Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Κάτω στον γιαλό κάτω στο περιγιάλι

Posted by sarant στο 11 Αυγούστου, 2022


Παρά τη ραστώνη, το ιστολόγιο επιμένει καλοκαιρινά, αν και το σημερινό άρθρο δεν είναι ακριβώς καινούργιο -πιο πολύ, είναι ανάπτυξη ενός κομματιού από παλιότερο άρθρο, στο οποίο είχαμε εξετάσει τέσσερις-πέντε καλοκαιρινές, θαλασσινές λέξεις. Σήμερα θα σταθούμε σε μία από αυτές, στη λέξη «γιαλός».

Σε αντίθεση με λέξεις όπως παραλία, ακροθαλασσιά, ακρογιάλι, περιγιάλι (όπως και τη λέξη «πλαζ», που σημαίνει την ειδικά διαμορφωμένη παραλία), η λέξη «γιαλός» είναι δίσημη. Όπως θα δείτε σε όλα τα λεξικά, μπορεί να σημαίνει τόσο το τμήμα της ξηράς πλάι στη θάλασσα, όσο και τα ρηχά νερά, το τμήμα της θάλασσας κατά μήκος της ξηράς, κι έτσι η εντολή «πήγαινε γιαλό-γιαλό» μπορεί να δοθεί και σε βαρκάρη και σε πεζοπόρο. Θα το δούμε πιο αναλυτικά παρακάτω, αφού πούμε για την ετυμολογία.

Ο γιαλός είναι ο αρχαίος αιγιαλός, που μάλλον προήλθε από συναρπαγή της φράσης «εν αιγί αλός», αφού οι αρχαίοι τα μεγάλα κύματα τα λέγανε αίγες, κατσίκες, απ’ όπου πιθανώς και το Αιγαίο. Ο αιγιαλός είναι αρχαία λέξη, ομηρική, ή μάλλον ακόμα παλιότερη αφου υπάρχει και στα μυκηναϊκά της γραμμικής Β. Από τα αρχαια κείμενα συνάγω ότι ο αιγιαλός σήμαινε κυρίως την παραλία, την ακροθαλασσιά, ξηρά δηλαδή κι όχι θάλασσα -αλλά μπορεί να πέφτω έξω. Στους Σφήκες του Αριστοφάνη ο Ξανθίας μιλάει για τον δικομανή αφέντη του, που φοβόταν μήπως του λείψουν τα βότσαλα που χρησιμοποιούσαν για τη δικαστική ψήφο και λέει: ψήφων δὲ δείσας μὴ δεηθείη ποτέ, ἵν᾽ ἔχοι δικάζειν, αἰγιαλὸν ἔνδον τρέφει. Δηλαδή: Από το φόβο μην του λείψουν ψήφοι, στο σπίτι του φυλάει γιαλό χαλίκια, για να ᾽χει και να ρίχνει μες στις κάλπες, στη μεταφραση του Θρασ. Σταύρου. Αλλά οι αρχαίοι είχαν και την παροιμία «αιγιαλώ λαλείς» δηλ. μιλάς στο βρόντο, που πιο πολύ ταιριάζει σε θάλασσα.

Τέλος πάντων, ο αιγιαλός έγινε «γιαλός» με αποβολή του άτονου αρκτικού φωνήματος, και ταυτόχρονα έπαθε συνίζηση και προφέρεται δισύλλαβος. Ο τύπος «γιαλός» είναι βυζαντινός. Στο TLG η παλαιότερη ασφαλής χρονολόγηση είναι στον Λίβιστρο και Ροδάμνη (13-14 αι.) «εις γιαλόν εξέβημεν, εις θάλασσαν και βράχη», αν και το ΙΛΝΕ έχει βυζαντινό χειρόγραφο «υπάγει τον γιαλόν γιαλόν» με χρονολόγηση 1159.

Με τη σημασία της παραλίας, της ξηράς πλάι στη θάλασσα, βρίσκουμε τον γιαλό σε πολλά τοπωνύμια, Πλατύς Γιαλός, Μακρύς Γιαλός, Μέγα Γιαλός, Πέρα Γιαλός, Άσπρος Γιαλός και τα συναφή. Εδώ ο γιαλός είναι συνώνυμος με το ακρογιάλι και με το περιγιάλι (ή περγιάλι), το οποίο περιγιάλι ο Σεφέρης το ήθελε να είναι κρυφό και άσπρο σαν περιστέρι, και είναι πράγματι κρυφό αφού δεν ετυμολογείται από το «περί» όπως δείχνει σε μια πρώτη ματιά, αλλά από το «παραγιάλι < παραιγιάλειος».

Να συμπληρώσουμε το ημιστίχιο του τίτλου: «Κάτω στο γιαλό, κάτω στο περιγιάλι / πλέναν Χιώτισες, πλέναν παπαδοπούλες» αλλά ήταν και η νερατζούλα η φουντωτή. Το δεύτερο σκέλος ποικίλλει, π.χ. «…. / κόρην α-, κόρην αγαπώ» (ξανθή και μαυρομάτα, το σπάνιο ιδανικό, αλλά δώδεκα χρονώ κι ο ήλιος δεν την είδε) ή «…. / εχορεύανε σαρανταδυό κοπέλες».

Με τη σημασία των ρηχών νερών κοντά στην ξηρά έχουμε τις κάμποσες φράσεις:

«Κάνε το καλό και ρίξτο στο γιαλό», για την οποία βρίσκω ότι υπάρχει και στα τουρκικά, και μάλιστα σε πλατειασμό:

İyilik et denize at, balık bilmezse Halik bilir (Κάνε το καλό και ρίξτο στη θάλασσα / αν δεν το ξέρει το ψάρι, το ξέρει ο Δημιουργός -τουρκομαθείς, ελέγξτε).

«Ή στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε», που τη λέμε ειρωνικά όταν φταίμε για κάτι αλλά αφήνουμε και το περιθώριο, δήθεν, να φταίει η αντικειμενική κατάσταση (ήταν βαρύς ο στίβος, τα αγριογούρουνα είχαν φάει βρομιές κτλ.)

«Ψάρια μέσα στο γιαλό / όσα θέλεις σου πουλώ» για αβέβαιες υποσχέσεις

«Τον έφερε γιαλό γιαλό», δηλ. τον έπεισε επιτέλους, με τα πολλά τον κατάφερε.

Στο ΛΚΝ δεν βρίσκω καμιά λέξη με πρώτο συνθετικό τον γιαλό. Στο ΜΗΛΝΕΓ βρίσκω μία μόνο, το «γιαλόξυλο» (δηλαδή το ξύλο που το ξεβράζει η θάλασσα). Εικάζω ότι βασικός λόγος συμπερίληψης είναι ότι αυτός ήταν ο τίτλος ενός άγνωστου διηγήματος του Παπαδιαμάντη που τυχαία το βρήκε ο Βασίλειος Τωμαδάκης πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια.

Αντίθετα, στο ΙΛΝΕ, το Ιστορικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής, υπάρχει λόχος ολόκληρος από λέξεις με πρώτο συνθετικό τον γιαλό ή από παράγωγα του γιαλού. Τις παραθέτω για να πάρετε μια γεύση του πόσο αλλάζει η γλώσσα και του ότι λεξιπενία δεν είναι να μην ξέρεις τι θα πει «απροσδιόνυσος»:

γιάλα, η

γιαλάκα, η

γιαλάκι

γιαλάκρι

γιαλάς, ο: ο μπάτης

γιαλαστοιβή, το Κιχώριον το ακανθώδες

γιαλαστοιβιά

γιαλοστοιβάδα

γιάλεμα (η παρά τον αιγιαλόν αλίευσις οστρέων κτλ.)

γιαλεύω

γιαλίσιος

γιαλιά

γιαλιάζω

γιαλιάστρα, είδος μέδουσας

γιαλικάρης

γιαλικό (περιληπτικά τα φαγώσιμα στρείδια κτλ.)

γιαλινάγκαθο

γιαλινεύω

γιαλινό (βλ. γιαλικό)

γιαλινοκουρούνα

γιαλισινός

γιάλισμα (αγρόκτημα παραθαλάσσιο)

γιαλίτης (ο κάτοικος των παραλίων / είδος μικρού ψαριού)

γιαλίτικος

γιαλιτόδιχτο

γιαλιώτης (κάτοικος παράλιου τόπου)

γιαλόβολα (βότσαλα)

γιαλοδρομίζω

γιαλοδρόμος

γιαλοκόπι

γιαλοκόπος

γιαλοκοπώ (καταγίνομαι σε εργασίες της θάλασσας / ψαρεύω οστρακόδερμα παραθαλασσίως)

γιαλομάνα (ο λίαν επιτήδειος στο ψάρεμα αυτό)

γιαλομούνα (η Ακαλήφη η κοινή)

γιαλομουνάρα (μεγεθυντικό, μαμά μη διαβάζεις)

γιαλομουνέλι

γιαλομούνι

γιαλόνι

γιαλόξυλο

γιαλοπάγι (ψυχρά θαλασσία αύρα)

γιαλοπαπαρούνα (το φυτό Γλαύκιον το ξανθόν)

γιαλόπαπια (ο φαλακροκόρακας)

γιαλοπερίγιαλο

γιαλοπετεινός (ο τσαλαπετεινός)

γιαλοπίκρα

γιαλοπούλι

γιαλόπουτσος (ο Ολοθούριος ο ψώλος, για τον οποίο έχουμε γράψει)

γιαλοσερίδα (βλ. γιαλαστοιβή)

γιαλότερα (πλησιέστερα στον γιαλό)

γιαλοτόπι

γιαλοτρίφυλλο

γιαλοτσιμέτα (τρυφερός βλαστός φυτού)

γιαλού, η (μέρος ιστιοφόρου)

γιαλουδάκι

γιαλούδι

γιαλούσης (ο κάτοικος των παραλίων)

γιαλοφάγι

γιαλόχειλο

γιαλοχόρταρο

γιαλόχορτο

γιαλόψητο (ψάρι που το ψήνεις στην παραλία μόλις το ψαρεύεις)

γιαλόψωλος (βλ. γιαλόπουτσος)

γιαλώνω (πλησιάζω στον γιαλό)

γιαλώτης (βλ. γιαλιώτης)

Ούτε λίγο ούτε πολύ, 64 λήμματα. Βέβαια, πολλά είναι παραλλαγές άλλων, αλλά και πάλι…

Όμως, ακόμα και η λέξη «γιαλός» καθαυτή, μου φαίνεται κάπως παρωχημένη σήμερα. Τη χρησιμοποιείτε εσείς, ενεργητικά εννοω, πέρα από τις παροιμίες που αναφέραμε;

Αλλά και το περιγιάλι μου φαίνεται πως λίγο χρησιμοποιείται σήμερα. Συμφωνείτε;

Και κλείνω με ένα εύκολο κουίζ. Ποιος Γιαλός είναι στη φωτογραφία του άρθρου;

Advertisement

116 Σχόλια προς “Κάτω στον γιαλό κάτω στο περιγιάλι”

  1. ΓΤ said

    «Από το φόβο μην του λείψουν ψήφοι, στο σπίτι του φυλάει γιαλό χαλίκια, για να ᾽χει και να ρίχνει μες στις κάλπες»

    (μτφρ. Θρασύβουλος Σταύρου)

  2. Alexis said

    Κουίζ: Αίγινα;

  3. Χα… χα… Όπως το λέει ο Αλέξης.

  4. Στο «αιγιολόγιο» μαζί με Αιγαίο παίζει και η Αίγυπτος;

  5. Alexis said

    Στραβά σαν πλέει το καράβι,
    καθώς το λέει κι ο λαός,
    ή το τιμόνι έχει βλάβη
    ή ο γιαλός είναι στραβός.

    (ενός φίλου μου, δεν τον ξέρετε… 😆 )
    Μέρος εκτενέστερου πονήματος που έχει τίτλο «Η Ιθάκη του Τσίπρα» 🤣

    Καλημέρα…

  6. Να πούμε και κάτι για Αιγιαλεία με την ευκαιρία.

  7. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Καλημέρα!

    Είναι αστείο, αλλά θυμάμαι τα καθαρευουσιάνικα «διηγήματα του γυλιού», του Καρκαβίτσα, τα οποία θεωρούσα ότι -λόγω Καρκαβίτσα, βέβαια- ήταν, σε κάποια ιδιωματική έκφραση, «του γιαλού».

  8. ΓΤ said

    γιαλιά Βοσπόρου

  9. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    1 Ωχ, ξέχασα να αναφέρω τον μεταφραστή, το πρόσθεσα

    2-3 Όχι, δεν είναι Αιγινα. Είναι μια παραλία, σε άλλο νησί, που λέγεται ΧΧΧ Γιαλός.

  10. LandS said

    γιαλικό (περιληπτικά τα φαγώσιμα στρείδια κτλ)
    Οι γιαλιστερές που είναι (σχεδόν) το ίδιο πράμα;

  11. staxtob said

    Quiz: Μέγας Γιαλός, Σύρα

  12. Καλημέρα

    Μου αρέσει το γυρογιάλι, η περίμετρος μικρού νησιού και να αναφέρω , τον Παναιγιάλειο, ιστορικό,το ξυλίκι του Ξυλά, όταν νίκησε 1-0 τον ΟΣΦΠ με τον ξένο διαιτητή πιασμένο από τον ΟΣΦΠ. Πως ;
    Ο γάτος Αστέριος Μπέλλας πήγε στον αιγύπτιο (;) διαιτητη πριν το ματς και του είπε «ολυμπιακός μπλακ αντ γουάιτ, παναιγιάλειος ρεντ αντ γουάιτ¨!!
    Τα γραφεία του Παναιγιάλειου ήταν Ομονοίας 4, δυο ορόφους κάτω από το γραφείο του πατέρα μου και κει μαζεύονταν το πρωί οι παλαίμαχοι άλλων ομάδων που αποτελούσαν το ρόστερ του Παναιγιάλειου και με πούλμαν πήγαιναν στο Αίγιο να παίξουν !!

  13. Πέπε said

    > οι αρχαίοι τα μεγάλα κύματα τα λέγανε αίγες, κατσίκες
    Εμείς, τα αφρισμένα, προβατάκια. Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει / και μες στη θάλασσα βαθιά ξαναπετιέται πάλι…

    > Εδώ ο γιαλός είναι συνώνυμος με το ακρογιάλι και με το περιγιάλι
    Εδώ ναι, γενικά όμως ο γιαλός μπορεί να σημαίνει και την παραλία, που είναι στεριά πλάι στη θάλασσα, και τη θάλασσα της παραλίας, και τη σκέτη θάλασσα τη μεσοπέλαγη.

    > Να συμπληρώσουμε το ημιστίχιο του τίτλου: «Κάτω στο γιαλό, κάτω στο περιγιάλι / πλέναν Χιώτισες, πλέναν παπαδοπούλες» αλλά ήταν και η νερατζούλα η φουντωτή. Το δεύτερο σκέλος ποικίλλει, π.χ. «…. / κόρην α-, κόρην αγαπώ» (ξανθή και μαυρομάτα, το σπάνιο ιδανικό, αλλά δώδεκα χρονώ κι ο ήλιος δεν την είδε) ή «…. / εχορεύανε σαρανταδυό κοπέλες».

    Μεγάλη ιστορία… Πρώτα απ’ όλα, δεν είναι ημιστίχιο. Κάτω στον γιαλό κάτω στο περιγιάλι είναι πλήρης στίχος, και ακολουθεί ο δεύτερος πλήρης στίχος κ.ο.κ. Πρόκειται για ένα σχετικά σπάνιο ποιητικό μέτρο του δημοτικού τραγουδιού, ιαμβικό 12σύλλαβο. Επειδή είναι σπάνιο, όσα τραγούδια το ‘χουν θυμίζουν συνειρμικά το ένα το άλλο (και συχνά τραγουδιούνται σε κοινές μεταξύ τους μελωδίες, τουλάχιστον στο πλαίσιο μιας εκάστοτε τοπικής παράδοσης). Αυτό οδηγεί σε συμφυρμούς. Κανονικά, κάτω στον γιαλό κάτω στο περιγιάλι πλέναν Χιώτισσες πλέναν παπαδοπούλες: πράγματι, στον γιαλό πλέναν ήδη από τα χρόνια της Ναυσικάς μέχρι και της γρια-Λούκαινας και βάλε, και από τη θάλασσα προβάλει το καράβι όπου στηρίζεται η συνέχεια της υπόθεσης. Το άλλο τραγούδι (η Κανελόριζα) δεν έχει καμία οργανική σχέση με γιαλούς: Κόρην αγαπώ, ξανθή και μαυρομάτα. Την αγαπώ στον γιαλό δε σημαίνει τίποτα, απλώς κόλλησε κι εδώ ο στίχος από το άλλο τραγούδι. Ανάλογα και «Κάτω σε γιαλό κάτω σε περιγιάλι κάθεται αϊτός…» ο οποίος σε άλλες παραλλαγές του ίδιου τραγουδιού κάθεται «σε ψηλό βουνό σε ριζιμιό χαράκι».

    Το άλλο που χορεύανε σαρανταδυό κοπέλες δεν το ξέρω, αλλά μου μυρίζει μάλλον παραλλαγή του πρώτου με τις Χιώτισσες.

    > το οποίο περιγιάλι ο Σεφέρης το ήθελε να είναι κρυφό και άσπρο σαν περιστέρι
    Στη Σκύρο άκουσα μια ιστορία ότι το περιγιάλι το κρυφό του Σεφέρη είναι μια συγκεκριμένη παραλία, στη Σκύρο βέβαια, η οποία σήμερα κατήντησε όντως κάτι παραπάνω από κρυφή γιατί έχει εκεί αεροδρόμιο ή στρατιωτικές εγκαταστάσεις, κάτι τέτοιο, και η πρόσβαση είναι απαγορευμένη.

    > Όμως, ακόμα και η λέξη «γιαλός» καθαυτή, μου φαίνεται κάπως παρωχημένη σήμερα. Τη χρησιμοποιείτε εσείς, ενεργητικά εννοω, πέρα από τις παροιμίες που αναφέραμε;

    Στη φράση γιαλό-γιαλό, δηλαδή είτε πλέω παράλληλα και κοντά στην ξηρά, είτε κινούμαι στη στεριά παράλληλα και κοντά στη θάλασσα! Σαν σκέτη λέξη όχι.

  14. sarant said

    10 Οι γιαλιστερές κανονικά γράφονται γυαλιστερές, επειδή γυαλίζουν. Από το γυαλί, όχι από τον γιαλό. Και κακώς το άρθρο δεν έκανε αναφορά σε αυτό.

    11 Σωστά

    13 Ωραίο σχόλιο.

  15. Θρασύμαχος said

    https://proinoslogos.gr/αρθρογραφια/30544-γυαλί-ή-γιαλί-καφενές

  16. Πέπε said

    παραλία – ακρογιαλιά – ακρο/περιγιάλι – γιαλός: μ’ αυτή τη σειρά από το πιο εύχρηστο και αχρωμάτιστο προς το πιο σπάνιο, ιδιαίτερο, χρωματισμένο με ποιητική ή λαϊκή απόχρωση, πομπώδες. Προσωπική μου αίσθηση. Νομίζω ότι σήμερα μόνο την παραλία τη λέμε όλοι συνέχεια. (Όπως επίσης η παραλία έχει απορροφήσει και την πλαζ.)

  17. sarant said

    15 Το παλιό άρθρο έκανε αναφορά και στα γιαλιά, τις παραθαλάσσιες επαύλεις στην Πόλη (αντιδάνειο από τουρκ. yali). Η εξήγηση πειστική.

    16 Κάπως έτσι.

  18. Faltsos said

    «Κόρην αγαπώ, ξανθή και μαυρομάτα δώδεκα χρονώ»
    Εεπ ! Τον εισαγγελέα ανηλίκων γρήγορα!

  19. ΓΤ said

    Γιαλοψός

  20. Πέπε said

    Αυτό με τις αίγες=κύματα πρέπει να ‘χει ψωμί, εκτός από το άφθονο ψωμί που έχουν κι από μόνες τους οι αίγες. Ήδη στα πρώτα σχόλια αναφέρθηκαν διάφορα τοπωνύμια σχετικά με τον αιγιαλό, αναφέρθηκε όμως και η Αίγινα χωρίς να σχολιαστεί!

    Εδώ στην Κρήτη η αίγα λέγεται κανονικά, αν και βέβαια λέγεται πλέον και η κατσίκα. Πανελληνίως λέγεται βέβαια περισσότερο η κατσίκα, καθόλου η αίγα, λέγεται όμως κάμποσο και η γίδα και το γίδι (αιγίδιον). Αξιοσημείωτο ότι ενώ η Ελλάδα είχε ανέκαθεν άπειρα κατσίκια και άπειρους γιδοβοσκούς, ωστόσο η γηγενής λέξη παραγκωνίστηκε από μια ξένη (η κατσίκα είναι, νομίζω, σλάβικο δάνειο). Στις μεγάλες στεριές βέβαια, και ιδιαίτερα στα μέρη κοντά στα σημερινά βόρεια σύνορά μας, η νομαδική/ημινομαδική κτηνοτροφία έφερνε σε επαφή ανθρώπους από κάθε γλωσσική κοινότητα των Βαλκανίων, οι οποίοι έκαναν μεγάλα ταξίδια πέρα δώθε με τα κοπάδια τους και εύλογα αλληλοεπηρεάζονταν.

    Άλλη ωραία κρητική λέξη το «γιτσικό». Γιτσικό ζώο είναι ο περιληπτικός όρος για κάθε κατσίκα ή τράγο οποιασδήποτε ηλικίας, σε αντιδιαστολή προς ειδικότερες λέξεις για την κάθε περίπτωση ηλικίας και φύλου.

  21. ΓιώργοςΜ said

    Καλημέρα!
    Να βάλω κι εγώ ένα γιαλό;

    (Συχνάζει πατριώτης που ίσως τον αναγνωρίσει)

  22. Reblogged στις anastasiakalantzi59.

  23. Alexis said

    #20: Αξιοσημείωτο ότι ενώ η Ελλάδα είχε ανέκαθεν άπειρα κατσίκια και άπειρους γιδοβοσκούς, ωστόσο η γηγενής λέξη παραγκωνίστηκε από μια ξένη (η κατσίκα είναι, νομίζω, σλάβικο δάνειο).

    Δε νομίζω ότι παραγκωνίστηκε.
    Απ’ όσο γνωρίζω στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας η κυρίαρχη ονομασία για τα ζώα, γενικά, είναι «γίδια».
    Κανείς δεν λέει «ο τάδε έχει 50 κατσίκια», όλοι όμως λένε «ο τάδε έχει 50 γίδια»
    Η λέξη «κατσίκι» σημαίνει ειδικά το μικρής ηλικίας αιγοειδές, ενώ η «κατσίκα» χρησιμοποιείται περιθωριακά και σε ειδικές μόνο περιπτώσεις για το ενήλικο θηλυκό, όπου και πάλι η κυρίαρχη λέξη είναι «γίδα»

  24. freierdenker said

    16,17 νομίζω ότι αρκετά συχνά λέμε και θάλασσα αντί για γιαλό ή παραλία.

    Π.χ. όταν είσαι διακοπές, λες σήμερα πήγαμε αργά στην θάλασσα, η θάλασσα είναι 200 μέτρα από το ξενοδοχείο, κάτσαμε 3 ώρες στην θάλασσα, κτλ. Κι όταν θέλουμε να προσδιορίσουμε την κανονική θάλασσα λέμε «μέσα στην θάλασσα».

  25. Έχουμε και:
    τον Νότη Περγιάλη
    το Περιγιάλι Κορινθίας
    το επίθετο Περιγιαλιώτης (είχα συνάδελφο)

  26. nikiplos said

    Καλημέρα. Να προσθέσουμε και το κοινό τοπωνύμιο σε πολλά μέρη της χώρας: Γιαλισκάρι. Που μάλλον έχει συνθετικό τον γιαλό.

  27. nikiplos said

    Και το επώνυμο Γιάλλουρος, με δύο λάμδα

  28. nikiplos said

    Κι όσοι υπηρέτησαν στις Διαβιβάϊζ στα 90ς στο ΚΕΔΒ, ίσως θυμούνται τον Σνχη Γιαλό…

  29. ΓΤ said

    https://www.sami.gov.gr/festival-aigialos-jul22

  30. Δημήτρης Μαρτῖνος said

    Καλημέρα ἀπὸ τὴν Ἀθήνα (σὲ μικρὴ διακοπὴ τῶν διακοπῶν μας).

    Ὑπάχει καὶ ἡ Γιαλίτισσα, ἡ κάτοικος τῆς Αἰγιάλης Ἀμοργοῦ.
    Ἐδῶ ὁ σχετικὸς σκοπὸς σὲ διάφορες ἐκτελέσεις.

    @20. Γειά σου, Πέπε.
    Στὰ Θερμιὰ τὴν κατσίκα τὴ λένε ζίκα, ἐνῶ στὴν (ὀρεινὴ) Νάξο ἔχω ἀκούσει πὼς τὴ λένε ζούλα.
    Ξέρεις κάτι σχετικὰ τὴν ἐτυμολογία τους;

  31. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Μύρισε θάλασσα το ιστολόγιο. Ωραία
    Γιαλός, θάλασσα ,πέλαγο,

    Δέκα-έντεκα-δώδεκα συνώνυμα με το περιγιάλι έχουμε απαριθμίσει στο προηγούμενο άρθρο:
    Παραλία, πλαζ, αμμουδιά, ακτή, περιγιάλι,ακρογιάλι,γυρογιάλι, ακροθαλάσσι,ακροθαλασσιά,ακρογιαλιά,
    γιαλιά(η),
    Κυμοθάλασσο, το θυμάμαι πάντα ως λέξη της μητέρας μου, τώρα βλέπω τη λένε κι αλλού,κι αλλού.

    Κάτω στο γιαλό κάτω στο περιγιάλι
    στέσανε χορό σαρανταδυό γαϊδάροι
    κι επατήσανε του ψύλου ο ποδάρι
    βάζει ο ψύλος μια φωνή
    το ποδάρι μου πονεί
    τρέχει ο ποντικός γιατρό να παει να φέρει…

    «γιαλό-γιαλό», δεν θα ήταν καλή μετάφραση του παρα θιν αλός;

    18 «Κόρην αγαπώ, ξανθή και μαυρομάτα δώδεκα χρονώ»
    Εεπ ! Τον εισαγγελέα ανηλίκων γρήγορα!

    Τότε η γυναίκα 50 χρονών ήταν τελειωμένη, γιαγιά, διπλογιαγιά. Τώρα είναι…μιλφάρα 🙂

  32. ΓΤ said

    @31

    Στων αιώνων δε το κύλισμα, η Γκόλφω εξελίσσεται σε Γκίλφω 😛

  33. Πέπε said

    23
    Αλέξη, τα γουγλοευρήματα για κατσίκα είναι περίπου διπλάσια από αυτά για γίδα. Αυτό που λες εσύ πρέπει να ισχύει για όσους σχετίζονται επαγγελματικά ή άλλως με τα ζώα, όχι όμως για τον γενικό πληθυσμό.

    30
    Γεια σου Δημήτρη! Ναι, ζούλα και στην Πάρο. Όχι, δεν ξέρω από πού βγαίνουν.

    31
    > «γιαλό-γιαλό», δεν θα ήταν καλή μετάφραση του παρα θιν αλός;
    Έφη, το γιαλό γιαλό το λέμε κυρίως για κίνηση. Το παρα θίν’ αλός και για στάση.

  34. Aghapi D said

    Και μια παραλλαγή στην παροιμία που ήδη αναφέρθηκε στο άρθρο

    Τα ψάρια στον γιαλό κι’ εμείς τα παζαρεύουμε

    Φυσικά με διαφορετική σημασία

  35. ΓΤ said

    Για τον παρά την θίνα έχουν αλώσ’

  36. Πουλ-πουλ said

    Εδώ, στο νησί, έχουμε το Γιαλισκάρι και το Γιαλούρι. Το μεν Γιαλισκάρι είναι περιγιάλι, όπως περιμένει κανείς, αλλά η τοποθεσία Γιαλούρι βρίσκεται σε μια κορυφογραμμή, σε 200μ. υψόμετρο και σε ευθεία απόσταση1.5 χλμ. από τη θάλασσα. Τι σχέση έχει λοιπόν με το γιαλό;
    Η απάντηση, αν δεν το έχετε βρεί εντωμεταξύ, το απόγευμα.

  37. konstantinos said

    το γιαλόπουτσο το ήξερα θηλυκό, η γυαλόπουτσα

  38. ΓΤ said

    @37

    Ας υμνηθεί λοιπόν με θούριο
    το ξακουστό μας ολοθούριο
    κάπου διαβάζουμε γι’ αυτό
    και σε αράδες του Πεντζίκη
    μα πώς να ψάξω
    τώρα που σκάει το τζιτζίκι…

  39. ΓΤ said

    @38

    Στο «Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης»

  40. antonislaw said

    «17 @ «15 Το παλιό άρθρο έκανε αναφορά και στα γιαλιά, τις παραθαλάσσιες επαύλεις στην Πόλη (αντιδάνειο από τουρκ. yali). Η εξήγηση πειστική.»

    Και το πασίγνωστο Γιαλί Τζαμισί δηλαδή τζαμί του γιαλού (ή Κιουτσούκ Χασάν) στο ενετικό λιμάνι των Χανιών

  41. Χαρούλα said

    Ας το ακούσουμε κιόλας

    Κι αλλο ένα Παραδοσιακό
    Στο ‘πα και στο ξαναλέω
    στο γιαλό μην κατεβείς
    κι ο γιαλός κάνει φουρτούνα
    και σε πάρει και διαβείς

  42. antonislaw said

    32 @ «Στων αιώνων δε το κύλισμα, η Γκόλφω εξελίσσεται σε Γκίλφω»

    Έγραψε ΓΤ!!!

  43. Το Γιαλισκάρι από πού;

  44. […] Παρά τη ραστώνη, το ιστολόγιο επιμένει καλοκαιρινά, αν και το σημερινό άρθρο δεν είναι ακριβώς καινούργιο -πιο πολύ, είναι ανάπτυξη ενός κομματιού από παλιότερο άρθρο, στο οποίο είχαμε εξετάσει τέσσερις-πέντε καλοκαιρινές, θαλασσινές λέξεις. Σήμερα θα σταθούμε σε μία από αυτές, στη λέξη “γιαλός”. Σε αντίθεση με λέξεις όπως παραλία, ακροθαλασσιά, ακρογιάλι, περιγιάλι (όπως και τη… — Weiterlesen sarantakos.wordpress.com/2022/08/11/aigialos/ […]

  45. sarant said

    19 Σωστά!

    20 Η ετυμολογία της κατσίκας ερίζεται. Ο Μπαμπινιώτης υιοθέτησε μιαν απίθανη (κατ εμέ) ελληνική ετυμολόγηση του Γεωργακά. Το ΛΚΝ λέει απ΄πο τουρκ. keç(i)
    Εκκρεμεί άρθρο

    24 Σωστά, λέμε «πάμε στη θάλασσα» αλλά συνήθως εννοούμε «πάμε για μπάνιο».

    26κε Σχεδόν σίγουρα το Γιαλισκάρι είναι από τον γιαλό

    30 Καλώς τον Μήτσο του γιαλού.

    31τέλος Έτσι

    32 🙂

    43 –> 26

  46. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    και γιαλόπετρα.

    33 >>Το παρα θίν’ αλός και για στάση.
    Ευχαριστώ Πέπε.
    Το παρα θιν αλός το είχα στο μυαλό μου ότι αναφέρεται (μόνο) στην πορεία του Αινεία με τον γέροντα στην πλάτη. Από το δημοτικό,φαντάσου ο δάσκαλος μάς το είχε πει, έτσι-κι έτσι μου έμεινε (τόσο που νομίζω ότι υπάρχει και πίνακας που απεικονίζει την πορεία αυτή -και γι΄αυτήν είπα) ενώ τώρα βλέπω στην Ιλιάδα και τα δυο (ποτέ δεν είναι αργά 😦 ).

    32, ΓΤ άψογο!

  47. Georgios Bartzoudis said

    (α) «Κάτω στο γιαλό, κάτω στο περιγιάλι / Κάτω στο γυαλό κοντή, νεραντζούλα φουντωτή, /Πλένουν Χιώτισες, πλένουν παπαδοπούλες / πλένουν Χιώτισες κοντή, νεραντζούλα φουντωτή».
    Το τραγουδούσε η μάνα μου, σπανίως, όταν μερακλώνονταν!

    (β) Διαβάζοντας, σε μετάφραση, το βιβλίο ενός Τούρκου συγγραφέα, συναντούσα συχνά φράσεις όπως «είχαμε ένα γυαλί στο τάδε μέρος του Βοσπόρου» κλπ, δηλαδή εξοχικά παραβοσπόρεια σπίτια. [Κάτι ξέρει ο ΓΤ (8) που αναφέρει τα «γιαλιά Βοσπόρου»]

  48. Costas Papathanasiou said

    Γεια και χαρά.
    Να μνημονεύσουμε και την “αιγιαλίτιδα ζώνη”, άλλως “χωρικά ύδατα” , η οποία κάποτε γίνεται και μήλον έριδος, άρα και «βοτσαλο»-θηρικό αντικείμενο «μαυρογιαλούρων».

  49. ΣΠ said

    26
    Στην Αχαΐα το Γιαλισκάρι έχει γίνει Γιανισκάρι.
    https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BA%CE%AC%CF%81%CE%B9_%CE%91%CF%87%CE%B1%CE%90%CE%B1%CF%82

  50. Κουτρούφι said

    Στο τοπικό ιδίωμα, ο Πλατύς Γιαλός της Σίφνου προφέρεται «Πγιατγιαλός»

    Υπάρχουν και τα Γιαλούδια. Από απλό ψάξιμο στο internet, βρίσκονται στη Σίφνο, στην Αστυπάλαια και στη Σέριφο (εκεί είναι Δυο Γιαλούδια).

    Στη Σίφνο υπάρχει τοπωνύμιο Διαλισκάρι που ο αείμνηστος Ν. Προμπονάς λέει ότι προέρχεται από το Γιαλισκάρι. Διαλισκάρι υπάρχει και στη Σίκινο. Γενικώς, παρατηρώ ότι δεν είναι σπάνια η εναλλαγή του «για» με το «δια» (και «λια», ίσως).

  51. Θρασύμαχος said

    Κορνάρου Ερωτόκριτος:

    κ’ έχει άνεμον εις τ’ άρμενα άγριον και θυμωμένον,
    και το γιαλό άσπρον και θολό, βαθιά ανακατωμένον·
    κι ώρες στο νέφος τ’ Oυρανού με το κατάρτι ‘γγίξει,
    κι ώρες στα βάθη του ο γιαλός να θέ’ να το ρουφήξει

  52. @ 28 Nikiplos

    >>Κι όσοι υπηρέτησαν στις Διαβιβάϊζ…

    Καλό. Με εναλλακτικό Διαβιβάϊς…

  53. ΓΤ said

    @52 Πρέβεζμαν

    diaviweiss: φύεται στο κρημνώδες Χαϊδάρι
    edelweiss: φύεται στας κρημνώδεις βαυαρικάς Άλπεις

  54. Γιάννης Μάττος, Μεταφραστής, Στοκχόλμη said

    Και βέβαια ο Παναιγιάλειος!!

  55. antonislaw said

    Στην Κρήτη-στο Ρέθυμνο συγκεκριμένα- απαντάται και στο θηλυκό «η γιαλιά» και συγκεκριμένα «πίσω γιαλιά» λέμε όλες τις παραλίες που είναι στο Λυβικό πέλαγος αντιστικτικά με τις βόρειες παραλίες που είναι στο αιγαίο-κρητικό πέλαγος, επίσης ειδικότερα υπάρχει η Ακουμιανή Γιαλιά (η παραλία δηλαδή κοντά και κάτω από τα Ακούμια, τα), η Κεραμιανή Γιαλιά (του χωριού Κεραμέ, τα) , Σαχτουριανή Γιαλιά (χωριό Σαχτούρια, τα), Μελαμπιανή Γιαλιά (χωριό Μέλαμπες,οι) κλπ

    Στη φωτό οι αμμόλοφοι από την Κεραμιανή Γιαλιά

  56. sarant said

    55 Eντυπωσιακό!

    47β Μεγάλη αστοχία από μεταφραστή/επιμελητη. Ήθελε και υποσημείωση κανονικά.

  57. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    και τα γιαλόκρινα *
    (και «κατάγιαλο» κατάντικρυ στη θάλασσα καταλαβαίνω)
    Στη Γέρνα, σ’ ένα πολύ παλιό – δεν υπάρχει πια – χωριουδάκι, στη Λέσβο, χτισμένο στο κατάγιαλο, στον κόλπο Καλλονή, ζούσανε μια φούχτα άνθρωποι, που μέσα στα ρουθούνια τους είχανε την αρμυρή μυρουδιά από τη θάλασσα και τα γιαλόκρινα. Κάμποσες φορές τους καταπλάκωσαν οι κουρσάροι Σαρακηνοί, οι «μπουκανιέρηδες» κι οι «φλιμπουστιέρηδες» με τα πλεούμενα και τις γιαταγάνες τους και τους ξεκληρίζανε μεσ’ απ’ τον όμορφο κάμπο.
    Οι ληστεμένοι πήρανε τα νοικοκυριά τους, τα παιδιά, τις γυναίκες, τα κονίσματα και τα βαγγέλια τους και τράβηξαν αλάργα από το γιαλό, σε κρυφά κατατόπια, να στεργιώσουνε και ν’ αρχίσουνε το καινούριο βιο τους.
    https://www.rizospastis.gr/story.do?id=4646172

    * https://dialogos.com.cy/wp-content/uploads/2021/09/krinatougialou-3-scaled.jpg

  58. Spiridione said

    26. Αιγιαλός, αιγιαλίσκος, αιγιαλισκάριον, γιαλισκάρι

  59. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Γιαλούσα, το κατεχόμενο χωριό στη χερσόνησο της Καρπασίας


    κι εδώ ένα νεονησιώτικο /μοιρολόι για τη Γιαλούσα

  60. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Οι Γιαλούδες (Μύκονος)
    Σε μια ρεματιά που λέγεται Ρουσουνάρα, κοντά στην χώρα, πλένουν όλη την ημέρα οι Γιαλούδες. Είναι νέες ασπροφόρες, και πολλές γυναίκες τις είδαν να πλένουν και ν’ απλώνουν τα ρούχα τους στον ήλιο να τα στεγνώσουν. Και σ’ άλλα μέρη της Μύκονος, κοντά σε στέρνες ή ρέματα, είδαν πολλές το καλοκαίρι Γιαλούδες να πλένουν. Μα άμα τις δει καμιά, αμέσως αφανίζονται.
    https://fainareti.wordpress.com/%CE%BE%CF%89%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CE%BD%CE%B5%CF%81%CE%AC%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CF%86%CF%8D/%CE%B1%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%B4%CF%8C%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82/

  61. Stelios Kornes said

    Γιαλόβαρκα, η. Το ‘λεγε ο πατέρας μου. Νομιζω πως σημαινει απλως βαρκα – ίσως μικρο βαρκακι, που δε μπορει να ξανοιχτει.

  62. Πουλ-πουλ said

    36. Για το Γιαλούρι
    Λόγω του ημιορεινού αυχένα, δημιουργείται ισχυρό ρεύμα αέρ,α που απογυμνώνει ή αλλιώτικα γυαλίζει το έδαφος. Στην περιοχή άλλωστε σώζεται παλιός ανεμόμυλος, ενώ δεν υπάρχουν καθόλου δέντρα, όπως είναι φυσικό. Βέβαια κατά την ετυμολογία αυτή θα έπρεπε να γράφεται με «υ».

  63. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    8
    βρίσκω:.Γιαλί-Τσιφλίκ*, Yalıçiftlik
    Γιαλί Τσιφλίκι όμορφο με τα στενά σοκάκια
    Που βγαίνουν στα μπαλκόνια σου κουρτσάκια και κρινάκια.

    Γιαλί Τσιφλίκι μ’ όμορφο, με τα φαρδιά σοκάκια
    και πως το καταδέχτηκες κι έβαλες χανουμάκια.

    Στα Μουδανιά θα πιω κρασί, στην Τρίγλια θα μεθύσω
    και μέσα απ’ το Γιαλί Τσιφλίκ κορίτσι θ’ αγαπήσω.
    http://politistiko-ergasthri-nostos.blogspot.com/2012/11/6.html

    *αλλά ότι το γιαλί/ λέει από γιαγλί, λιπαρό, ελαιώδες


    Μερικοί όμως, οι αλαφροΐσκιωτοι, βλέπανε και τις Γιαλούδες. Οι Γιαλούδες βγαίνανε στο στενό που είναι το φαρμακείο του Νίκου, εκεί στης Αξιώταινας. Βγαίνανε -το γράφει και η Μέλπω Αξιώτη στα βιβλία της-, βγαίνανε εκεί στα καταστέγια, στα τρίστρατα. Εγώ τις έχω κρατήσει αυτές τις ιστορίες, κάπου θα τις εκδώσω. Έχω ένα παραμυθάκι τώρα που είναι με Γιαλούδες, που προσπαθώ να το εκδώσω. Επίσης, τότε και με την πειρατεία πάλι πολλές ιστορίες για να καλύψουν άλλα πράγματα. Για να καλύψουν! Τι άλλο τώρα; Δεν θυμάμαι… Τον «Αδιάσκελα», τον «Καπετανάκη», τη γουρούνα με τα γουρουνάκια, τις Γιαλούδες… Μάλιστα λέγανε τότε, ότι αν σε χτυπήσουν οι Γιαλούδες, μένεις φαλακρός, χάνεις τη μιλιά σου, τις ερωτεύεσαι, τις ερωτευόντουσαν… Τώρα τι κρύβεται πίσω από αυτό;
    https://apogenia.gr/%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bb%ce%bf%cf%8d%ce%b4%ce%b5%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%83%cf%84%cf%81%ce%af%ce%b3%ce%ba%ce%bb%ce%b5%cf%82-%ce%bc%cf%8d%ce%ba%ce%bf%ce%bd%ce%bf%cf%82-%ce%b1%cf%86%ce%ae/

  64. Συμπληρώνω:

    – Περιγιάλι έχουμε και στην Καβάλα (η πρώην παραλία Καρά-Ορμάν), στη δε Μύρινα της Λήμνου υπάρχουν ο Ρωμέικος και ο Τούρκικος γιαλός.
    – Έχω την εντύπωση πως υπάρχουν και γιαλόψαρα (αλλά ίσως λαθεύω).
    – Να προσθέσω στις παροιμίες την «Το τηγάνι στη φωτιά και τα ψάρια στο γιαλό» και την ποντιακή «Έρθεν ο Κερασινόν τα κεράσαι σον γιαλόν».

  65. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    55 Η παραλία στο σημείο αυτό είναι γνωστή κι ως Παχειά Άμμος ή Κεραμιανό Αμμούδι
    Ταξιδιωτικός Οδηγός Κρήτης⛵⭐ – Κεραμιανή Γιαλιά cretanbeaches.com

    Στα μέρη μου/ανατολικά, έχουμε τα χωριά Παχειά Άμμος και Μακρυγιαλός.
    Στην περιοχή της Ιεράπετρας τη Μεγάλη Παραλία με το ψιλό ψιλό χαλικάκι

  66. Πουλ-πουλ said

    47β, 56
    Για τα ξύλινα γιαλιά του Βοσπόρου, και τις φωτιές που τα κατέτρωγαν, έχει γράψει ωραιότατα κομμάτια ο Ορχαν Παμούκ, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του για την Πόλη, «Ιστανμπούλ, Πόλη και αναμνήσεις».

  67. Teo McSpan said

    Από τη λέξη γιαλος βέβαια (εικάζεται ότι) πήρε την ονομασία της και η Γιάλτα της Κριμαίας, παραλιακό θέρετρο με αμμουδιά και σανατόρια για την υγεία του λαού (επί ΕΣΣΔ, τώρα είναι για τους πλούσιους).

  68. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    66
    Γιαλί (τουρκικά yalı, από τη μεσαιωνική ελληνική γιαλή) ονόμαζαν οι Οθωμανοί τον αιγιαλό και κατ’ επέκταση τα παραλιακά κτίσματα.
    Τα γιαλιά της Κωνσταντινούπολης
    Από τα 620 που διασώζονται, το παλαιότερο έχει χτιστεί το 1699 από τον Αμτσαζαντέ Χουσεΐν Πασά, μεγάλο βεζίρη επί σουλτάνου Μουσταφά Β΄. Εκεί μπήκε την ίδια χρονιά η τελική οθωμανική υπογραφή στη Συνθήκη του Κάρλοβιτς

    Το γιαλί του κόμη Λεόν Οστρόρογκ (Kont Ostrorog Yalısı), Πολωνού νομομαθή και συμβούλου των τελευταίων σουλτάνων. Σήμερα ανήκει στον πλουσιότερο Τούρκο, το βιομήχανο Ραχμί Κοτς.
    https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%B1%CE%BB%CE%AF

  69. Ινδιάνος Μπάρτελμπουθ said

    30. Ίσως απ’ τα «ζα», τα ζώα δηλαδή, η ζούλα;
    Πολύ πιο απίθανα, απ’ το ότι τις κλέβανε στη ζούλα! (Στη Νάξο παρεμπιπ ευδοκιμεί ακόμα η ζωοκλοπή όπως και σε πολλά άλλα μέρη).

  70. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Τα μάτια τα γιαλούρικα
    όπουτα δω αγαπώ τα

    46β. Φτου, ο Πρίαμος βέβαια γιαλό-γιαλό !

  71. Αιμ said

    Γιαλώνω – πλησιάζω στην ξηρά , έχω ακούσει κ

    «Τα 5 αδέλφια – κάτω στο κυμοθάλασσο» πινακίδα στον Κότρωνα στη Μάνη

    Γυαλί με υ και το εργαλείο -κουβάς με γυάλινο πάτο- για πυροφάνι με καμάκι λετ

    Η φώτο τελικά από που είναι ;

  72. sarant said

    58 A μπράβο, αυτό είναι

    67 Ναι, φαίνεται πως και η Γιάλτα είναι από τον γιαλό

    71 Μέγας Γιαλός, Συρος. Το βρήκε κάποιος σχετικά νωρίς.

  73. @ 67 Teo McSpan

    Φαίνεται πιθανότατο.

  74. Α. Σέρτης said

    Το άρθρο άφησε απαρατήρητο ότι γιαλός δεν είναι μόνο «τόσο το τμήμα της ξηράς πλάι στη θάλασσα, όσο και τα ρηχά νερά, το τμήμα της θάλασσας κατά μήκος της ξηράς», αλλά κατ’ επέκταση kai η θάλασσα γενικά, το πέλαγος.

  75. […]
    Η σύγχρονη Γιάλτα διατηρεί στο όνομά της το μεσαιωνικό Yalitu, το νεοελληνικό Γιαλίτα από αρχαία Ελληνικά, Αιγιαλίται ή Αιγιαλίτης, αντίστοιχα (η/το) των Αιγιαλιτών (πόλις, κώμη, φρούριον). Σε παλιούς ιταλικούς χάρτες Calitera (1367), Callitra (1480), Calittu (1487), Callistra (1497), Calitta (1514), Catolica (sic! 1570). Η μετατροπή της Yality σε Yaltu θα μπορούσε να είχε συμβεί με την απώλεια του αρχικού τόνου, κάτι που έγινε δυνατό όταν αυτό το όνομα μεταφέρθηκε από το ένα γλωσσικό περιβάλλον στο άλλο: πιθανότατα από τα ελληνικά στα ταταρικά.

  76. sarant said

    74 Ο δε συντάκτης του άρθρου δεν θυμήθηκε ότι έχει γράψει κι άλλο άρθρο για τον γιαλό, το 2014 στην Αυγη (και εδώ), όπου λέει περίπου τα ιδια με το σημερινό αρθρο εκτός από την παράθεση των γιαλο-λέξεων…..!

    Ή στραβός είν’ ο γιαλός ή τον ξεπουλάμε

  77. Από εδώ: https://www.ruslang.ru/doc/etymology/1967/21-beleckij.pdf

  78. # 71

    Ναι γιαλώνω, λέγεται ακόμα και για τα ψάρια και τα μαλάκια που πλησιάζουν τις αξ=κτές ανάλογα την ώρα και την εποχή, γιαλώνουν

    Η κατσόκα μάλλον κάποια σχ΄ρση έχει με το ιταλικό κάτσια

  79. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    13, Πέπε, τέλος
    Ακούω ακόμη προς τα νότια της Κρήτης (Βιαννίτικα) να προσδιορίζεται κάποιο παραθαλάσσιο μέρος γενικά σαν ‘γιαλός’. «Πάω στο λιόφυτο στο γιαλό», «Στο σπίτι στο γιαλό μένουμε το καλοκαίρι».

    50. Κι ένα καταπληκτικό Γιαλισκάρι (Γιανισκάρι, Διαλισκάρι), κοντά στην Παλαιόχωρα Χανίων. Όποιος φτάσει μέχρι εκεί, αξίζει να κάνει μια επίσκεψη (μετά μπάνιου, φυσικά), στη διπλο-τριπλή αυτή παραλία.

    55.
    Έτσι! 👍

  80. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία του γιαλού και σε λαϊκά, ρεμπέτικα και σμυρναίικα τραγούδια, εκτός από τα καθαρά παραδοσιακά –με επήρεια προφανώς από αυτά.
    Ενδεικτικά σε τίτλους:
    – Κάτω στο γιαλό στην άμμο (Μπάτης)
    – Γιαλό-γιαλό (Ασίκης)
    – Βάρκα γιαλό (Βαμβακάρης)
    – Κάτω στο γιαλό (Κώστας Καπλάνης – Ευτ. Παπαγιαννοπούλου)
    – Βάρκα στο γιαλό (Θεοδωράκης)
    Και, βέβαια, σε πολλούς στίχους (…έϊβαλα έϊβαλα ωωω πάμε γιαλό γιαλό, …στου γιαλού τα βοτσαλάκια κ.λπ. κ.λπ.)

    Ας ακούσουμε τη Μαρίκα Νίνου στο όχι πολύ γνωστό τραγούδι του Καπλάνη:

  81. Πέπε said

    74: βλ. 13

  82. «Περπατώντας αργά στην προκυμαία, “Υπάρχω;” λες, κ᾿ ύστερα “δεν υπάρχεις!”»…
    =============================================================

    Κατέβηκα πριν λίγο στην παραλία της Πρέβεζας και ένας φίλος από πίσω μου έδωσε μια με το ώμο και μου είπε «Να μας στην προκυμαία που έλεγε και ο…». Του είπα πως θα αναφέρω το συμβάν γιατί νομίζω πως στην τακτική ανάρτηση του Νίκου Σαραντάκου δεν πιάσαμε καθόλου αυτή τη λέξη. Θυμάμαι πως και η φιλόλογος Κούλα Βενετσάνου (μητέρα της Νάνας), καθηγητριά μου, την έλεγε «προκυμαία» την εδώ παραλία.

  83. Νάνας = Νένας

  84. Και εδώ δίπλα στο ερημητήριό μας (που πια όλα μαθαίνονται και μόνο ερημιά δεν είμαστε, αλλά τέλος πάντων) ο Μακρυγιαλός στην ακτογραμμή της Εύβοιας στην πλευρά του Αιγαίου. Με τα πεύκα μέσα στη θάλασσα.

  85. sarant said

    82 Μπράβο, η προκυμαία. Που είναι όμως πάντοτε σε πόλη.

    84 !

  86. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    82 >>προκυμαία
    και μόλος! είπα αμέσως

    84, ευχέλαιο και ματόχαντρο…

  87. Χαρούλα said

    …………………..
    «Κύμα μου ανήμερο, ψυχή μου, φθάνει.
    Μη μ’ αγριεύεσαι, πλάγιασ’ εδώ…
    Θα ’μαι για σένανε γλυκό λιμάνι…
    Τί αξίζει η θάλασσα χωρίς γιαλό;»

    Η Ξανθούλα, Αριστ.Βαλαωρίτη
    [Αθήναι 12 Ιουνίου 1868]
    https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/browse.html?cnd_id=3&text_id=294

  88. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Στη Σύμη, ο Γιαλός είναι η πρωτεύουσα του νησιού.

  89. Αγγελος said

    (46β) Αν θυμάμαι καλά, ο Χρύσης είναι που
    «βη δ´ακέων παρά θίνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης»
    όταν πήγε ικέτης στον Αγαμέμνονα να ζητήσει την κόρη του κι αυτός τον διαολόστειλε άπρακτον («μη μ’ερέθιζε, σαώτερος ώς κε νέηαι»).

    Η Γιάλοβα αναφέρθηκε;

  90. Α. Σέρτης said

    81
    Δίκιο έχεις, βλέπω, αλλά, επειδή είσαι κομμάτι μακρολόγος για τα γούστα μου, τα σχόλιά σου τα περνάω αρκετά διαγώνια, οπότε…

  91. Ποδοσφαιρικό σχόλιο

    Μας έστειλε κουβά ο (απαράδεκτος) Γιοβάνοβιτς…
    Η Σλάβια όπως φάνηκε και από το πρώτο ματς ήτανε μια ομαδούλα της σειράς με άμυνα που έμπαζ από παντού και μια ομάδα ΔΟΥΛΕΜΕΝΗ, εύκολα θα την απέκλειε. Αντί για δουλεμένη ομάδα είδαμε έναν ΠΑΟ να έχει γυρίσει το παιχνίδι σε «φύζικαλ» που εντυπώσεις προκαλεί αλλά όχι αποτέλεσμα. Από την στιγμή που δεν μπήκε γρήγορα γκολ, ώστε να πάρει η ομάδα «ανάσες» για να βγάλει το παιχνίδι, πήγε με φουλ μηχανές μέχρι το 60 περίπου, πέτυχε το γκολ και …κάθισε-βοήθησαν και οι «σοφές» αλλαγές του Γιοβάνβιτς.
    Και μετά αρχίσανε τις αναλύσεις τύπου Μητσοτάκη και Νουδούλας «αν δεν χάναμε τόοοσες ευκαιρίες» ενώ η αλήθεια είναι πως μετά το γκολ έχουμε πάντοτε ΑΛΛΟ παιχνίδι και ο ΠΑΟ μετά το γκολ δεν έκανε ούτε υποψία ευκαιρίας.
    Θεία δίκη, αφού με τέτοιυς προπονητές της ναφθαλίνης, πρέπει να ποντάρεις όταν θα χάσουνε και όχι όταν πρέπει να κερδίσουνε.

    Υ.Γ. το ότι ο Σεκενφέλντ υπέφερε και ζήταγε αλλαγή και ο Γιοβάνοβιτς τον έβαλε να παίξει με το ζόρι, ρισκάροντας την υγεία του παίκτη, δείχνει πολλά και για τον χαρακτήρα του και τις μεθόδους που χρησιμοποιεί.

  92. Αντώνης said

    Ταξίδευα χθες και δεν πρόλαβα.
    Δεν αναφέραμε το «γιαλο, γιαλο πηγαίναμε/κι όλο για σένα λέγαμε./Γιαλο να πας, γιαλό να ‘ρθεις …» όπου ο πρώτος «γιαλός» είναι το ακρογιάλι και ο δεύτερος το πέλαγος.

  93. Kι ένα μηνυματάκι σε όσους ειρωνεύτηκαν σαν συνωμοσιολογικά την άποψή μου για ιτς ήττες ΠΑΟΚ και ΟΣΦΠ, ο μεν ΟΣΦΠ απέκλεισε την πολύ καλύτερ της Χάιφας, Σλόβαν Μπρατισλάβα η δε υπερομάδα Λέφσκι αποκλείσθηκε απ΄το θηρίο της Μάλτας !! (αυτά συμβαίνουν όταν κρίνεις χωρίς να έχεις δει το ματς, μόνο με τον οπαδικό «ενθουσιασμό )

  94. Κιγκέρι said

    Ε, να μην βάλουμε και Το άνθος του Γιαλού; Να το βάλουμε:

    Click to access Papadiamandis,Anthos.pdf

  95. sarant said

    Καλημέρα από εδώ!

    92 Ναι, βέβαια.

  96. antonislaw said

    85 @ «82 Μπράβο, η προκυμαία. Που είναι όμως πάντοτε σε πόλη.»

    Καλημέρα σας! Χαρακτηριστική είναι η προκυμαία-νυν παραλία- μέσα στο λιμάνι του Ρεθύμνου. Η άμμος στο σημείο αυτό έχει πάει και έχει φύγει αρκετές φορές.

    Καταρχάς παρατηρούμε σε έναν πίνακα επί Βενετοκρατίας του 17ου αιώνα ότι υπήρχε ανέκαθεν άμμος στο σημείο αυτό. Λεγόταν μάλιστα sabbionara, και υπήρχε και πύλη των τοιχών της πόλης που λεγόταν πύλη sabbionara [πύλη της άμμου ή άμμος πόρτα]

    https://explore.cure-project.gr/api/v1/files/5f69fa43f55ed10011c64248/thumbnail-medium

    Αυτό επιβεβαιώνεται από φωτογραφίες του 1900

    και έως τη δεκαετία του 1950 υπήρχε άμμος εκεί.

    Αργότερα η άμμος εξαφανίστηκε. Τότε υπήρχε προβλήτα και λεγόταν προκυμαία.

    https://i0.wp.com/rethemnos.gr/wp-content/uploads/2019/10/71661_10203180337419086_1940171429_n.jpg?w=640&ssl=1

    https://i0.wp.com/rethemnos.gr/wp-content/uploads/2019/10/201930.jpg?w=750&ssl=1

    Αργότερα με τα έργα για το λιμενοβραχίονα δημιουργήθηκε προσάμωση και έτσι η παραλία, που είχε γίνει προκυμαία, ξανάγινε παραλία!
    https://i0.wp.com/rethemnos.gr/wp-content/uploads/2019/10/s-l1600-1.jpg?w=717&ssl=1

    Η προκυμαία του Ρεθύμνου ήταν περαντζάδα και κατά κάποιο τρόπο νυφοπάζαρο όπως και σε κάθε πόλη νομίζω τουλάχιστον μέχρι και τα τέλη του 1980. Είναι ακόμα βέβαι αλλά σε πιο περιορισμένο βαθμό. Σήμερα προκυμαία θα την πουν ίσως οι άνω των εξήντα ή ούτε και αυτοί.

    https://rethemnos.gr/kriton-mnimes-i-prokimea-tou-rethimnou-mesa-sto-chrono/
    https://www.anexitilo.net/2019/11/blog-post_83.html
    https://explore.cure-project.gr/routes/view/5f69fb8bf55ed10011c64250/point/5f69faa2f55ed10011c6424e

  97. >Με τη σημασία της παραλίας, της ξηράς πλάι στη θάλασσα, βρίσκουμε τον γιαλό σε πολλά τοπωνύμια, Πλατύς Γιαλός, Μακρύς Γιαλός, Μέγα Γιαλός…

    «Καὶ ὅσον καὶ ἂν ἐπεθύμει τις νὰ ὀνομάσῃ τὸν Μέγα Γιαλὸν ὅρμον, ὁ Μέγας Γιαλὸς ἦτο ἀναπεπταμένη θάλασσα, ἦτο ἀδελφὸς τοῦ πελάγους, καὶ ἦτο ἁπλοῦς σταθμὸς τοῦ σκληροῦ Βορηᾶ, τοῦ αὐθέντου του».

    Και μια υπέροχη λυρική περιγραφή, χαρακτηριστική της παπαδιαμαντικής ποιητικής μαστοριάς (θυμίζει έντονα το και «μοιρολόγι της φώκιας»):

    «Ἔρημα γιαλόξυλα, λεῖα, ἀσπρουδερὰ καὶ σαπρά, λείψανα παλαιῶν ἀγνώστων ναυαγίων, πλανώμενα ἐδῶ κ᾿ ἐκεῖ εἰς τὸν ἀφρὸν ἢ κείμενα κάπου εἰς τὸν πάτον, τὰ ἔρριπτε τὸ πέλαγος, ἐπάνω εἰς τὴν ἄμμον· ἔκειντο διεσπαρμένα ἐκεῖ, διηγούμενα ἀφώνους ἱστορίας συμφορῶν καὶ πνιγμῶν καὶ ὀλέθρου.»

    https://www.papadiamantis.net/aleksandros-papadiamantis/syggrafiko-ergo/diigimata/216-st-mega-gialo-1934

  98. Καλημέρα
    Μιας και χτες βόλταρα, τα σχόλια σήμερα (μόλις και πρόλαβα να διαβάσω το άρθρο):

    15 (και 17α) Διαφωνώ. Μπορεί να υπήρχε κάποτε και κάποιος Γιαλί Καφενές στα Γιάννενα, αλλά ο συγκεκριμένος https://www.google.gr/maps/place/%CE%93%CF%85%CE%B1%CE%BB%CE%AF+%CE%9A%CE%B1%CF%86%CE%B5%CE%BD%CE%AD/@39.670056,20.8496925,17.5z/data=!4m5!3m4!1s0x135be9cc385f665f:0xe2b530968a86cb29!8m2!3d39.6703189!4d20.8509636?hl=el βρίσκεται καμιά 600 μέτρα από τη Λίμνη. Κι είναι μέσα στο γυαλί (δεν έχει τοίχους γύρω αλλά τζαμλίκι). Οπότε η εξήγηση δεν με πείθει.

    20 Μπορεί στη Μυτιλήνη να μην λέμε αίγες τις κατσίκες αλλά το γάλα τους το λέμε αίγιο (κι όχι κατσικίσιο).

  99. Και βέβαια η προκυμαία και ο μόλος και το κορδόνι για τη βόλτα.

  100. Γιάννης Κουβάτσος said

    Ή έγινε συνωμοσία (όπως πάντα) ή ο ΠΑΟΚ παρουσιάστηκε χειρότερος και από μαλτέζικη ομάδα. Κάπως σαν την ΑΕΚ πέρσι με τη Βελέζ. Είναι κρίμα ηλικιωμένοι άνθρωποι και με κάποια παιδεία και πείρα του κόσμου να φανατίζονται τόσο πολύ, ώστε να μη βλέπουν το χάλι των ελληνικών ομάδων (με ευθύνη των ιδιοκτητών τους και των διοικούντων το ελληνικό ποδόσφαιρο) και να καταφεύγουν παλιμπαιδίζοντας σε γελοίες θεωρίες συνωμοσίας.

  101. Γιάννης Κουβάτσος said

    Και για να ολοκληρώσω (και να κλείσω το θέμα) το προηγούμενο σχόλιο-απάντηση στον gpoint, αν ο Μπάοκ είχε αποκλειστεί αντιμετωπίζοντας σφαγιαστικές διαιτησίες, η θεωρία συνωμοσίας θα έλεγε ότι η ΟΥΕΦΑ δεν θέλει τον Μπάοκ στους ομίλους (γύρευε για ποιους λόγους). Τώρα που αποκλείστηκε από ένα καφενείο, η θεωρία συνωμοσίας λέει ότι αποκλείστηκε εκουσίως (γύρευε για ποιους λόγους). Αυτά στέκουν στο στόμα μικρού παιδιού που προσπαθεί να αντεπεξέλθει στην καζούρα συνομηλίκων του στην αυλή του σχολείου, αλλά δεν στέκει να τα λένε μεγάλοι άνθρωποι. Θα μπορούσα κι εγώ να πω ότι ο Παναθηναϊκός αποκλείστηκε εξαιτίας δύο αντικειμενικά σφαγιαστικών διαιτησιών. Αλλά δεν το λέω. Ο Παναθηναϊκός δεν δικαιούνταν να προκριθεί, γιατί δεν έπραξε ό,τι όφειλε να πράξει για να προκριθεί. Η ομάδα, εξαιτίας του Αλαφούζου και του Γιοβάνοβιτς, παρουσιάστηκε ανέτοιμη, χωρίς την εντελώς απαραίτητη μεταγραφική ενίσχυση, και τώρα θα περάσει τους υπόλοιπους 10 μήνες παίζοντας με τη Λαμία και τη Νότιγχαμ Β’. Κρίμα αλλά ας όψονται οι αίτιοι.

  102. odinmac said

    Για τις Πελαγίες δεν είδα να γράφτηκε κάτι.

    Υπαρχει βέβαια και η Pelagia noctiluca που όπως καταλαβαίνετε από το όνομα λάμπει, ας πούμε, στο σκοτάδι:
    https://en.wikipedia.org/wiki/Pelagia_noctiluca

  103. ΓΤ said

    @102

    Οδινμάκος!

  104. Σαμψών Κατσίπης said

    Καλημέρα!
    Εξαιρετικό το άρθρο σας όπως πάντα! Ήθελα όμως να κάνω κάποιες παρατηρήσεις στις λέξεις γιαλινάγκαθο, γιαλινοκουρούνα και γιαλοπετεινός που αναφέρει το ΙΛ. και λέγονται στη Σαντορίνη.
    Το πρώτο συνθετικό των λέξεων γιαλινάγκαθο, γιαλινοκουρούνα και γιαλοπετεινός δεν έχει σχέση με το γιαλό αλλά με το γυαλινός = γαλανός
    Και για να τεκμηριώσω την άποψή μου:
    γυαλινοκουρούνα είναι το πουλί Coracias garrulus (Κορακίας ο φλύαρος).

    Στην Ανάφη γυαλισοκουρούνα .( ΙΛ. Ε΄ 256 λ. γυαλισοκουρούνα)

    Γυαλινάγκαθας είναι το φυτό Echinops spinosissimus και σύμφωνα με τον Χίλλερ το φυτό Carthamus leucocaulos που το αναφέρει ως ‘γιαλινάγκαθος’ (Thera IV σ. 122)

    Γυαλινοπετεινός είναι το πουλί το Upura epops (τσαλαπετεινός)

    Γυαλινοβαρκανάς είναι το πουλί Lanius excubitor (βλ. και ΙΛ. ΙΛ. Ε΄255). Ένα από τα τέσσερα είδη βαρκανάδων που έρχονται στη Σαντορίνη και έχει γαλάζιο φτέρωμα.

    Τη λέξη ‘γυαλινός’ την χρησιμοποιούμε και για τα γαλανά μάτια (βλ. ΙΛ. λ. γυάλινος)

  105. sarant said

    104 Τι να σας πω, πειστικά ακούγονται αυτά που λέτε. Ευχαριστώ!

  106. Πέπε said

    104, 105
    Γιαλλουρόπετρα λένε στην Κάρπαθο το ματάκι, τη γαλάζια χάντρα.

  107. Πέπε said

    Επίσης, υπάρχει ένα δημοτικό δίστιχο στα 12νησα που σε παραλλαγές έχει αλλού γι(υ)αλοπετεινό και αλλού τσαλαπετεινό. Δεν έπεται ότι εννοούν το ίδιο, από τη στιγμή που δεν ξέρω τι είναι ο γι(υ)αλοπετεινός, πάντως ο τσαλαπετεινός, αυτός ο ίδιος Upupa Epops (όχι Upura), ο έποψ, ούτε γαλάζιος είναι ούτε στον γιαλό συχνάζει…

    Στα δυο σου παραθύρια δυο γιαλοπετεινοί
    σου τραγουδούν και λένε, γεια σου μελαχρινή.

  108. Γιάννης Κουβάτσος said

    Καλά, εδώ ο Μπάοκ έκανε τα αδύνατα δυνατά για να αποφύγει την πρόκριση κι αυτοί θέλουν να την πάρουν στα χαρτιά; Δεν τους εξηγεί κάποιος τα οφέλη του αποκλεισμού;
    https://www.sport24.gr/football/conference-league-i-lefski-sofias-zita-epanalipsi-tis-revans-me-ti-chamroyn-spartans.9724529.html

  109. ΣΠ said

    Σιγά μην επαναληφθεί. Δεν έχουν επαναληφθεί ματς με πολύ μεγαλύτερα διαιτητικά λάθη.

  110. 101, 108: «Και για να ολοκληρώσω (και να κλείσω το θέμα) […]»

    Εμ, έλα που δεν το κλείνεις, βρε Γιάννη… 🙂

  111. sarant said

    107 Το ΙΛΝΕ πάντως έχει γιαλοπετεινός = ο τσαλαπετεινός, upupa epops

  112. Πέπε said

    111
    Α, μάλιστα. Και πώς μπορεί να προκύπτει; Του γιαλού δεν είναι, γυάλινος δεν είναι, μήπως απλή παραφθορά του τσαλα- ;

  113. sarant said

    112 Ξέρω γω; Πάντως βλέπω άλλα συνώνυμα, αγριοπετεινός, κουκλοπετεινός.

  114. 64
    Στην Καβάλα εκτός από το Περιγιάλι, που θα εξελιχθεί σε συνοικία αφού μπήκε σε Σχέδιο Πόλης, έχουμε και τα «γιαλοχώρια», που είναι τα χωριά δυτικά της πόλης κόντρα στην παραλία (Νέα Ηρακλίτσα, Νέα Πέραμος.

  115. Κοντά

  116. sarant said

    114 Ωραία, άλλη μια γιαλολέξη!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: