅλο ποὺ τὰ πολιτικὰ συμφέροντα τῶν χωρῶν τους ἦταν ἀντίθετα μὲ τὴν ἀπελευθέρωση τῶν Ἑλλήνων ἀναγκάστηκαν νὰ κάνουν κάποιες ὑποχωρήσεις καὶ συνἐβαλε αὐτὸ στὴν ἵδρυση τῆς αὐτόνομης κοινότητος. Ἐπίσης ἡ λεγόμενη δημοτικὴ δὲν ἦταν τότε κοινὴ ὅπως σήμερα. Καὶ πολλὲς ξένες λέξεις ἦταν διαφορετικὲς ἀπὸ τόσο σὲ τόπο. Π.χ ἡ σημαῖα ἀλλοῦ λεγόταν μπαϊράκι, ἀλλοῦ μπαντιέρα, ἀλλοῦ λάβαρο. Ξένη θὰ ἦταν ἡ μπαντιέρα γιὰ τὸ Μικρασιάτη, ξένο τὸ μπαϊράκι γιὰ τὸν Κυκλαδίτη ἢ τὸν Ἑπτανήσιο. Καὶ τὸ πιὸ σημαντικὸ οἱ ξένες λέξεις δὲν ἦταν γιὰ τοὺς τότε ἐπαναστατήσαντες Ἕλληνες λέξεις ποὺ προῆλθαν ἀπὸ συμβίωση μὲ ἄλλους λαούς, αὐτὸ τὸ λέμε σήμερα ποὺ εἴμαστε σὲ περίοδο εἰρήνης, ἀλλὰ λέξεις τῶν κατακτητῶν. Κι ὅσον ἀφορᾶ τοὺς Τούρκους, οἱ Τοῦρκοι ὡς Μουσουλμάνοι θεωροῦσαν τοὺς ἑαυτούς τους ἀνώτερους (αὐτὸ δὲν τὸ κατακρίνουμε ποτέ, ἐμεῖς νὰ μὴ θεωροῦμε ἑαυτοὺς ἀνώτερους, οἱ ἄλλοι ἂς θεωροῦν), τοὺς ἐπέβαλλαν νὰ τοὺς ἀπευθύνονται μὲ χαμηλὸ βλέμμα, τοὺς σκότωναν ἂν τύχαινε νὰ ἐρωτευτοῦν μιὰ δικιά τους, τοὺς ἀπαγόρευαν νὰ χτυπᾶνε τὶς καμπάνες ἀλλὰ ὁ Μουεζίνης μποροῦσε νὰ τοὺς ξεκουφαίνει τὴν ὥρα τῆς προσευχῆς κοκ. Ἦταν ἀπόλυτα δικαιολογημένο τὸ νὰ θέλουν οἱ Ἕλληνες μιὰ καθαρότερη γλῶσσα περισσότερο ἑλληνική. Καὶ ναί, εὐτυχῶς ποὺ οἰ Ψυχάρηδες καὶ ὅλος ὁ συρφετὸς τῶν δημοτικιστῶν ἐμφανίστηκαν ἀργότερα καὶ μποροῦμε καὶ λέμε ἐφημερίδα, κουρεῖο, σημαῖα, ὑπουργεῖο, λεωφορεῖο κοκ. Ἅγιοι ἦταν αὐτοὶ οἱ ἀνθρωποι

  142. LandS said

    139 Πήγα να σου τη βγω με το «ξύστης» (ότι δεν είναι αρχαίο και καλά) και έπεσα εδώ http://stephanus.tlg.uci.edu/lsj/#eid=60830&context=search

  143. Γιάννης Ιατρού said

    136: Ιεροεξεταστές οι περισσότεροι, μέλη της Sacra Congregatio Propaganda Fide 🙂

  144. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    138, Βασικά έτσι είναι γνωστό, το «τούχρα» κ γω πρώτη φορά το είδα.

  145. panoselgrec said

    15 Εννοούσα μου φαινεται πιο πιθανο η διπλη χρηση ντους->ντουζ να ηρθε μετα απο το υποκοριστικο και παραγωγο (ντουζακι, ντουζιερα) παρα απο το «αρχαιο» και συγκεκριμένης, ιατρικης, χρησης ντουζ [που μαλλον σταματησε να χρησιμοποιειται στη Γαλλια πριν εμφανιστουν οι ντουζιερες στην Ελλαδα]. Αλλα σιγουρα ειναι αστηρικτη προσωπικη υποθεση. Καποιος που εχει χρονο να ψαξει σωματα κειμενων στα Ελληνικα και Γαλλικα μπορει να βρει ενδειξεις αν οντως προκειται για διπλο χρονικα δανειο.

  146. ΓιώργοςΜ said

    141 Πάντως τὸ γενικὸ συμπέρασμα τοῦ ἄρθρου εἶναι ὅτι οἱ ξένες λέξες καλῶς μπῆκαν στὴ γλῶσσα, ἀλλὰ οἱ ἑλληνικὲς λέξεις ποὺ ἀναβίωσαν τὸ 19ο αἰώνα ἢ οἱ νέες λέξεις μὲ ἑλληνικὴ ρίζα ποὺ ἔφτιαξαν οἱ τότε λόγιοι κακῶς μπῆκαν

    Αυτό από πού προκύπτει; Εγώ τουλάχιστον δεν καταλαβαίνω κάτι τέτοιο, ίσα-ίσα δικαιολογείται η επιλογή αυτή:
    […] αλλά τις μετέφρασαν, αποδίδοντας στα ελληνικά τα συνθετικά τους, για να τους δώσουν αυτό που ονομάζουμε σημασιολογική διαφάνεια. […]

    Διακρίνω (δική μου εκτίμηση, μπορεί να σφάλλω) την αντιπαράθεση λαϊκού-λόγιου, καθώς συνήθως ταυτιζόμαστε με το λαό και θεωρούμε τους λόγιους «απέναντι». Χωρίς αυτή την προκατάληψη (που δε διακρίνω να διατρέχει το κείμενο), το να πει κανείς τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, να αποδώσει δηλαδή την πραγματικότητα με ακρίβεια και σαφήνεια, μόνο καλό κάνει σε όσους θέλουμε να κατανοήσουμε τα φαινόμενα.
    Η τοποθέτηση υπέρ η κατά μιας θέσης (καθαρεύουσα/δημοτική, μονοτονικό/πολυτονικό κλπ) είναι άλλο κεφάλαιο, αλλά ο διάλογος γίνεται πιο πλούσιος και αποδοτικός όταν υπάρχουν ξεκάθαρα και ψύχραιμα παρουσιασμένα ιστορικά δεδομένα.

  147. Ἀρχιμήδης Ἀναγνώστου said

    146. Εἶναι σαφέστατα ἐπικριτικὸς στὴν προσπάθεια ἐκκαθαρισμοῦ τῆς γλώσσας ἀπὸ τὰ ξένα στοιχεῖα χωρὶς νὰ ἀναλύει ὅλους τοὺς ἱστορικοὺς παράγοντες ποὺ ὁδήγησαν σὲ αὐτό, ἐνῶ γιὰ ὅλες τὶς ἄλλες περιπτώσεις κρατάει μιὰ οὐδέτερη περιγραφικὴ στάση καὶ θεωρεῖ φυσικὴ τὴν εἴσοδο ξένων λέξεων ἀλλὰ ἀφύσικη τὴν εἴσοδο ἢ τὴν ἀναβίωση ἑλληνικῶν. Ὅταν ὅμως ξένοι κάνουν τὸ ἴδιο, πλάθουν δηλαδὴ νέες λέξεις ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα ὴ τὰ λατινικά, τότε εἶναι φυσικὸς αὐτὸς ὁ τρόπος; Ὅλοι οἱ ἄλλοι μποροῦν νὰ σκαλίζουν τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ καὶ μόνο ἐμεῖς δὲν ἔχουμε δικαίωμα;Ἔ κάτσε! Ἂν οἱ ἄλλοι ἔχουν τ’ἀρχαῖα γιὰ πηγή τους μιὰ φορά, ἐμεῖς πρέπει νὰ τὰ ἔχουμε ἑκατό

  148. nefelh said

    Σε συνέχεια του σχολίου 31, κι εγώ έχω ακούσει ότι το Μενίδι δεν είναι Αλβανικής προέλευσης. Μάλιστα έχω διαβάσει τον ισχυρισμό πως προέρχεται από τον Αριστοφάνη. Δυστυχώς είμαι σε ανακαίνιση και το βιβλίο που έχω στο μυαλό μου είναι σε κάποια κούτα, όμως αλίευσα έναν σύνδεσμο με παρόμοιο επιχείρημα. Η ετυμολογία δίνεται στη σελίδα 10.

    https://arxaiologikoacharnes.files.wordpress.com/2017/08/ceb3cebaceafcf81ceb1cf82-ceb1cf87ceb1cf81cebdceadcf82.pdf

    Είμαι πολύ άσχετος για να μπορώ να κρίνω τον ισχυρισμό, θα ήθελα όμως να μάθω εάν στέκει ή όχι αυτή η ιστορία.

  149. Pedis said

    # 129 – έλα, αφήστε, τώρα, τα ιδεολογικά τσάμικα και δέστε αν έχετε καμιά απάντηση στο # 129τέλος που επαναφέρω εδώ για ευκολία:

    Τριτέυον ζήτημα: η παρακάτω φράση,

    Από μια τέτοια άγνωστη σε μας προελληνική γλώσσα προέρχονται οι αρχαίες ελληνικές λέξεις δάφνη, σαγήνη ‘είδος μεγάλου διχτυού’, σάλπιγξ ‘σάλπιγγα’.

    όπως είναι γραμμένη, δεν στέκει: αν η προελληνική γλώσσα είναι άγνωστη, τότε δεν μπορούμε να πούμε τιποτα για τις λέξεις της, αλλά, βέβαια κάτι αλλο εννοείται εδώ. Ερώτηση: πώς έχει εξαχθεί το συγκεκριμένο συμπέρασμα;

    Μερσί.

  150. Νέο Kid said

    149. Διά της εις άτοπον απαγωγής, ίσως; Αν οι λέξεις αυτές δεν μπορεί (με τα ως τώρα επιστημονικά δεδομένα και στοιχεία) να αναχθούν σε άλλα καθιερωμένα γλωσσικά πλαίσια/συγγένειες (ινδοευρωπαϊκά, σημιτικά, …) οι σχετικοί επιστήμονες υποθέτουν εύλογα ένα προυπάρχον «ανάδελφο;» γλωσσικό πλαίσιο. Το προελληνικό καλούμενο.

  151. Pedis said

    δύσκολο, 1) επειδή πρεπει να ληφθουν υποψην όλες οι λέξεις των γνωστών γλωσσών με τις οποίες έχει αλληλεπιδράσε η ελληνική σε τρεις-τέσσερες χιλιάδες χρόνια, 2) διότι στο φιλντ θα υπάρχουν χιλιάδες πορτοκάλος που δημιουργούν τόσο νόιζ ώστε η εις άτοπον απαγωγή να μην δουλεύει.

  152. Pedis said

    -> 151 – πορτοκάλος … εννοώ σε όλες τις γλώσσες σε όλες τις γλώσσες … δεν είναι προνόμιο της ελληνικής λεβεντιάς … ούτε καν αυτό.

  153. sarant said

    Αυτό που λέει ο Κιντ είναι γενικά σωστό.

  154. Γιάννης Ιατρού said

    148: Ωραίο το βιβλιαράκι, ευχαριστούμε

    Μένει βέβαια να βρεθεί η επιστολή του Πάπα (το Βατικανό θα τις έχει όλες…, που είναι οι σχολιαστές με τα κονέ;;; 🙂 ), για να αποδειχθεί, γιατί έτσι, χωρίς καμία παραπομπή, είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό χωρίς αμφισβήτηση …..

  155. Pedis said

    # 153 – πώς μπορείς να βεβαιώσεις ότι κάτι *δεν* είναι όμοιο με κάποιο από τα στοιχεία ενός συνόλου όταν δεν γνωρίζεις ή δεν μπορείς να έχεις πρόσβαση στο συνολικό αριθμό των στοιχείων του συνόλου; (και οποισδήποτε συλλογισμός με πιθανότητες, σε αυτή την περίπτωση, χωλαίνει.) Ακόμη περισσότερο, όταν η καταγωγή αρκετών από τα στοιχεία του συνόλου δεν είναι βέβαια. Πώς γίνεται, λοιπόν, και πείθονται οι ειδικοί;

  156. Pedis said

    βέβαια -> βεβαία = βέβαιη

  157. panoselgrec said

    #155 Τα σύνολα αυτά «δημιουργούνται» από ειδικούς ακριβώς επειδή έχουν στοιχεία που «μοιάζουν». Κάθε «νέο» στοιχείο που εξετάζεται ανήκει ή δεν ανήκει στα υπάρχοντα σύνολα (και δημιουργεί δικό του)

  158. Pedis said

    # 157 – Α, είναι ξεκάθαρο, σχεδόν προφανές.

  159. panoselgrec said

    #158 Πως μπορώ να αποδείξω ότι το 4.5 *δεν* ανήκει στους ακέραιους, τους περιττούς ή τους πρώτους, αν δεν τον συγκρίνω με όλους τους (άπειρους) ακέραιους κτλ. αριθμούς? Εύκολα; *εγώ* εχω αποφασίσει ποιους αριθμούς ονομάζω «ακέραιους». με βάση κάποια κοινή τους ιδιότητα (μοιάζουν μεταξύ τους σε κάτι). Αν την έχει, τότε ανήκει και αυτός. *Φαντάζομαι* ανάλογα δουλέυει η ομαδοποίηση και στη γλωσσολογία.

  160. Tomás de Torquemada said

    #143
    Τέκνον Ιωάννη! Με αγαλλίαση σε είδα να παραπέμπεις το πλήρωμα του παρόντος ιστολογίου στην περισπούδαστη μελέτη του πατρός Πέτρου! 🙂 🙂
    #154
    Νάμα ταληθές πνευματικόν καθίσταται η Βούλλα του Αγίου Πατρός Ιννοκεντίου! Ανασύρωμεν εκ των βαθέων της ημετέρας βιβλιοθήκης μελέτην σχετικήν και προσφέρωμεν εις άπαντας τους αναγνώστας του παρόντος ιστολογίου, επ’ ελπίδι μετανοίας. Καταβιβάσατε ελεύθερα https://drive.google.com/file/d/1iXvj26cbd48Res3e2iDF6r1y78GpxfeW/view?usp=sharing
    Εμπεριέχει και παλαιοτέραν βιβλιογραφίαν, δείγμα ταύτης ώδε: https://tinyurl.com/yc62juux

  161. Tomás de Torquemada said

    #160 συνέχεια
    Δια τους ρέκτας και αληθώς μύστας, το πρωτότυπον κείμενον της Βούλλας «Antiquam Atheniensis Gloriam» ευρίσκεται εδώ https://books.google.gr/books?id=T16WmwfN3sEC&hl=el&pg=RA2-PA150#v=onepage&q&f=false

    Παρατηρήσατε την κλασική παιδεία του, ασφαλώς ελληνοψύχου, Αγίου Πατρός Ιννοκεντίου, όστις εις τας τρεις πρώτας λέξεις της Βούλλας (ως γνωστόν οι πρώτες λέξεις κάθε Βούλλας αποτελούν ένα είδος «τίτλου») παραπέμπει ευθέως και σαφώς εις την των Αθηνών αρχαίαν δόξαν! 😀 😀

    Διατί το αποκρύπτει επιμελώς επί δεκαετίαν όλην ο ρέκτης περί τα αθηναϊκά Νικοκύρης; 🙂 🙂

  162. Γιάννης Ιατρού said

    160/161: Tomás de Torquemada
    Οποία αγαλλίασις αδελφέ Tomás, εύγε! Δέξασθε την έκφρασιν της προς υμάς εξαιρέτου υπολήψεώς μου.
    Οποία αρετή η ικανότης σας περί την ανεύρεσιν των ζητηθέντων τεκμηρίων, η οποία αφίησι εμέ τε και τους λοιπούς αδελφούς και πατέρας της Ιεράς και Αγίας Εξετάσεως έκθαμβους! Vilius argentum est auro, virtutibus aurum.
    Πεποιθώς ότι η υμετέρα βιβλιοθήκη θα παραμείνη εσαεί συνδεδεμένη μετά της Αγίας ημών Έδρας και ούτως θα διατηρηθή εις την αρίστην παρούσαν κατάστασιν, απονέμομέν σοι την ημετέραν ευχήν, η δε του Υψίστου ευλογία είη μετά σου!

  163. Ριβαλντίνιο said

    Και από ότι βλέπω το έχει το Μενίδι, όπως το είχα δεί στους συνδέσμους του σχολίου 31. Άρα πάει περίπατο ότι το τοπωνύμιο Μενίδι είναι αρβανίτικο αφού το 1208 δεν είχαν κατέβει τα αρβανιτζέλια.

    ______________________________________________________________________

    Μερικοί λαοί από Σακελλαρίου :

    Λέλεγες

    «…Το εθνικό όνομα Λέλεγες έχει ενικό αριθμό χωρίς λε- : Λέξ. Το λε- που μπαίνει στον πληθυντικό δεν είναι παρά το πρόθημα που διαφοροποιεί αυτόν τον αριθμό από τον ενικό στη γλώσσα των Χάττι, λαού που κατοίκησε στη Μ. Ασία πριν από τους Ινδοευρωπαίους. Άρα οι Λέλεγες μιλούσαν την ίδια γλώσσα με τους Χάττι. Τα ονόματα των Τυρρηνών, των Εκτήνων και των Κυλικράνων, μπορούν να αποδοθούν στο μεσογειακό υπόστρωμα γιατί δεν προσφέρονται σε ινδοευρωπαϊκή ετυμολογία και γιατί το επίθημα –αν– που περιέχουν δεν είναι ινδοευρωπαϊκό, αλλά μεσογειακό, γεγονός που δεν εμπόδισε βέβαια να χρησιμοποιηθεί αργότερα στον σχηματισμό ονομάτων ινδοευρωπαϊκών φύλων, μεταξύ άλλων και ελληνικών. Από το ίδιο υπόστρωμα έχουν διασωθή τοπωνύμια διαδεδομένα στην Ιβηρική χερσόνησο, στη Ν. Γαλλία, στην Ιταλία, στη Βαλκανική μαζί με την Ελλάδα, στη Μ. Ασία, στον Καύκασο. Όλα έχουν μονοσύλλαβες ρίζες με ένα φωνήεν που αποδίδεται άλλοτε με α και άλλοτε με ε, π.χ. Καρ- / Κερ-, Καλ- / Κελ-, Γαρ- / Γερ-, Σαλ- / Σελ-, Ταβ- / Τεβ- : φαίνεται ότι οι Ινδοευρωπαίοι που διετήρησαν αυτά τα τοπωνύμια δυσκολεύθηκαν να προφέρουν με ακρίβεια ένα ξένο φωνήεν που ήταν ανάμεσα σε α και ε. Κάθε μια από αυτές τις ρίζες περιέχεται κατά κανόνα σε ονόματα τόπων που έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Από αυτή τη παρατήρηση εξάγεται το συμπέρασμα ότι κάθε τέτοια ρίζα ήταν το όνομα του αντιστοίχου πράγματος στην πανάρχαιη αυτή γλώσσα…
    …Η άφιξη των πρώτων Ινδοευρωπαίων στην Ελλάδα, χρονολογείται στην αρχή της Χαλκοκρατίας . Άρα οι λαοί που μιλούσαν αυτή τη γλώσσα θα επεκράτησαν στην Ελλάδα ενωρίτερα, έως το τέλος της Νεολιθικής Εποχής, σε μερικά μέρη και έως την αρχή της Χαλκοκρατίας. Πότε ήλθαν; Προς το παρόν δεν μπορεί να δοθή απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα…»

    Πελασγοί

    «…Μόλις το 1958 συσχετίσθηκε το όνομα των Πελασγών με την «πελασγική γλώσσα», όταν δηλαδή διατυπώθηκε η υπόθεση ετυμολογίας του ονόματος από Ινδοευρωπαϊκές ρίζες σύμφωνα με φωνητικούς νόμους που είχαν ήδη διαπιστωθεί ως νόμοι της «πελασγικής». Αυτές οι ινδοευρωπαϊκές ρίζες είναι bhel – «ανθώ, ακμάζω» και osgho – «κλάδος».
    Ένα σύνθετο bhel – osgho – s , που θα σήμαινε «ανθισμένο κλαδί», έγινε Πελασγός, με μια σειρά μεταβολών: έλλειψε η δασύτης από το bh γιατί ακολουθούσε το επίσης δασύ gh , το b εξελίχθηκε σε π, το gh έγινε γ, το ο μεταβλήθηκε σε α. Αυτή η ετυμολογία είναι απόλυτα ικανοποιητική από φωνητική άποψη: εξηγούνται όλες οι μεταβολές σύμφωνα με νόμους που δεν διατυπώθηκαν επίτηδες (πράγμα που, δυστυχώς, γίνεται αρκετά συχνά), αλλά είχαν ήδη παρατηρηθεί στα κατάλοιπα του προελληνικού ινδοευρωπαϊκού υποστρώματος…
    …Το πρόβλημα της εθνικής θέσεως των Πελασγών μπορεί να προσεγγισθεί με αφετηρία ωρισμένα στοιχεία των παραδόσεων για τον ήρωα Πελασγό, επώνυμο του λαού. Σύμφωνα με μύθους της Αρκαδίας, του Άργους και της Θεσσαλίας, τριών διαφορετικών χωρών, που όμως είχαν κατοικηθεί από Πελασγούς, ο ήρωας Πελασγός συνδέεται με προόδους στη διατροφή των ανθρώπων: στο Άργος και στη Θεσσαλία με την καλλιέργεια των δημητριακών και την παρασκευή ψωμιού, στην Αρκαδία με την ανακάλυψη της θρεπτικής αξίας του καρπού της βαλανιδιάς. Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι η αρχαία ελληνική λέξη για την βαλανιδιά, δρυς, παράγεται από μια ινδοευρωπαϊκή ρίζα που σήμαινε γενικότερα «δένδρο». Με αφετηρία αυτά τα στοιχεία μπορούμε να εικάσουμε ότι ο Πελασγός, πριν γίνει ήρωας, ήταν η προσωποποίηση ενός βλαστικού πνεύματος που έκανε δένδρα και στάχυα να παράγουν καρπούς. Ακόμη πιο παλαιά αυτό το πνεύμα θα ταυτιζόταν με κάθε δένδρο και φυτό.
    Ένας πολύ αρχαίος ποιητής, ο Άσιος, μας λέει ότι η γη «ανέδωκε» τον Πελασγό στα βουνά τα σκεπασμένα από υψίκομα δένδρα. Η λέξη «ανέδωκε» φέρνει στο νου την εικόνα ενός φυτού που προβάλλει από την γη και η χρήση του πληθυντικού για τα βουνά μας εμποδίζει να αντιληφθούμε την γέννηση του Πελασγού ως γεγονός που έγινε μια μόνη φορά σε ωρισμένο τόπο και ωρισμένο χρόνο και εξυπακούει μάλλον την γένεση κάθε δένδρου.
    Η σχέση του Πελασγού με την βλάστηση προκύπτει και έμμεσα: σύμφωνα με μια παράδοση, ίσως θεσσαλική, ο Πελασγός είχε ένα γιο που λεγόταν Χλωρός. Τέλος είναι χρήσιμη η μαρτυρία του Πλινίου ότι ένα είδος δάφνης λεγόταν pelasgum. Το πρώτο κέρδος που αποκομίζουμε από τα προηγούμενα είναι ένα στοιχείο της θρησκείας των Πελασγών. Το δεύτερο είναι η σύναψη των Πελασγών με το προελληνικό ινδοευρωπαϊκό υπόστρωμα, γιατί η παλαιά ιδιότης του Πελασγού ως βλαστικού πνεύματος ταιριάζει με τις σημασίες που εξυπακούονται από την αναγωγή του ονόματος Πελασγός στον τύπο bel – osgho -. Η ρίζα bel- δεν σημαίνει μόνον «ανθώ», αλλά και «βλαστάνω», «φουσκώνω», «πρασινίζω».
    «Πελασγός» θα ήταν λοιπόν αρχικά το κλαδί την εποχή της φυλλοφορίας και της ανθοφορίας και έπειτα το πνεύμα που έκαμε τα κλαδιά να βγάζουν φύλλα και άνθη. «Πελασγοί» ήταν οι άνθρωποι που απένεμαν λατρεία σ’ αυτό το πνεύμα και πίστευαν ότι υπήρχαν χάρη σ’ αυτό…
    …Διάφορες ελληνικές παραδόσεις τοποθετούν τους Πελασγούς αμέσως πριν από τους Αρκάδες στην Αρκαδία, από τους Δαναούς στο Άργος, από τους Ίωνες στην Β. Πελοπόννησο και στην Αττική, από διάφορα ελληνικά φύλα στην Θεσσαλία. Επειδή οι Δαναοί, έφθασαν στο τέλος της δευτέρας φάσεως της Πρωτοελλαδικής και τα άλλα ελληνόγλωσσα φύλα στο τέλος της τρίτης και από την άλλη μεριά, η Πρωτοελλαδική Εποχή παρουσιάζει μια ενότητα πολιτισμού σ’ όλη την διάρκεια της, είναι εύλογο να υποθέσει κάποιος ότι οι Πελασγοί εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα από την αρχή αυτής της εποχής, δηλαδή σύγχρονα ή σχεδόν σύγχρονα με τους Αίμονες…».

    Αίμονες
    ( Για άλλη ετυμολογία δείτε και εδώ : https://smerdaleos.wordpress.com/2017/12/04/το-ορωνύμιο-αἵμων-αἷμος-ως-οροσειρά/ )

    «…Το όνομα των Αιμόνων μπορεί να ετυμολογηθεί είτε από το ελληνικό επίθετο αἳμων που σημαίνει «αιματηρός, αιματώδης» είτε από μια άλλη ομόηχη ελληνική λέξη με σημασία «ζηλωτής, επιτήδειος» είτε από το ουσιαστικό αἷμος που σημαίνει «θάμνος, περιοχή με θάμνους» και που είναι επίσης το όνομα του όρους Αίμου .
    Από την αρχαία γραμματεία έφθασαν ως την εποχή μας αναμνήσεις που τοποθετούν τους Αίμονες στη Θεσσαλία και ειδικότερα στο Δώτιον πεδίον, στη Λάρισα και στην Ιωλκό. Ως κατάλοιπα του ιδίου λαού μπορούν να θεωρηθούν εξ άλλου τα ονόματα των τόπων (Αίμων, Αιμονία, Αιμονιαί) και τα ονόματα ηρώων (Αίμων, Αιμόνιος) που εντοπίζονται στη Βοιωτία, στην Αιτωλία και στην νότια Αρκαδία. Παραπλήσια είναι η διάδοση του Πολιτισμού της Γκουμέλνιτσας: Εκτός από την Θράκη, απαντά στο Ραχμάνι της Θεσσαλίας, στον Άγιο Νικόλαο της Ακαρνανίας, στην Ασέα της Αρκαδίας (σε ελάχιστη απόσταση από την αρκαδική πόλη Αιμονιαί). Εστία του πολιτισμού αυτού είναι η περιοχή του Αίμου. Είναι λοιπό εύλογο να υποθέσει κάποιος, ότι οι Αίμονες υπήρξαν οι φορείς του Πολιτισμού της Γκουμέλνιτσας στην Ελλάδα, στην αρχή της Πρώϊμης Χαλκοκρατίας, δηλαδή γύρω στο 3000 π.Χ. …».

    Δρύοπες

    «… αναλύεται στο θέμα δρυ- “δένδρο, δρυς” και στο επίθημα – οπ -, γνωστό από πολλά εθνικά και τοπωνύμια στην Ελλάδα, στην Ιλλυρία, στη Θράκη, αλλά και από λέξεις της ελληνικής που δηλώνουν διάφορα είδη πουλιών και εντόμων. Ένα πολύ όμοιο όνομα έφεραν οι Δευρίοπες ή Δουρίοπες στην Ιλλυρία (δρυ-, δευρ-, δουρ-, ανάγονται όλα στο ίδιο ινδοευρωπαϊκό θέμα)…»

    Αχαιοί

    «…Η ρίζα akw- στην ελληνική θα είχε δώσει απ- ή ατ- (ανάλογα με τα φωνήεντα που θα ακολουθούσαν και ανάλογα με την διάλεκτο). Από την άλλη μεριά πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι :
    α) το προελληνικό ινδοευρωπαϊκό υπόστρωμα μετέτρεψε το kw- σε κ
    β) μια τουλάχιστον γλώσσα ή διάλεκτος αυτού του υποστρώματος μετέτρεψε το κ σε χ. Αυτή η γλώσσα θα ήταν λοιπόν εκείνη που κληροδότησε στους Έλληνες τα ονόματα Αχαιοί, Αχιλλεύς, Αχελώος, Αχάμας, Αχάτης, Αχέλης, Ίναχος.
    […] Οι Έλληνες Αχαιοί απλώθηκαν σε διάφορες ελληνικές χώρες από την Αχαΐα Φθιώτιδα. Άρα σ’ αυτή την περιοχή επεκάθισαν σε ένα πληθυσμό πρωτο-αχαϊκό, από τον οποίο πήραν και το όνομα και μερικές λατρείες. Άλλα τμήματα Πρωτο – Αχαιών ίσως κατείχαν την Αθαμανία και την Αιτωλία, χώρες όπου απαντούν τα υδρωνύμια Ίναχος και Αχελώος. Πολλά ονόματα ποταμών και άλλων τόπων, καθώς και θεών, με ρίζα αχ- μαρτυρούνται επίσης στην κεντρική και ανατολική Στερεά, στην Πελοπόννησο, σε νησιά του Αιγαίου, στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, αλλά είναι δύσκολο να αποφανθούμε ποια από αυτά ανάγονται σε εγκαταστάσεις Πρωτο-Αχαιών και δεν έχουν δοθεί από Έλληνες Αχαιούς.
    …Έξω από την Ελλάδα βρίσκουμε λαό με όνομα Αχαιοί στα ανατολικά παράλια του Ευξείνου. Στην ίδια περιοχή εντοπίζονται ονόματα ποταμών Αχαιοῦς και Ἀχάρδεος, καθώς και ένας οικισμός Ἀχαΐα […] Αυτός ο λαός θα ήταν ίσως ένα παρακλάδι των Πρωτο-Αχαιών και τα τοπωνύμια που αναφέραμε πιο πάνω, ισάριθμα ίχνη παλαιών εγκαταστάσεων των ιδίων…» (Ι.Ε.Ε. τομ. Α΄ σελ. 361).

    «…Διασταυρώνοντας τα συμπεράσματα που μας έχει προσπορίσει η ανάλυση της διαλέκτου των μυκηναϊκών πινακίδων και ο εντοπισμός των σήμερα γνωστών αχαϊκών λατρειών, με τους ιστορικούς πυρήνες που έχουν διατηρηθεί μέσα από τις παραδόσεις για μετακινήσεις Αχαιών, μπορούμε να αποκαταστήσουμε τις πιθανές γενικές γραμμές της διαμορφώσεως και εξαπλώσεως αυτού του φύλου. Πρωτοελληνικές ομάδες (ένα ή περισσότερα φύλα) που μιλούσαν την προ-αιολική παραλλαγή της κεντρικής διαλέκτου, φθάνοντας στη νότια Θεσσαλία γύρω στο 1900 π.Χ. υπέταξαν τους εκεί εγκατεστημένους Αχαιούς (Πρωτο-Αχαιούς), τμήμα ενός λαού ινδοευρωπαϊκού απλωμένου και σε άλλες ελληνικές χώρες. Έπειτα από μακρόχρονη συμβίωση, τα πρωτοελληνικά στοιχεία αφωμοίωσαν τους προελληνικούς Αχαιούς, αλλά πήραν το όνομά τους και δύο τουλάχιστον λατρείες τους (την λατρεία του Αχιλλέως, θεού των υδάτων και την λατρεία της Αχαίας, θεάς της γης, που ταυτίσθηκε με την Δήμητρα). Επίσης εγκολπώθηκαν ένα τμήμα του ελληνικού φύλου των Αθαμάνων, που είχε και αυτό εισχωρήσει στη νότια Θεσσαλία.
    Γύρω στο 1600 π.Χ. ομάδες αυτού του φύλου (των Αχαιών) που σχηματίσθηκε από την προσέγγιση των εθνικών στοιχείων που προαναφέραμε, κινήθηκαν προς νότον και έφθασαν ώς την βορειοδυτική Πελοπόννησο. Ίσως με την ίδια κίνηση συνδέονται οι εγκαταστάσεις Αχαιών που επισημαίνονται από εντοπισμό αχαϊκών θρησκευτικών και μυθικών ιχνών στην Ανατολική Λοκρίδα, στη Φωκίδα, στη Βοιωτία, στη Μεγαρίδα. Οι παραδόσεις έχουν συγκρατήσει αναμνήσεις συγκρούσεων ανάμεσα στους Αχαιούς που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Κυλλήνης και στους κατοίκους της Φλιασίας και της Στυμφαλίας, ενώ συνδέουν την αχαϊκή εξάπλωση στην αργολική πεδιάδα με γάμους Αχαιών ηγεμόνων με κόρες του Δαναού. Αυτοί οι γάμοι ανήκουν βέβαια στη σφαίρα του μυθικού, αλλά μπορούν να απηχούν την ειρηνική επικράτηση του αχαϊκού στοιχείου επί των Δαναών, γεγονός που ταιριάζει άλλωστε με την έλλειψη ενδείξεων αρχαιολογικής προέλευσης για βίαια γεγονότα στην Αργολίδα στο διάστημα της Μυκηναϊκής Εποχής. Η διάλεκτος των Αχαιών της βορειοανατολικής Πελοποννήσου, αποκομμένη από τον αιολόφωνο τομέα, άρχισε να αποκτά δικά της χαρακτηριστικά, ενώ συγχρόνως η επαφή της με τον αρκαδόφωνο τομέα την εξέθετε σε επιδράσεις από την πλευρά του…» (Ι. Ε. Ε. τομ. Α΄ σελ. 372).

    ( Τα παραπάνω είναι αντιγραφή από το ethnologic.blogspot ).

  164. Ριβαλντίνιο said

    Με την ευκαιρία που έπεσα τυχαία απάνω. Αυτόν εδώ τον είχαμε δεί και παλαιότερα ; Δεν θυμάμαι :

    ΚΥΤΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ
    Ο ΜΥΘΟΣ ΤΩΝ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ
    ΚΑΙΡΟΣ ΝΑ ΞΑΝΑΓΡΑΦΕΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ
    https://www.politeianet.gr/books/9789608901810-kutopoulos-nikos-idiotiki-o-muthos-ton-indoeuropaion-kai-oi-pente-politismoi-22843

    Ο ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΜΥΘΟΣ
    Τι πρέπει ν’ αλλάξει στην Ιστορία μας, στην Παιδεία μας, στα σχολεία μας;
    https://www.rizospastis.gr/story.do?id=2451463

    Οι αντι-ινδοευρωπαϊστές του Περισσού (1)
    http://ethnologic.blogspot.gr/2011/01/1.html

    Οι αντι-ινδοευρωπαϊστές του Περισσού (2)
    http://ethnologic.blogspot.gr/2011/01/2_17.html

  165. sarant said

    164 Κομμουνιστής λογοτέχνης και μεταφραστής, αντιστασιακός. Στα γεράματα, του ήρθε αυτή η πετριά.

  166. sarant said

    Για το Μενίδι, αν διαβάζει η Μαρία ας μας πει τι λέει και ο Συμεωνίδης.

  167. spiridione said

    149.
    Πώς αναγνωρίζουμε τις προελληνικές λέξεις;
    Αυτό φαίνεται ότι είναι σχετικά εύκολο. Μια πρώτη ένδειξη είναι ότι η σχετική λέξη δεν έχει ινδοευρωπαϊκή ετυμολογία. Συχνά, υπάρχουν παραλλαγές αυτής της λέξης, τις οποίες είναι αδύνατο να εξηγήσουμε στο ινδοευρωπαϊκό πλαίσιο. Συνεπώς, η ανάλυση αυτών των παραλλαγών είναι ουσιώδης. Έπειτα, υπάρχουν πολλά επιθήματα, τα οποία είναι τυπικά των προελληνικών λέξεων (ιδ. λίστα κατ.) Η σημασία της λέξης μπορεί επίσης να δώσει μια ένδειξη. Οι λέξεις αυτές είναι συνήθως είναι φυτά, ζώα ή αφορούν την αμπελουργία. Συχνά, οι λέξεις είναι σεξουαλικοί όροι. Αν υπάρχουν κάποια από τα παραπάνω στοιχεία, είναι σαφές ότι έχουμε να κάνουμε με προελληνική λέξη. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν έχουμε αρκετά στοιχεία και μπορούμε μόνο να υποθέσουμε ότι η λέξη είναι προελληνική.
    Από εδώ, (και με περισσότερες λεπτομέρειες)
    https://www.docdroid.net/mgTxkdr/robert-beekes-etymological-dictionary-of-greek-vols-1-2-brill-2010.pdf#page=2

    Και εδώ κάποιες γενικές πληροφορίες
    https://en.wikipedia.org/wiki/Pre-Greek_substrate#CITEREFBeekes2009

  168. Γιάννης Ιατρού said

    148, 154, 160, 161: Τοῖς ἐντευξομένοις συνδρομηταίς χαίρειν!
    Μια μικρή ανταμοιβή για την παρατήρηση σχετικά με το Μενίδι (nefelh, σχ.158) που έγινε αφορμή να φέρει στο φως ο αδελφός Tomás (160, 161) τα δύο σχετικά έγγραφα με την αναφορά ήδη το 1209 του τοπωνυμίου «Μενίδι»:

    Και τα δύο έγγραφα μαζί, πιντιέφια αναβαθμισμένα στην γνωστή ποιότητα 🙂 και με (λίγο περιορισμένη λόγω πολυτονικού) δυνατότητα αναζήτησης, μπορεί να τα κατεβάσει όποιος θέλει απ΄εδώ:
    Μουζάκης, Τοπωνύμια Αττικής και Βούλλα του 1209 του Πάπα Ιννοκέντιου ΙΙΙ προς τον καθολικό Αρχιεπίσκοπο Αθηνών

  169. Γιάννης Ιατρού said

    166: Εγώ βρίσκω αυτό του Σ.: (Μενίδι < αλβ. man-i = τοσκικό mën-i = μουριά, πβ. Μάνεσης)

  170. sarant said

    Μερσί!

  171. Ριβαλντίνιο said

    @ 169 Γιάννης Ιατρού

    Για κοίτα, και την Μάνη από το ίδιο mani = μουριά την ετυμολογεί ; 🙂 🙂

  172. Pedis said

    # 167 – Μερσί.

    Ψιλοκαταλαβαίνω. Ψαχουλευτά και cum grano salis.

    Αυτό φαίνεται ότι είναι σχετικά εύκολο.

    να σε πιστέψω …

    Δηλ. αν μια ελληνική λέξη, πολύ πιθανά συνάγεται ότι, δεν έχει ινδοευρωοπαική προέλευση, τότε έχει προελληνική;

  173. spiridione said

    172 τ.. Αν έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά που περιγράφονται παραπάνω, φαντάζομαι ναι.

    να σε πιστέψω …
    Όχι εμένα, τον Beekes.

  174. Γιάννης Ιατρού said

    171: Ρίβα,
    αυτά θα τα ξέρεις, ε; Τι ρωτάς;

    Ο Νίκος θα ξέρει περισσότερα 🙂 🙂

  175. sarant said

    Το αποφεύγω το θέμα διότι έχει αγκάθια. Αλλά αφού ο παλαιότερος τύπος είναι Μαΐνη νομίζω ότι η υπόθεση της προέλευσης από μανός-μανή εξασθενίζει.

  176. Γιάννης Ιατρού said

    175: Αλεξάκης έφη 🙂

  177. Pedis said

    # 173 – οκ

  178. Μαρία said

    165
    Ναι, ρε γμτ. Συμμαθητής της μάνας μου στο διδασκαλείο Σερρών, όπου κατέφυγε, γιατί τον είχαν αποβάλει απ’ αυτό της Αλεξανδρούπολης.
    Καλός άνθρωπος. Αναζήτησε τις παλιές συμμαθήτριες, όταν επαναπατρίστηκε, κι έτσι τον γνώρισα οικογενειακώς.

  179. Νεσταναιος said

    11.

    Αυτές οι τρείς λέξεις , «ανήρ», «πόλις», και «σπείρω», ετυμολογούνται (διαιρούνται σε συλλαβές και στοιχεία) και ό,τι ετυμολογείται, είναι ελληνικό. Κάτι άλλο δεν είναι ελληνικό εδώ.

  180. Ριβαλντίνιο said

    @ Γιάννης Ιατρού

    Έχω δεί και την αλβανική μουριά να χρησιμοποιείται για την Μάνη. Δεν ισχύει βέβαια γιατί το Μάνη είναι πολύ παλαιότερο από την κάθοδο των Αλβανών. Άσε που στην Μάνη δεν είχαμε μαζική εγκατάσταση Αλβανών( μόνο σε μια ξένη πηγή έχω δεί κάτι τέτοιο ), αλλά μομονωμένη ήδη εξελληνισμένων. Το μανός/μανή είναι πολύ πιθανό, έτσι μοιάζει η Μέσα Μάνη, η αρχική και κυρίως Μάνη. Το Μαϊνη ίσως είναι λόγια παραφθορά του Μάνη.

    Το Μενίδι σίγουρα δεν είναι αρβανίτικο. Οι Αρβανίτες κατέβηκαν τον 14ο αι. και όχι πρίν τον 13ο αι. εκτός αν δεχτούμε τις θεωρίες που τους θέλουν να κατεβαίνουν τον 6ο αι. – 7ο αι. με τους Αβαροσλάβους.

  181. Γιάννης Ιατρού said

    180α: Ρίβα,
    Κι αυτό αμφισβητείται από μερικούς (Ιδιαίτερα ενθέρμως οι: Φουρίκης, Πετρίδης, Δ. Δημητράκος, Κανελλίδης. Αλλά και άλλοι άμεσα ή έμμεσα, π.χ. Σάθας, Μέξης, Herzberg, Leake, Λάμπρος, Λαμπρινίδης, Πασχάλης)

  182. Γιάννης Ιατρού said

    181: Ανάποδα το έγραψα, γμτ. Οι αναφερόμενοι το υποστηρίζουν, όχι το αμφισβητούν 🙂

  183. Ριβαλντίνιο said

    Τζόν, αυτό με την μουριά είναι μεγάλη κοτσανία. Το καλύτερο βιβλίο που έχει βγεί για την Μάνη είναι του συγχωρεμένου του Ανάργυρου Κουτσιλιέρη , «Ιστορία της Μάνης, Αρχαία – Μεσαιωνική – Νεότερη, Εκδόσεις Παπαδήμα , 1996». Εκεί έχει 2 κεφάλαια για την προέλευση του ονόματος και για το ποια περιοχή πρωτοονομάστηκε έτσι. Επειδή αύριο είναι του Ρουσαλή το Σάββατο και έχω τώρα λίγο χρόνο, θα γράψω μερικά να τα έχεις να τα διηγάσαι.

    Αναφέρει όλες τις προτεινόμενες ετυμολογίες ( Ψευδο- Δωρόθεος Μονεμβασίας – μανία, Στεφανόπουλοι – μανία, Πετρίδης – λατινικό manus = χέρι ή μάινα τα πανιά λόγω των τρικυμιών, Φουρίκης ( 1928 ) – αλβανικό μάνι = μουριά/μορέα). Η άποψη του Φουρίκη επικρατεί και λέει πως το μάνι μπορεί να γίνει σε Μαϊνη του Πορφυρογέννητου , γιατί στην αλβανική η προφορά του α δίνει την εντύπωση και της παρουσίας ενός ι. Μάλιστα τοποθετεί την αρχική Μάνη κοντά στον Ζυγό του Ταϋγέτου, μεταξύ Λεύκτρου και Οιτύλου. Ο Ζακυνθηνός λέει για την πρόταση του Φουρίκη : «Η ερμηνεία αύτη είναι ανεπαρκής και ουχί πειστική φωνητικώς, απαράδεκτος δε ιστορικώς». Γιατί ιστορικώς ; Μα γιατί οι Αλβανοί δεν κατέβηκαν τόσο νωρίς στην Ελλάδα. Εδώ στην Αλβανία έφτασαν γύρω στο 630 και μάλιστα μετά τους Σλάβους. Ο γλωσσολόγος Γεωργακάς «έδειξε ότι η ερμηνεία του Φουρίκη φωνητικώς είναι ατελής». Η τοποθεσία που βάζει ο Φουρίκης την Μάνη πάλι δεν είναι σωστή και απ’τα γεωγραφικά λάθη που κάνει δεν φαίνεται να γνωρίζει καλά την περιοχή. Τοποθετεί την Λάγια στην Δυτική Μάνη και νομίζει πως το Κάβογκρόσσο απέχει από τον Ζυγό «ικανάς ημέρας», ενώ η Λάγια είναι στην Ανατολική Μάνη και το Κάβογκρόσσο απέχει από το Οίτυλο, την είσοδο του Ζυγού, 5 ώρες με το γαϊδούρι. Επίσης Αλβανοί δεν εγκαταστάθηκαν μαζικά καθόλου στην Μάνη . Δεν υπάρχουν πηγές για κάτι τέτοιο ( σημείωση δική μου : εκτός από αυτή ένος ξένου που δίνει ο Βακαλόπουλος, αλλά και αυτή μπορεί να ερμηνευθεί κατά την ταπεινή μου γνώμη ).

    Πειστική ερμηνεία για το όνομα της Μάνης έδωσε ο καθηγητής Ε. Πεζόπουλος.Προέρχεται από το θηλυκό του μανός = αραιός, φαλακρός, άδενδρος. Την ερμηνεία αυτή δέχεται ο γλωσσολόγος Γεωργακάς. Τοπωνύμιο Μανός υπάρχει στην Χίο και στην Γορτυνία. ( Μάνη υπάρχει στην Θράκη, στην Αιτωλοακαρνανία και στο νησάκι των Ιωαννίνων ). Το θηλυκό μανή εύκολα γίνεται Μάνη. Π.χ. χονδρός – χόνδρος , λευκή – λεύκη, ζεστή – ζέστη κ.λπ. Π.χ. Θέρμος ( αντί Θερμός ) στην Αιτωλία. Και με το Μαϊνη τι γίνεται ; Γράφει ο Γεωργακάς : «η παρά Πορφυρογεννήτω μνεία είναι μέν η παλαιοτέρα γραπτή, αλλ’ ουδέν πείθει ότι ο τύπος Μαϊνη είναι ο αρχικός. Δύναται να είναι ηλλοιωμένος τύπος του Μάνη και τούτο θα υποστηρίξω ευθύς. Εκ του Μάνη προήλθε το Μάινη… Εν τω Χρονικώ του Μορέως απαντούν αμφότεροι οι τύποι Μάινη και Μάνη. Ο δέ τύπος Μαϊνης του Πορφυρογεννήτου είναι λόγιος και δέον, νομίζω , να ερμηνευθεί εκ του δημώδους τύπου Μάινη… Επί τινων λέξεων ιδιωματικών και τινων συνηθεστέρων παρατηρείται ανάπτυξις ημιφώνου i μετά το φωνήεν συλλαβής τονιζομένης ή προτόνου.»

    Σημειώνει τύπους χάινομαι , χαϊμένος, βάιζει/βάζει , άιγωρος και ο Κουτσιλιέρης χαϊμός/χαμός , χαϊχούλιας/χαχούλιας , κλάιματα/κλάματα.
    Η παραταινάρια περιοχή λοιπόν έδινε με τα γυμνά της βουνά την εικόνα της μανής , άδενδρης χώρας και έτσι σχηματίσθηκε το τοπωνύμιο Μάνη.

    Ποια περιοχή όμως ονομάστηκε Μάνη ; Ο Πόρφυ λέει «ο δέ τόπος εστίν άνυδρος καί απρόσοδος, ελαιοφόρος δέ, όθεν καί την παραμυθίαν έχουσι». Ταιριάζει γάντι στη Μέσα Μάνη που κανόνι δεν την πιάνει και είναι μόνο κοτρώνια και αγκάθια.
    Δεν γίνεται η Μάνη να ήταν στο Λεύκτρο του Φουρίκη. Γράγει ο Παχυμέρης για το Λεύκτρο : «Πάν το περί Κιστέρνα θέμα, πολύ γε όν το μήκος και πολλοίς βρύον τοις αγαθοίς. Το Χρονικό του Μορέως διακρίνει τα κάστρα του Λεύ(κ)τρου και παλαιάς Μαϊνης. Ο Σφραντζής βέβαια λέει «Λεύκτρα Μαϊνης» , οι ίδιοι οι Μανιάτες ήξεραν όμως ποια ήταν η αρχική Μάνη, όπως βλέπουμε από την αλληλογραφία Μανιατών και Δυτικών. Π.χ. το 1571, «από τήν Μάνην εος εις το Βήτηλο», «όλος ο τόπος της Μαήνης ήγουν από τον κάβο της Μαήνης εός το Βύτηλο». Τεσπα δίνει και άλλα στοιχεία που συνηγορούν ότι αρχικά «Μάνη» ήταν η Μέσα Μάνη.

  184. Γιάννης Ιατρού said

    183: Ρίβα, ευφχαριστώ πολύ, θα τα μελετήσω, κάποια μου φαίνονται γνωστά.
    Στην «υπόγεια» 🙂 υπάρχουν σχεδόν όλα τα σχετικά, τόσο κατά ερευνητή/συγγραφέα, περιοδικά, όσο και 3-4 λεπτομερή ανακεφαλαιωτικά διαφόρων (από 15-20 σελίδες το καθένα). Όλα περιέχουν ένα σπόρο αλήθειας, αλλά αποδείξεις δεν είναι.

    Ακροτελεύτιον και επιμύθιον:
    Κατά τον μανιάτη καθηγητή πανεπιστημίου Αθηνών Απόστολο Β. Δασκαλάκη (1900-1982), δεν θα βρεθεί άκρη. 🙂 🙂

  185. Γιάννης Ιατρού said

    183: Μιά παρατήρηση για το ..γιατί στην αλβανική η προφορά του α δίνει την εντύπωση και της παρουσίας ενός i..
    *Δεν* έχει να κάνει με την προφορά, αλλά με το άρθρο της λέξης, παραθέτω:
    <i<…Mani. Λέξη αλβανική. Το «i» στο τέλος είναι το άρθρο, ενώ η λέξη man σημαίνει μουριά, οπότε mani (man-i) σημαίνει «η μουριά»….

  186. sarant said

    Ποιος κάθεται να τα διαβάσει όλα αυτά να γραψει άρθρο…. 🙂

  187. Γιάννης Ιατρού said

    186: τι άρθρο, άλλο ένα βιβλίο, επ΄αυτού ειδικά 🙂 🙂 , που δεν θα μπορέσει να καταλήξει σε μια αδιαμφισβήτητη απόδειξη της προέλευσης της ονομασίας του τόπου.

    Άστα Νίκο, κακά είν΄τα ψέματα, το μόνο που έχει νόημα (κατ΄εμέ) είναι η απαρίθμηση των διαφόρων θέσεων, με σημειώσεις για τις πηγές και τα επιχειρήματά τους. Το έχουν κάνει δυό-τρείς. Κι από κει και πέρα, ας κρίνει ο καθένας και ας βγάλει το δικό του συμπέρασμα.

    Εκείνο που ήταν ενδιαφέρον, διαβάζοντας/«ξεφυλλίζοντας τις περισσότερες φορές» τα προαναφερθέντα βιβλία/εργασίες/τεκμήρια κλπ., ήταν η εικόνα του πόσοι λαοί/κατακτητές/έποικοι/περαστικοί πέρασαν ανά τους αιώνες απ΄αυτόν τον τόπο (και την Πελοπόννησο γενικότερα) και τι έχει απομείνει απ΄αυτούς εκεί και σε ποιά μορφή (αν πούμε/βρούμε πως έχει απομείνει κάτι).

  188. Νεσταναιος said

    185.
    Η Μάνη φημίζεται για τις πέτρες και όχι για τις μουριές.
    Δυστυχώς για τους φίλους Αλβανούς, το όνομα είναι παλαιότερο της αλβανικής γλώσσας.
    Σύμφωνα με παλαιό λεξικό, ο Αριστοφάνης ονομάζει «μάνην» την μανίαν.
    Σύμφωνα με τον Παυσανία τον περιηγητή, η χώρα ονομάστηκε «Μανία» γύρω από το ιερό «Μανίας» (Μεσσηνιακή Μάνη) και νομίζει αυτό έγινε κατ’ επίκληση των Ευμενίδων και ότι ήταν ένας όρος του «μνημονίου» για την αθώωση του Ορέστη. Επίσης, μας αναφέρει ότι ο Ορέστης κάθισε στον αργό λίθο, λίγο έξω από το Γύθειο, (Λακωνική Μάνη) και έπαυσε της μανίας
    Βλέπετε ότι όλα οδηγούν στον μανιασμένο μητροκτόνο Ορέστη και στις μανιασμένες για αίμα ερινύες.
    Μη ξεχνάμε ότι ένα μέρος της Μάνης ανήκει στη Λακωνία και ένα άλλο μέρος ανήκει στη Μεσσηνία.

  189. voulagx said

    Μια ενδιαφερουσα συνεντευξη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: