Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Κέλομαί σε Γογγύλα στον Μεγάλο Ερωτικό

Posted by sarant στο 25 Αυγούστου, 2022


Πριν από μερικούς μήνες κυκλοφόρησαν, από τις εκδόσεις Οξύ, τα πρώτα βιβλία μιας νέας σειράς που έχει τον εύγλωττο τίτλο 33 1/3. Εύγλωττο, διότι καθένα από τα μικρού σχήματος τομίδια της σειράς, με έκταση γύρω στα 10 τυπογραφικά, είναι αφιερωμένο σε έναν σημαντικό δίσκο των 33 στροφών -μεγάλο δίσκο όπως τους λέγαμε τότε. Τα περισσότερα βιβλία της πρώτης αυτής φουρνιάς είναι μεταφρασμένα, αφιερωμένα σε ξένους δίσκους, όμως έχουμε και δύο πρωτότυπα, για ελληνικούς δίσκους, το ένα από τα οποία θα παρουσιάσω σήμερα. Για το άλλο, που είναι το βιβλίο του φίλου Χριστόφορου Κάσδαγλη για το Βρώμικο ψωμί του Σαββόπουλου, επιφυλάσσομαι.

Προτίμησα να ξεκινήσω παρουσιάζοντας το βιβλίο του φίλου Αλέξη Βάκη για τον Μεγάλο Ερωτικό του Μάνου Χατζιδάκι, επειδή σε αυτό το βιβλίο έχω βάλει κι εγώ το χεράκι μου, μ’ ένα μικρό σημείωμα που θα το παραθέσω πιο κάτω, σχετικά με το τραγούδι Κέλομαί σε Γογγύλα.

Ο Βάκης στην εισαγωγή του λέει ότι το Άξιον Εστί του Μίκη Θεοδωράκη και ο Μεγάλος Ερωτικός του Μάνου Χατζιδάκι είναι οι δυο δίσκοι που θα διάλεγε κανείς να πάρει μαζί του αν έμπαινε το παροιμιώδες ερώτημα της καταστροφής του κόσμου ή της εξορίας σε έρημο νησί. Και πράγματι, πολύ συχνά αυτοί οι δυο δίσκοι βρίσκονται στις πρώτες θέσεις διάφορων αξιολογήσεων -ας πούμε, στους 100 ελληνικούς δίσκους του 20ού αιώνα του περιοδικού Δίφωνο, που είχαμε πρόσφατα παρουσιάσει και εδώ. Αλλά νομίζω πως είναι γενικώς αποδεκτό ότι πρόκειται για έναν πολύ σημαντικό ελληνικό δίσκο.

Το βιβλίο του Αλέξη Βάκη είναι διαρθρωμένο σε 11 κεφάλαια συν τα προλογικά και επιλογικά. Η ιδέα του Μεγάλου Ερωτικού γεννήθηκε ενώ ο Χατζιδάκις βρισκόταν στην Αμερική. Κι έτσι το πρώτο κεφάλαιο αποτελεί μια πολύ χρήσιμη υπενθύμιση της περιόδου αυτής στη ζωή του Χατζιδάκι, που διάρκεσε σχεδόν έξι χρόνια. Πήγε στη Νέα Υόρκη στα τέλη του 1966, μαζί με τον Ζυλ Ντασέν και τη Μελίνα Μερκούρη, για να προετοιμάσουν το ανέβασμα της παράστασης Ilya Darling, όπου ο Μ.Χ. έγραφε τη μουσική. Επειδή όμως ανέκυψε μια οικονομική διαφορά με την Εφορία, ο συνθέτης έμεινε στη Νέα Υόρκη μέχρι να διευθετηθεί το ζήτημα.

Εκεί γνώρισε τη Φλέρυ Νταντωνάκη, που εμφανιζόταν σε μια παράσταση μιούζικαλ αφιερωμένη στον Ζακ Μπρελ, και εκεί είχε την ιδέα για τον Μεγάλο Ερωτικό, ο οποίος ηχογραφήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1972, δυο μήνες μετά την επιστροφή του Χατζιδάκι στην Ελλάδα, άρα είναι έργο της «αμερικανικής» περιόδου.

Διαβάζω στο βιβλίο του Βάκη ότι το έναυσμα για να γραφτεί όλο το έργο ήταν το ποίημα «Σ’ αγαπώ» της Μυρτιώτισσας. Η Μυρτιώτισσα (Θεώνη Δρακοπούλου) ήταν η μητέρα του εξαιρετικού ηθοποιού Γιώργου Παππά, που δεν είναι πολύ γνωστός σήμερα διότι έπαιζε κυρίως στο θέατρο. Ο Παππάς, στενός φίλος του Χατζιδάκι, πέθανε νέος, 55 χρονών, το 1958. Αργότερα η Μυρτιώτισσα, άρρωστη στο νοσοκομείο, έστειλε στον Χατζιδάκι το ποίημα Σ’ αγαπώ, αφιερωμένο στον γιο της, για να το μελοποιήσει. Εκείνος αμέλησε να την επισκεφτεί και όταν, στην Αμερική πια, διάβασε τον θάνατό της (το 1968) στις ελληνικές εφημερίδες, αισθάνθηκε τύψεις για την αμέλεια και αποφάσισε να κάνει κάτι -και διάλεξε ποιήματα για τον έρωτα απ’ όλη την ιστορία της ελληνικής ποίησης, μαζί και το ποίημα της Μυρτιώτισσας.

Αλλά ας ξανακούσουμε τον δίσκο:

Στη συνέχεια του βιβλίου, ο Βάκης εξετάζει την άποψη του Μ.Χ. περί τραγουδιού κι έπειτα αφηγείται την επιστροφή του συνθέτη στην Ελλάδα, τον Ιούλιο του 1972, παραθέτοντας και υλικό από εφημερίδες της εποχής. Τα επόμενα δύο κεφάλαια είναι αφιερωμένα στους δυο ερμηνευτές του έργου, τη Φλέρυ Νταντωνάκη και τον Δημήτρη Ψαριανό, ενώ το έβδομο κεφάλαιο στην ηχογράφηση του δίσκου -με αναμνήσεις του ηχολήπτη Στέλιου Γιαννακόπουλου, ο οποίος, θαλερός, έδωσε το παρών και στην παρουσίαση του βιβλίου φέτος τον Ιούνιο.

Το όγδοο κεφάλαιο αφορά το Κέλομαί σε Γογγύλα (εκεί και το δικό μου σημείωμα) ενώ πολύ ενδιαφέροντα είναι τα επόμενα δύο κεφάλαια, με θέμα την υποδοχή του Μεγάλου Ερωτικού από τον τύπο της Εποχής (μαζί και μια συνέντευξη σε ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα, στον Κώστα Ρεσβάνη και στον Ταχυδρόμο το 1973). Σύντομο αλλά μεστό το τελευταίο κεφάλαιο με ανάλυση της μουσικής του έργου, μεταξύ άλλων από τον μαέστρο Μίλτο Λογιάδη.

Από τα παραπάνω νομίζω ότι προκύπτει αβίαστα η αξία του βιβλίου, με τις πληροφορίες που δίνει για το έργο και για την εποχή, ιδίως για όσους από εμάς θυμόμαστε εκείνα τα χρόνια. Και περιμένω να δω κι άλλα τέτοια βιβλία, για άλλα σημαντικά έργα του ελληνικού τραγουδιού -αν και, φυσικά, μετριούνται στα δάχτυλα λίγων χεριών οι δίσκοι που θα άξιζαν ή θα δικαιολογούσαν να τους αφιερωθεί βιβλίο.

Κλείνω με το δικό μου σύντομο σημείωμα:

Κέλομαί σε Γογγύλα
πέφανθι λάβοισα μα
γλακτίναν, σέ δηύτε
πόθος τ’ [έαυτος] αμφιπόταται.

Τάν κάλαν, ά γαρ κατάγωγις αύτα
επτόαισ’ ίδοισαν, έγω δέ χαίρω
καί γάρ αύτα δή
τόδε μέμφεταί σοι Κυπρογένηα.

Ακούμε κάποτε να λέγεται ότι στο αριστουργηματικό αυτό τραγούδι ο Χατζιδάκις έχει μελοποιήσει το απόσπασμα της Σαπφώς διαβάζοντάς το με τη λεγόμενη ερασμική (ή ερασμιακή) προφορά. Και πράγματι, ακούγοντας τη Γογγύλα, αντιλαμβανόμαστε αμέσως ότι κάποιες λέξεις προφέρονται διαφορετικά απ’ ό,τι θα τις διαβάζαμε εμείς σήμερα.

Είναι βεβαίως γνωστό και αποδεδειγμένο ότι, ενώ πολλές νεοελληνικές λέξεις γράφονται ολόιδια όπως και οι αρχαίες (π.χ. βήμα, δώρον), οι αρχαίοι τις πρόφεραν με πολύ διαφορετικό τρόπο.

Ωστόσο, ο Μάνος Χατζιδάκις διαβάζει το κείμενο της Σαπφώς εφαρμόζοντας την ερασμιακή προφορά, αλλά όχι με απόλυτη συνέπεια.

Για παράδειγμα, το «δη» το διαβάζει «δι» όπως και στα νέα ελληνικά, ενώ είναι μάλλον βέβαιο ότι προφερόταν «ντεε». Αλλά και το Υ το διαβάζει Ι (π.χ. στις λέξεις Γογγύλα και Κυπρογένηα) ενώ πρέπει να προφερόταν όπως το γαλλικό u -η σημερινή προφορά μάλιστα επικράτησε μόλις στα ύστερα βυζαντινά χρόνια.

Επομένως, πρόκειται για μια συγκερασμένη ερασμιακή προφορά, κυρίως στους διφθόγγους, οι οποίοι προφέρονται αναλυμένοι, όπως πράγματι υποθέτουμε ότι προφέρονταν (αν και εκεί όχι με απόλυτη συνέπεια, ας πούμε τα ΑΙ τα προφέρει άλλοτε Ε και άλλοτε α-ι).

Επιπλέον, υπάρχει ένα ακόμα πρόβλημα με την εφαρμογή της ερασμιακής προφοράς στους στίχους της Σαπφώς: η ερασμιακή προφορά επιχειρεί να ανασυνθέσει το πώς μιλούσαν οι Αθηναίοι της κλασικής αρχαιότητας. Όμως η Σαπφώ έγραψε στην αιολική διάλεκτο και κατά την αρχαϊκή εποχή, παλιότερα από την κλασική.

Άρα, ανακεφαλαιώνοντας, ο Χατζιδάκις δεν επιχείρησε να ακολουθήσει πιστά τον τρόπο με τον οποίο θα διάβαζε η Σαπφώ τους στίχους της, ούτε καν τον τρόπο με τον οποίο θα τους διάβαζε ένας Αθηναίος της εποχής του Περικλή, αλλά απλώς να δώσει μια πινελιά αρχαιοπρέπειας, διαβάζοντας το αρχαίο κείμενο με τρόπο αισθητά διαφορετικό από των νέων ελληνικών.

Η επιδίωξη περισσότερης αυθεντικότητας θα ήταν πιστεύω μάταιο εγχείρημα, αφού υπάρχουν οι παραπάνω αβεβαιότητες, και θα έκανε τα λόγια του τραγουδιού εντελώς αδιαφανή εμποδίζοντας την πρόσληψή του από το κοινό.

Πρέπει επίσης να έχουμε κατά νου ότι το συγκεκριμένο κείμενο έχει σωθεί ως απόσπασμα και ότι πολλές λέξεις δεν διακρίνονται στον πάπυρο αλλά έχουν ανασυντεθεί από τους φιλολόγους που εξέδωσαν τα παπυρικά αποσπάσματα.

Τώρα που ξαναδιαβάζω το κείμενό μου, σκέφτομαι πως θα μπορούσα να προσθέσω ότι η ιδιότυπη προφορά αυξάνει και την αδιαφάνεια του κειμένου, το κάνει ακόμα λιγότερο κατανοητό. Θα μπορούσα επίσης να βάλω και τη μετάφραση του Ελύτη, ώστε να καταλάβουμε τι ακριβώς λέει το απόσπασμα:

Σε φωνάζω Γογγύλα
Φανερώσου πάλι κοντά μου
Το χιτώνα τον άσπρο σαν το γάλα όταν φοράς,
νά ‘ξερες τους πόθους που σε τριγυρίζουν
όμορφη, και πώς χαίρομαι που δεν είμαι εγώ,
μα η ίδια η Αφροδίτη που σε μαλώνει.

Και μια τελευταία παρατήρηση -εγώ είχα γράψει «Σαπφώς» αλλά ο επιμελητής του βιβλίου το άλλαξε σε «Σαπφούς». Σχεδόν το περίμενα.

89 Σχόλια προς “Κέλομαί σε Γογγύλα στον Μεγάλο Ερωτικό”

  1. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Καλημέρα!

    Είναι δίκαιο, νομίζω, να αναφερθεί και το μεγάλου μήκους ομότιτλο ντοκιμαντέρ του Παντελή Βούλγαρη, που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης την επόμενη χρονιά της κυκλοφορίας του δίσκου.

  2. Α. Σέρτης said

    η επιμελήτρια =ο επιμελητής

  3. ΓΤ said

    «εγώ είχα γράψει «Σαπφώς» αλλά η επιμελήτρια του βιβλίου το άλλαξε σε «Σαπφούς»». —-> […] ο επιμελητής του βιβλίου […]

  4. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολυ για τα πρώτα σχόλια!

    1 Καλά λες. Στο βιβλίο φυσικά αναφέρεται.

    2 Ωχ, στραβομάρα μου, διόρθωσα, ευχαριστώ!

  5. Πουλ-πουλ said

    «σκέφτομαι πως θα μπορούσα να προσθέσω ότι η ιδιότυπη προφορά αυξάνει και την αδιαφάνεια του κειμένου»
    Καλημέρα
    Οι στίχοι, με ή χωρίς προφορά, είναι ούτως ή άλλως ακατάληπτοι. Τόσες χιλιάδες χρόνια δεν διάβηκαν εις μάτην.

  6. leonicos said

    Και μια τελευταία παρατήρηση -εγώ είχα γράψει «Σαπφώς» αλλά ο επιμελητής του βιβλίου το άλλαξε σε «Σαπφούς». Σχεδόν το περίμενα.

    Δεν ξέρω ακριβώς τις περιστάσεις σου, αλλά εφόσον το περίμενενες, πιθανως θα μπορούσες να του το επισημάνεις.

    Εγώ έτσι κάνω στα δικά μου, κι έχω πολλές παραξενιές και ιδιόγραφα

  7. leonicos said

    Το Κέλομαί σε Γογγύλα είναι ίσως το γοητευτικότερο κομμάτι, αμζί με το άλλο από το Άσμα Ασμάτων

  8. Christos said

    Σαπφώ; Χατζιδάκις; λῆρος ἐστι τἄλλα πρὸς Ιάκωβον Λευκόν, ὅτι ἡ ἀληθεία ἐν Λευκαῖς Ταινίαις κεῖται:

  9. atheofobos said

    Και μια μεγάλη αλήθεια που είπε ο Ψαριανός απαντώντας στην ερώτηση :
    Αραγε, κάνοντας τον απολογισμό, τι κράτησε από τον «Μεγάλο Ερωτικό»;
    «Ηταν η ευχή και κατάρα της ζωής μου. Ευχή γιατί υπήρξα σε αυτή τη θεία δημιουργία και κατάρα γιατί, όταν στα 20 ερμηνεύεις αυτά τα τραγούδια, η υπόλοιπη ζωή σου απλώς περνάει σε δεύτερη μοίρα. Ανέβηκα στην κορυφή των Ιμαλαΐων κι όταν μετά έκανα σημαντικές –αντικειμενικά– δουλειές όλοι μού λέγανε: “Καλή είναι, αλλά δεν είναι ‘Μεγάλος Ερωτικός’”. Αυτό το “αλλά” είναι πολύ βαρύ»…
    https://www.efsyn.gr/tehnes/moysiki-horos/269127_o-megalos-erotikos-itan-i-eyhi-kai-katara-tis-zois-moy

  10. Κωνσταντίνος Καρέλας said

    Για ένα μικρό φιλολογικό σχολιασμό του εξαίσιου αυτού παπυρικού σπαράγματος της Σαπφούς καλό είναι το βιβλίο Αρχαϊκός Λυρισμός 2 του αείμνηστου Αριστόξενου Σκιαδά, Αθήνα 1981, εκδόσεις Καρδαμίτσα, σσ. 140-142. Βεβαίως ο πάπυρος σώζει το κείμενο με πολλά κενά και ακρωτηριασμούς, γι’ αυτό και οι φιλόλογοι εκδότες το έχουν συμπληρώσει και διαφορετικά. Για παράδειγμα, το «γλακτίναν» άλλοι το διάβασαν «πάκτιν», δηλαδή είδος μουσικού οργάνου ειδικού για γυναίκες, είδος άρπας. Στον πάπυρο φαίνεται μόνο το «κτιν». Επομένως «λάβοισα πάκτιν», αφού πάρεις το μουσικό σου όργανο.

  11. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Μόνον «‘αριστούργημα»; Βάλε κάτι παραπάνω Νικοκύρη. Τέτοια πράγματα δέν ξαναγίνονται!
    (Τό βιβλίο, πότε κυκλοφόρησε;)

  12. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Ὁ Γιῶργος Παππᾶς ΚΑΙ ἔκανε πολύ καλές ταινίες (καί ἀξίζει νά τόν μάθουν γι αὐτό οἱ νεώτεροι) ΚΑΙ εἶχε κάτι μοναδικό, ἐκτός ἀπό τήν ἀρχοντιά του: τήν φωνή του!

  13. Πέπε said

    Καλημέρα. Εξ αφορμής της Γογγύλας, μελοποιημένης κιόλας, να αναφέρω μια πρόσφατη έκδοση που χάρηκα που την έμαθα: Θάνος Τσακνάκης, Των Σιωπηλών σπαράγματα / Ποιήτριες του αρχαίου κόσμου, Ροδακιό 2021 https://www.politeianet.gr/books/9786185248888-tsaknakis-thanos-to-rodakio-ton-siopilon-sparagmata-326004

    Καλοδουλεμένη (όσο ξεφύλλισα) και πολύ όμορφη έκδοση ποιημάτων αρχαίων ποιητριών, κυρίως λιγότερο γνωστών αλλά έχει και από Σαπφώ, με αντικριστή μετάφραση. Στο βιβλίο παρουσιάζεται η φιλολογική-μεταφραστική διάσταση της δουλειάς, αλλά υπάρχει και η μουσική: με μελοποιήσεις της Πλάτωνος και με τη Μαρία Φαραντούρη έγιναν ήδη κάποιες συναυλίες, π.χ. https://www.ertnews.gr/xorigies/quot-ton-siopilon-sparagmata-quot-lena-platonos-amp-maria-farantoyri/, και υποθέτω πως αναμένεται και δίσκος. (Μελοποιήσεις των μεταφράσεων του Τσακνάκη, διευκρινίζω.)

    Ποιητικές φωνές σπουδαίων γυναικών της Αρχαιότητας, όπως η Ήριννα, η Ανύτη, η Νοσσίς, η Κόριννα, η Πράξιλλα, η Τελέσιλλα, η Μοιρώ και η Διοφύλη, οι ξεματιάστρες, αλλά και η Σαπφώ, συνδέονται με μυθολογικές, ιστορικές αλλά και σύγχρονες γυναικείες μορφές, σε μια μουσική παράσταση που εναντιώνεται στη λήθη, συνθέτοντας ένα αληθινό Μυστήριο στην πόλη της γέννησής τους.

  14. sarant said

    9 Άδικο έχει;

    10 Πολύ σωστά το λέτε.

    11 Το βιβλίο βγήκε περί τον Μάιο φέτος

    12 Ναι, αλλά λίγες ταινίες

    13 Μπράβο, σωστή συμπλήρωση

  15. ΓΤ said

    @14γ

    Τον Απρίλιο 🙂

  16. BLOG_OTI_NANAI said

    Υπήρξε και Γογγύλος:

  17. 13 Υπάρχει και παλιότερη μελοποίηση της Σαπφώς (μετά από εκείνη του Χατζιδάκι): https://www.studio52.gr/mousiki/nena-venetsanou-aggeliki-ionatos-ionatos-i-sapfo-tis/000002r2

  18. Κουτρούφι said

    Τηλεοπτικό ρεπορτάζ της εποχής της ηχογράφησης του Μεγάλου Ερωτικού με τον Μάνο Χατζιδάκι.

  19. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Ο Μεγάλος Ερωτικός με τα λόγια του Μάνου Χατζιδάκι

    «Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι ένας λαϊκός θεός που ζει στη φαντασία μας απ’ τη στιγμή που γεννιόμαστε ίσαμε να πεθάνουμε, όμορφος, εφηβικός και αδιάκοπα ζωντανός.
    Ο Μεγάλος Ερωτικός δεν φοράει γραφικά τοπικά ρούχα. Φοράει δικά του που συνθέτουν δύσκολους συνδυασμούς ήχων. Δεν περιέχει μηνύματα που εύκολα τα σβήνουν οι βροχές. Δεν αντιστέκεται.
    Από άσματος άρχεσθαι και επί μελισμάτων αυτού και άδετε μετ’ εμού.
    Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα αυτά των Ελλήνων ποιητών σχηματίζει έναν αδιάσπαστο κύκλο τραγουδιών, μια λειτουργία για τον Μεγάλο Ερωτικό – κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ’ ερημοκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθένων και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική, στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας.
    Προσπάθησα να δημιουργήσω απλά τραγούδια αλλά όχι κι εύκολα. Γι’ αυτό διάλεξα με προσοχή τους τραγουδιστές που θα τα ερμήνευαν. Και πρώτα η Φλέρυ Νταντωνάκη, με πάθος, σπάνια φωνή κι εσωτερική ένταση και ο Δημήτρης Ψαριανός, απέριττος, νεανικός και γνήσια λαϊκός. Και οι δυο τους τραγουδώντας στον Μεγάλο Ερωτικό νομίζω ότι δίνουν μαθήματα ήθους, αλήθειας και μαγείας στο λαϊκό τραγούδι…»
    https://www.allyou.gr/faces/blogs/57117-o-megalos-erotikos-einai-enas-laikos-theos-pou-zei-sti-fantasia-mas-ap-ti-stigmi-pou-genniomaste-manos-xatzidakis

  20. sarant said

    18 Μπα; δεν το ήξερα

    19 Και φυσικά αυτό το κείμενο υπάρχει ως προοίμιο στο βιβλίο του Βάκη

  21. ΣΠ said

    Για τον Γιώργο Παππά
    https://ellinikoskinimatografos.gr/pappas-giorgos/

  22. BLOG_OTI_NANAI said

  23. Γιάννης Κουβάτσος said

    Η Μυρτιώτισσα είχε γράψει πολλά ποιήματα αφιερωμένα στον μοναχογιό της, που τον λάτρευε κυριολεκτικά.

    ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ.

    «Παιδί μου όταν σε κοίμιζα

    με γλυκονανουρίσματα,

    μωρό στην αγκαλιά μου,

    σ’ απίθωνα στην κούνια σου

    και δίπλα της, βυθιζόμουν

    κι εγώ στα όνειρα μου.

    Κι έλεα: σε λίγο θα γενεί

    παιδάκι του σκολειού κι αυτό

    με σάκα, με βιβλία,

    τα πρώτα του κελαηδιστά

    διαβάσματα, για μένανε

    ποια θεία μελωδία!…

    Σαν Ελληνόπουλο σωστό

    στην επιστήμη θα δοθεί,

    μα και στη φύση αντάμα,

    κι απ’ τις βουνήσιες κορυφές

    θα πρωτονιώσει, θα χαρεί

    της Αττικής το θάμα.

    Αυτά ονειρευόμουν, αλί!

    με μιαν απέραντη στοργή

    και πίστη απάνω απ’ όλα,

    για σένα που με κάρφωνες,

    σαν ήσουν τόσο δα μωρό,

    ματάκια φεγγοβόλα!» (Συλλογή: Δώρα της Αγάπης).

    Όταν έφυγε για σπουδές στην Ελβετία και τον αποχωρίστηκε :
    ΣΤΟΝ ΓΙΟ ΜΟΥ

    «Ω, γιέ μου εσύ! Μοναχογιέ , που ίσαμε χτες ακόμα

    μου ζέσταινες τα γόνατα με το μικρό σου σώμα.

    Τώρα μου ανοίγεις τα φτερά και φεύγεις μακριά μου

    κι αφήνεις το σπιτάκι μας, κι αφήνεις τα φιλιά μου.

    Τώρα σε χάνω, αμίλητη, αδάκρυτη και μόνη,

    βλέπω τη νύχτα να ‘ρχεται βαριά και να με ζώνει…»

    Όταν πίστευε πως θα χωριστούν, επειδή εκείνη (τραγική ειρωνεία) θα πέθαινε πρωτη:
    ΚΙ ΟΜΩΣ ΚΙ ΕΣΕΝΑ

    Κι όμως κι εσένα κάποτε, παιδί μου, θα σε χάσω

    αφού να φύγω πρώτη είναι γραφτό,

    την άλυσο που δένεσαι μαζί μου, θα την σπάσω

    και θα τραβήξω δρόμο χωριστό…

    Κι όταν πέθανε ο Γιώργος Παππάς :
    ΠΟΝΟΣ(Πεζό).

    «Να αντιδράσω, μα πως; Τα πράγματα του φοβάμαι να τα’ αγγίξω, μην εξαφανιστεί αυτό κάτι, το δικό του, που έχει απομείνει πάνω τους .Μένουν οι φωτογραφίες κι έπειτα τι άλλο; Τίποτα. Ο πόνος μοναχά που ζούμε δεν έχει τέλος. Η ζωή μου σταμάτησε… Ο πόνος των πόνων, ο πόνος που σε λιώνει καθημερινά δίχως να σε θανατώνει…».

  24. Πέπε said

    > Κι έτσι το πρώτο κεφάλαιο αποτελεί μια πολύ χρήσιμη υπενθύμιση της περιόδου αυτής στη ζωή του Χατζιδάκι, που διάρκεσε σχεδόν έξι χρόνια.

    Στο βιβλίο για τη Λιλιπούπολη του Γιώργου Αλλαμανή διάβασα την εκπληκτική πληροφορία ότι ολοκληρωμένη βιογραφία του Χατζιδάκι δεν έχει κυκλοφορήσει. (Στο εν λόγω βιβλίο επίσης περιλαμβάνεται η ιστορία μιας περιόδου της ζωής του, της περιόδου του Τρίου.)

  25. Πέπε said

    τρίτου

  26. Χαρούλα said

    Εκτός του φυτού(η γιαγιά μου έλεγε και έτσι τα παντζάρια),
    έχουμε:
    Είναι το μεσαιωνικό γογγύλιν από το αρχαίο γόγγυλος, που θα πει στρογγυλός. Έβγαλα, λέμε, ένα γογγύλι σα ρεβύθι. Η σωστή γραφή είναι με δυο γγ. Λόγω του στρογγυλού σχήματος σχετίζεται με την λέξη γουλί. Αλλά φυσικά είναι το γούλι, το ούλον (τα γούλια, τα ούλα).
    Καρσάνικα Γλωσσικά Ιδιώματα – Δημ. Κατωπόδης

    Πηγή: γογγύλι και γογκύλι (το) – Λεξικό του Λευκαδίτικου Γλωσσικού Ιδιώματος . https://lexikolefkadas.gr/gongyli-ke-gogkyli-to

  27. Costas Papathanasiou said

    Καλημέρα.
    Καίριες οι φιλολολογικές-μουσικολογικές παρατηρήσεις όσον αφορά στην επιλεκτική ερασμιακή χροιά.
    Να διευκρινιστεί περαιτέρω ότι κατά την ελυτική ανασύνθεση-απόδοση προστίθενται οι μη-μελοποιηθέντες χατζηδακικώς στίχοι «* τας άραμαι τούτο τω βόλλομαι (Reinach&Puech-36)* Γογγύλα κατθάνην δ’ ίμερός τις έχει με και λωτίνοις δροσόεντας όχθοις ίδην Αχερωντος(Lobel&Page-95 4)»*, οπότε το γογγύλειο κάλεσμα γίνεται:
    “γύρνα πάλι κοντά μου σ’ εξορκίζω Γογγύλα• το χιτώνα φορώντας το λευκό σα γάλα πάλι φανερώσου• όμορφη• να `ξερες τι λαχτάρες μου γεννάς έτσι ντυμένη! και πώς νιώθω χαρούμενη που όχι εγώ μα η Θεά μας η ίδια σου το λέει• σα να σε μαλώνει• που τόσα χρόνια την παρακαλώ και την παρακαλώ * Γογγύλα• λες κι ένας πόθος με πιάνει να πεθάνω και τις όχθες όπου ανθεί ο λωτός μέσα στη δρόσο ν’ αντικρίσω του Αχέροντα.”
    «Πρέπει επίσης να έχουμε κατά νου ότι το συγκεκριμένο κείμενο έχει σωθεί ως απόσπασμα και ότι πολλές λέξεις δεν διακρίνονται στον πάπυρο αλλά έχουν ανασυντεθεί από τους φιλολόγους που εξέδωσαν τα παπυρικά αποσπάσματα.»
    Χαρακτηριστική εν προκειμένω είναι ότι η εναλλακτική αποκατάσταση αντί “[πέφα]νθι λάβοισα μα [γλα ]κτίναν” σε “[Ἄβ]α̣νθι λαβοισαν ἀ . [πᾶ[κτιν”, μετατοπίζει την ωραιότητα του ποιητικού αντικειμένου από το φαίνεσθαι(κάλλος σώματος-γαλατένια εσθήτα) στο είναι (ψυχική ευμέλεια-λύρα Αβάνθιδος), πράγμα καθόλου αντιφατικό, αφού για τα περισσότερα ποιητικά κείμενα υπάρχουν, ούτως ή άλλως, πάνω από δύο τρόποι ανάγνωσης.(βλ. Τασούλα Καραγεωργίου, https://www.poeticanet.gr/sapfw-enatragoydi-goggyla-ekdoxes-metewra-a-2243.html?category_id=460 )

  28. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Nα πούμε, για όποιον δεν το πρόσεξε, κι ότι το εξώφυλλο του δίσκου και του βιβλίου βέβαια, είναι του Γιάννη Μόραλη/ Μόραλης ΄72 έγραφε κάτω αριστερά, βλ.νήμα :),
    το ’88, έλεγε για την εποχή εκείνη (ραδιόφωνο Αντέννα): «Οταν ήρθα εδώ το ’72 και έβγαλα τον Μεγάλο Ερωτικό, όλοι είπαν ότι ήρθε ο Χατζιδάκις με τα ερωτικά του τραγουδάκια».
    (…)στα «Νέα», 16.12.1972, δημοσιεύθηκε «αποκλειστική συνέντευξή» του, όπου η πρώτη κιόλας ερώτηση(…)είναι αν δεν αποτελεί πρόκληση ένας ακόμη δίσκος του με ερωτικά τραγούδια, τη στιγμή που μια όλο και πιο ανήσυχη νεολαία απαιτεί και από τους συνθέτες συμμετοχή στα προβλήματα του καιρού. Και ο Χατζιδάκις, τολμηρός και ευθύς, απαντά, μεταξύ άλλων: «Εγώ δεν γράφω ερωτικά τραγούδια, αλλά για τον έρωτα. Και ο έρωτας παραμένει πάντα ένα πρόβλημα όχι μόνο του καιρού μας, αλλά όλων των καιρών. Τα “προβλήματα του καιρού μας” περιέχονται πολύ πιο ουσιαστικά στον τρόπο που κανείς αντιμετωπίζει τα μεγάλα θέματα, παρά στην εξάντληση συνθημάτων και “μηνυμάτων”. Κατά συνέπεια (…) θεωρώ ότι έχω την ωριμότητα να μην επιδιώκω εύκολη συμφιλίωση με την “ανήσυχη νεολαία” προσφέροντας επιπόλαια συνθήματα». Και το ’88 (Αντέννα) διαπίστωνε: «Πολλά τραγουδάκια της εποχής εκείνης που ήταν εναντίον της Δικτατορίας χάθηκαν. Ο Μεγάλος Ερωτικός, πολύ σωστά, διότι αξίζει, δεν εχάθη».
    (…)
    Το ότι το Σ’ αγαπώ ήταν το έναυσμα για τον Μ.Ε., δηλώνεται και από το γεγονός ότι το χορικό Έρωτα εσύ της Μήδειας το ’χε μελοποιήσει ήδη το 1956, γράφοντας μουσική για την παράσταση που σκηνοθέτησε τότε ο Αλέξης Μινωτής με Μήδεια την Κατίνα Παξινού, στην οποία και αφιερώνει το τραγούδι στον δίσκο.
    https://www.kathimerini.gr/culture/music/1030353/o-megalos-erotikos-toy-chatzidaki/

  29. Πουλ-πουλ said

    Ο Γ. Παππάς εθεωρείτο, εκτός των άλλων, και πρότυπο του όμορφου ώριμου ανδρα στην εποχή του. Μάλιστα στο «Κυριακάτικο ξύπνημα» είναι ο οιονεί αντίζηλος του νεαρού Χόρν για την καρδιά της Λαμπέτη.

  30. Ευγε, Νικοκύρη, για την σημερινή ανάρτηση. Καλύπτεις κενά των υπουγείων Πολιτισμού και (μ.χ.) Δια βίου μάθησης

  31. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Στο 4:31 ‘Ερωτα εσύ… της Μήδειας,(Μινωτής/Παξινού 1956)

  32. sarant said

    24 To έχω στη στοίβα μ’ αυτά που θελω να διαβάσω

    30 Νάσαι καλά.

  33. ΓΤ said

    https://www.contra.gr/sports/otan-o-manos-chatzidakis-apokalypse-tin-agapimeni-toy-omada.7520734.html

  34. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    31, Και στο 22:34 ολόκληρο το Έρωτα εσύ (υπέροχο)

  35. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    @28 (αρχή):

    τώρα στη συλλογή της Μαριάννας Λάτση.

  36. Παναγιώτης Κ. said

    Καλοκαίρι του ΄73.
    Ο Μ.Χ δίνει μια συναυλία στο υπαίθριο θέατρο Φρόντζου στα Γιάννενα.
    Θυμάμαι από τότε τα εξής πράγματα:
    Διεύθυνε την ορχήστρα καθιστός όπου φαινόταν το ευτραφές σώμα του. Φορούσε ένα πουκάμισο ριχτό όπου φαίνονταν οι τσακίσεις είτε γιατί ήταν καινουργιοφορεμένο είτε γιατί το έβγαλε από την βαλίτσα.
    Στους «επισήμους» συγκατελέγονταν και οι διάφοροι στρατιωτικοί.
    Η δική μου διάθεση τότε, διάθεση εικοσάχρονου, ήταν στο πνεύμα της ερώτησης από τη συνέντευξη του Μ.Χ στα Νέα.
    Από τη μουσική του μου έμεινε ο χαρακτηρισμός που ο ίδιος έδωσα: Πρόκειται για μια …ήπια μουσική!
    Μετά το τέλος της συναυλίας, θυμάμαι την εξής ορ(ι)οθέτηση την οποία έκανε, κάποιος…ψαγμένος της παρέας!
    Ο Χατζηδάκις πολιτογραφείται στην Δεξιά, ο Θεοδωράκης στην Αριστερά και ο Ξαρχάκος στο Κέντρο.

  37. Ilya vs. Illya [ilya vs. illya]

    Το είχαμε μάθει Ίλυα, το 1960, αλλά μετά μας ήρθε, το 1966, με διπλό -λλ-.
    Στη δεύτερη σελίδα της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ υπήρχε ειρωνικό σχόλιο, θυμάμαι. «Αλλά Αμερικάνοι είναι αυτή, έχουν πλουραλισμό, να και τα δύο λλ» έγραφε το σχόλιο.
    Νομίζω η νέα ορθογραφία θα προτάθηκε στο αμερικανικό κοινό για να αποφευχθεί ανάγνωση με δίφθογγο, κάτι σαν Ιλάια, νομίζω.

  38. ΓΤ said

    @37 ΔΧ

  39. ΓΤ said

    @37

  40. Γιάννης Κουβάτσος said

    «διάβασα την εκπληκτική πληροφορία ότι ολοκληρωμένη βιογραφία του Χατζιδάκι δεν έχει κυκλοφορήσει.»
    Καθόλου εκπληκτική. Στο θέμα των βιογρσφιών των σημαντικών Ελλήνων καλλιτεχνών και λογοτεχνών πάσχουμε φοβερά και ντροπιαστικά, θα έλεγα. Ας είναι καλά κάποιοι ξένοι συγγραφείς σαν τον Ρόντρικ Μπίτον, ο οποίος μάς πρόσφερε τη θαυμάσια βιογραφία του Σεφέρη «Περιμένοντας τον άγγελο».

  41. Γιάννης Κουβάτσος said

    33:Επιλογή εντελώς κόντρα στο γενικότερο ύφος και στυλ του. 😊

  42. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    >>μετριούνται στα δάχτυλα λίγων χεριών οι δίσκοι που θα άξιζαν ή θα δικαιολογούσαν να τους αφιερωθεί βιβλίο.

    …βιβλία για αγαπημένους μου δίσκους – πρόχειρα αναφέρω το Αχ Έρωτα του Χρήστου Λεοντή, το Χρονικό του Γιάννη Μαρκόπουλου και τον Βυζαντινό Εσπερινό του Απόστολου Καλδάρα, επίσης για το Selling England by the Pound των Genesis και το Aqualung των Jethro Tull, για οποιονδήποτε από τους δίσκους της Janis Joplin, αλλά και για το soundtrack της ταινίας Ragtime, με τη μουσική του Randy Newman.
    https://www.allyou.gr/faces/interview/57520-o-megalos-erotikos-einai-mia-apo-tis-pio-dynates-dimiourgies-tou-manou-xatzidaki-ena-mousiko-dokimio-peri-erotos-aleksis-vakis

  43. BLOG_OTI_NANAI said

  44. @ 38, 39 ΓΤ

    Καλά.

  45. Στεπ said

    Για το θέμα Σαπφώς-Σαπφούς….
    Όπως το διαβαζα στο κείμενό σας, μου χτύπησε άσχημα το «της Σαπφώς», περίμενα να διαβάσω «Σαπφούς».
    Αντίθετα στον προφορικό λόγο επίσης μου χτυπάει κάπως το να ακούω «της Σαπφούς», ακούγεται που επιτηδευμένο, προτιμώ το «Σαπφώς».
    Δύο μέτρα και δύο σταθμά; Ίσως….

  46. Πέπε said

    45
    Περιμένατε Σαπφούς επειδή ήταν γραπτό, ή επειδή πρόκειται για την αρχαία Σαπφώ;

    Αν είναι το δεύτερο (ή και τα δύο μαζί), παρότι δε βρίσκω κάποια λογική, το κατανοώ με βάση κάποιες συνήθειές μας. Αλλά να θυμίσω ότι δεν περιμένουμε κατ’ ανάγκην «του Ευριπίδου» ή «του Πλάτωνος», πόσο μάλλον «του Περικλέους», από γραπτά σχετικά με τους αρχαίους. Δεν είναι ανύπαρκτες τέτοιες επιλογές, ούτε τις καταδικάζουμε, αλλά σε καμία περίπτωση οι κανονικές ν/ελλ γενικές «του Περικλή» κλπ. δε χτυπάνε άσχημα στους περισσότερους.

  47. ΓΤ said

    @45

    Για εμένα, που είμαι στον χώρο του βιβλίου, είναι απολύτως σαφές ότι ο επιμελητής του οίκου θα έπρεπε, σε πρώτο επίπεδο, να έχει ρωτήσει τον ΝΣ, ακριβώς επειδή ο ΝΣ έχει δείξει ότι, γεωργώντας το γράμμα και το πνεύμα ακόμα και σε χερσοτόπι, έχει «άποψη» που σαφώς φλερτάρει με τη στιβαρή θέση και ξεκάθαρα απορρίπτει την πόζα. Όμως, βαθύτερα διαβάζοντας τα πράγματα, κρύβεται κάτι σαφέστερο, που με πηγαίνει στην αλήθεια αυτοαναιρώντας με. Εάν ρωτούσε τον ΝΣ, προφανώς αυτό θα κατέληγε σε έμμεση υπόδειξη με τούλι εξυπνακισμού. Προσβολή και για τον ΝΣ και για τον επιμελητή. Όφειλε λοιπόν να γνωρίζει αυτόν που επιμένει στο «Σαπφώς», οπότε έπρεπε να του είναι άκρως προφανές ότι ήταν υποχρέωσή του να αφήσει αυτή τη γενική πτώση αναλλοίωτη. Άλλη μία πτώση λοιπόν στο πλαίσιο μιας γενικής πτώσης…

    Αλίμονο αν στέκεσαι
    μόν’ πάνω στην αράδα
    αφού πάντα κατάβυθα
    είναι ο μαργαρίτης

  48. sarant said

    43 A μπράβο!

    46 Εξάλλου, η διάκριση «Σαπφώς για τη Νοταρά, Σαπφούς για την αρχαία» δεν τηρείται.

  49. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Βλέπω τα σχόλια για το «Σαπφώς ή Σαπφούς;», πρόβλημα (πραγματικά) που πολλές φορές έχει συζητηθεί εδώ. Ίσως μια σολομώντεια λύση να ήταν ο αρχαιοπρεπής τύπος για τα πιο «ακαδημαϊκά» (π.χ. Σαπφώ – Σαπφούς) και ο δημοτικότερος για τα «λαϊκά» (Γωγώ – Γωγώς).

    Θυμάμαι μια γηραιά θεία μου, πάντως, (εδώ αλλάζω θέμα, βέβαια) που μιλούσε συχνά για την «εξαδέλφη της τη ΣαΜφώ», που ζούσε στο Μεσολόγγι. Εγώ, μαθητής, την διόρθωνα πεισματικά κι εκείνη, πεισματικότερα, επέστρεφε στη Σαμφώ, που δεν θα ξανάβλεπε ποτέ.

    Α, τής άρεσε κι ο Μάνος Χατζιδάκις.

  50. Πέπε said

    Της Σαμφούς άρεσε ο Χατζιδάκις, Γιώργο, ή της θείας;

  51. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Το Αρχείο της ΕΡΤ τιμώντας τη μνήμη του μεγάλου δημιουργού ψηφιοποίησε και παρουσιάζει την εκπομπή:
    ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΑΝ ΙΣΤΟΡΙΑ
    Ο «ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ» (1972) ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ
    (video)
    https://www.ert.gr/ert-arxeio/manos-chatzidakis-15-ioynioy-1994/

  52. Γιάννης Κουβάτσος said

    Καμιά φορά, έτσι για πλάκα αλλά και από περιέργεια, θέτω αυτά τα ζητήματα περί Σαπφώς/ούς κλπ. σε παρέες φίλων και γνωστών και στις παρέες της κόρης μου. Χαμπάρι, αμηχανία, αδιαφορία και δογματική απόφανση (από κάποιους)· ενίοτε και φιλικό κράξιμο. Σαν κι εκείνο που δέχτηκε ο Καζαντζάκης από τον ονηλάτη του, όταν τον ρώτησε τι πουλί ήταν αυτό που πέταγε πάνω απ’ τα κεφάλια τους : Πού χάνεσαι, καημένε; Δεν τρώγεται. 😊

  53. sarant said

    49 Το έχω ακούσει κι εγώ το Σαμφώ, διευκολύνει την προφορά.

    52 Η δογματική απόφανση λέει Σαπφούς και ξερό ψωμί;

  54. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    @48β. Καλά πού σέ εἶδα τελευταία στιγμή. Αὐτό ἤθελα να΄γράψω!
    Μιά παλιά φίλη, τήν φώναζα Ψάπφα καί ἤμασταν ὅλοι εὐχαριστημένοι 🙂

  55. Γιάννης Κουβάτσος said

    53:Ε,προφανώς. Όσοι αποφαίνονται δογματικά, τουλάχιστον από αυτούς που γνωρίζω, είναι μπαμπινιωτικότεροι του Μπαμπινιώτη. 😊

  56. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Σαπφώ σημαίνει Ζαφειρένια ;


    https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%B1%CF%80%CF%86%CF%8E

  57. michaeltz said

    Νά ‘μαι πάλι με τα δάκρυα να θολώνουν την ανάγνωση του αριστουργήματος του διαχρονικού ελληνικού πολιτισμού και του σχολιασμού του από τους επίλεκτους συνδαιτυμόνες του ευγενούς Νικοκύρη σε ένα τραπέζι στο οποίο δεν τολμώ να συγκαθήσω αλλά, τύχης κορύφωση, να μου επιτρέπεται, έστω, να παρ-ίσταμαι όρθιος στην γωνία, ευτυχής ωτακουστής ολοφάνερου Μυστικού Δείπνου Μυστών της γλώσσας μας και της μουσικής της.
    Να είστε όλοι καλά!

  58. Αγγελος said

    (56) O αιολικός τύπος ήταν Ψάπφα/Ψάπφω. Μαρτυρείται πουθενά παραλλαγή με ψ για τον σάπφειρο; Και η λέξη είναι μάλλον σημιτικής προελεύσεως (εβρ. sappîr), πάλι χωρίς ψ.

  59. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Σαπφώ, ένα τραγούδι για τη Γογγύλα σε δύο εκδοχές -Μετέωρα μεταφραστικά ερωτήματα, προβλήματα και προβληματισμοί.

    (…) Θα μπορέσει άραγε η σύγχρονη νεοελληνική ποιητική γλώσσα να δεχθεί στους κόλπους της ατόφιες και αμετάφραστες έξοχες λέξεις, όπως ἀλγεσίδωρος (για τον έρωτα που κερνάει καημούς), ἰόκολπος (με τα μενεξεδένια στήθη), τὸ χάριεν ἄλσος, ὁ ἀνθεμώδης μελίλωτος…
    https://www.poeticanet.gr/sapfw-enatragoydi-goggyla-ekdoxes-metewra-a-2243.html?category_id=460

  60. Γιάννης Κουβάτσος said

    59:Αλγεσίδωρος,τι ωραία λέξη… Νομίζω ότι στην ποίηση έχουν θέση τέτοιες λέξεις όπως π.χ. και ο «Λυσιμελής πόθος» του Πατρίκιου. Αρκεί, βέβαια, να ξέρει ο ποιητής να τις χρησιμοποιεί δημιουργικά και καλαίσθητα, αλλιώς κινδυνεύει μεγάλως να εκτεθεί και να γελοιοποιηθεί.

  61. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Σαπφώ η θνητή Μούσα

    http://texnografia.blogspot.com/2012/11/blog-post_22.html

  62. sarant said

    57 Όλοι ευπρόσδεκτοι!

  63. Γιάννης Κουβάτσος said

    Να βάλουμε και την εκτενή «Ψάπφα» του Σικελιανού :

    Ψάπ­φα
    (ΔΙΑΜΕΣΟΣ ΥΜΝΟΣ)

    Και ήμου­να ντυ­μέ­νος τον ήλιο
    σαν ένα κυ­πα­ρίσ­σι,
    ή όπως ντύ­ω­νται στον κά­μπο
    τον ήλιο τ’ άγρια κρί­να.
    Λα­μπο­κό­πα­αν οι δάφ­νες κα­θρέ­φτι­νες,
    αι­μα­τό­στα­ζαν όλα τα σκί­να.

    Χλιός ευώ­δια­ζε ο βού­κισ­σος∙ ήτα­νε
    και τα νέ­φια χρυ­σό­χυ­τα υφά­δια.
    Στο άλο­γο μου σκυμ­μέ­νος, εκοί­τα­ζα
    που επλημ­μύ­ρι­ζε ο νους μου πε­τρά­δια.

    Το κορ­μί μου ήταν διά­φω­το∙ οι φλέ­βες μου
    σαν κο­ράλ­λια∙ και πλή­θια ρου­μπί­νια
    την καρ­διά μου ετρι­γύ­ρι­ζαν, κ’ έχυ­ναν
    της ερ­μιάς τη γλυ­κά­δα ως ορ­μή­νια…

    Κι όταν σή­κω­σα απά­νω τα μά­τια μου,
    της αυ­γής και της τόλ­μης το θρέμ­μα,
    για να πιω τις αχτί­δες οπό­βρε­χαν
    στα βου­νά ένα αθά­να­τον αί­μα,

    σαν πο­τή­ρι η ψυ­χή μου Τη δέ­χτη­κεν,
    ως εφά­νη σε από­μα­κρο γύ­ρο,
    σαν κρα­σί την ψυ­χή μου εστε­φά­νω­σε
    μ’ ένα αφρό σπι­θο­βό­λο τρι­γύ­ρω.

    Τα λι­θά­ρια, τα βύσ­σα­λα εδιά­βαι­νε
    με το πό­δι αλα­φρό, κ’ η ανα­γάλ­λια
    του ρυθ­μού αση­μέ­νιες κι ολό­χρυ­σες
    πί­σω αφή­νει γραμ­μές στα σα­ντά­λια.

    Και μου εδιά­βη τη διά­φω­τη σάρ­κα μου,
    πως δια­βαί­νει ένα θά­μνο τ’ αγέ­ρι,
    πως δια­βαί­νει το πέ­λα­ον ασά­λευ­το
    και σπα­θί­ζει ως τα βά­θη εν’ αστέ­ρι∙

    κι όπως σκά­ει απ’ τη ζέ­στα, και χύ­νε­ται
    στου ρο­διού τα σπει­ριά μια πλημ­μύ­ρα
    από λάμ­ψη, έτσι ανοί­χτη το στή­θος μου,
    κι ανα­στέ­να­ξε ο νους μου σα λύ­ρα!

    Και βυ­θί­στη­κα ξάφ­νου σε τρί­σβα­θες
    αστρα­ψές και σε μύ­ρια σκο­τά­δια,
    σαν το χέ­ρι τ’ ολό­γυ­μνο μό­γδυ­σε
    την καρ­διά μου απ’ τα πλή­θια πε­τρά­δια.

    Κι ωσά να ’τα­νε μέ­σα στα σπλά­χνα μου
    μια πη­γή σε και­ρούς ν’ ανα­βρύ­σει
    της καρ­διάς το δια­μά­ντι, με πό­τι­σε
    μιάν αιώ­νια κρυά­δα, ωσά βρύ­ση.

    Και δεν ήταν σε κή­πους, σε απά­νε­μα
    δει­λι­νά, μα σε ολά­στρα­φτα χιό­νια∙
    μα στους βρά­χους ψη­λά τρι­γυ­ρί­ζα­νε
    και στα θά­μνα τα πλού­σια πα­γό­νια,

    και με χί­λιες μα­τιές χρυ­σο­πρά­σι­νες,
    που ανα­τρέ­μαν τα αι­θέ­ρια νε­ρά τους,
    εκοι­τά­ζαν το διά­βα μας κ’ έκλει­ναν,
    σαν περ­νού­σα­με, αρ­γά τα φτε­ρά τους. 50

    Αλ­λά το άτι που ο ήλιος, δια­βαί­νο­ντας
    για να δύ­σει στην άκρη την ίσια,
    ως το βρά­δια­σμα αφή­νει, υστε­ρό­σταλ­τον,
    να πα­τεί μες στους βρά­χους σαν κίσ­σα∙

    το ψη­λό­λι­γνο ρό­δι­νον άλο­γο,
    που με μά­τια γα­λά­ζια, σι­μά σου,
    παίρ­νει πλού­σιο κι αγνώ­ρι­στο πά­τη­μα,
    Ψάπ­φα, ω Ψάπ­φα, καη­μέ του Πη­γά­σου

  64. Faltsos said

    Σαπφώς / Σαπφούς
    Τον Βάκη, τον νοικοκύρη του βιβλίου, τον ρωτήσαμε;
    Αυτός τι από τα δύο προτιμά Νικοκύρη;
    Μη τυχόν μπήκε ζήτημα ομοιογένειας;

  65. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    58, γι΄αυτό ρώτησα, επειδή
    είδα να αναφέρεται από σάπφειρος αλλά και σύνδεση με ψαφαρός /ξερός,τραχύς, με υποτιθέμενη αναφορά στο ξερό ή μαυριδερό δέρμα ή τα μαλλιά της Σαπφ@ς. Ότι ήταν δηλαδή ένα είδος ψευδωνύμου. Επίσης από το σαφής/σαφήνωρ,ερμηνευτής μάντης.
    Είδα και αυτό που λέτε το σημιτικής προελεύσεως (εβρ. sappîr) που μάλλον είναι και η επίσημη εκδοχή/αποδοχή, αλλά δεν ήταν αξιόπιστα τα σάιτ 🙂
    Η Μαρία τα ηλεξετρύπωνε και τα ποστάριζε αυτά από τις πηγές, αλλά διακοπεύει ακόμη, καλή της ώρα.

  66. GeoKar said

    #42: 👍👍👍👏👏👏

  67. Πισμάνης said

    Συγνώμην γιά τήν άγνοια. Η Γογγύλα ή ο Γογγύλας?

  68. Αγγελος said

    Νίκο, κάτι συμβαίνει και μηνύματα που σου στέλνω στη γνωστή σου διεύθυνση @pt.lu απορρίπτονται και μου γυρίζουν πίσω με την ένδειξη SMTP; 554 5.7.1 193.74.71.26 blocked by local policy (84b0b5fc-248e-11ed-905e-005056b67760) / 5.5.1 Error: need RCPT command (και ήταν μηνύματα δέκα γραμμών με σκέτο κείμενο).

  69. Costas Papathanasiou said

    58,65: Περί ορθής προφοράς Σ αντί Ψ και της ασιατικής προέλευσης του ονόματος Σαπφώ (του οποίου πιθανοί συγγενείς ο θεός Sapu, o Σαβάζιος και οι Σαβίνοι)- βλ. εκτενή άρθρου “On the Etymology of the Name Sappho”, Günther Zuntz/ Museum Helveticum /Vol. 8, No. 1 (1951), pp. 12-35 στο https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=mhl-001%3A1951%3A8%3A%3A22#22

  70. Peter G said

    Φυσικά, στην Αιολική διάλεκτο το ονομά της ήταν Ψάπφα.

  71. sarant said

    64 Δεν θυμάμαι αν το είχα συζητήσει μαζί του

    68 Σου έστειλα μέιλ, δύο τον αριθμό, να δούμε τι θα λάβεις.

  72. Georges said

    Καλησπέρα σας

    Το συγκεκριμένο μήνυμα έχει να κάνει με την αποτυχία του σέρβερ αποστολής (SMTP -στην προκειμένη περίπτωση της Scarlet να στείλει την επικεφαλίδα ταυτοποίησης που πρέπει να προηγείται του κυρίως μηνύματος.

  73. leonicos said

    46 Πέπε

    Αναφέρεσαι στο πιο βαρύ βάσανό μου

  74. Faltsos said

    71(64) δεν έχει σημασία αν συζητήθηκε. Μήπως σε άλλο σημείο του βιβλίου υπάρχει κανένα «Σαπφούς» από το συγγραφέα και ο επιμελητής φρόντισε να υπάρχει ομοιογένεια; Βέβαια τώρα δεν βγαίνει άκρη. Μόνο ο συγγραφέας και ο επιμελητής γνωρίζουν. Ούτε αξίζει παραπάνω συζήτηση.

  75. Costas Papathanasiou said

    Αξίζει να μνημονευτούν και οι περιπαικτικοί στίχοι του Αλκαίου για την “αμαρτωλή” συντοπίτισσά του: “…ἰόπλοκ᾿ ἄγνα μελλιχόμειδε Σάπφοι,/…θέλω τι Fειπῆν, ἀλλά με κωλύει αἰδώς…”(:…αγνή και μαυροπλέξουδη, γλυκοχαμογελάτη/ Σαπφώ, …κάτι θε νά ’λεγα, αλλ’ η ντροπή με πιάνει.” ), για τους οποίους η σαπφική απάντηση μνημονεύεται ως παράδειγμα ωραιότητας ελεύθερου λόγου, από τον Αριστοτέλη (βλ. Ρητορική Α’ 1367a, μτφ: Δημήτριος Λυπουρλής, στο https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=77&page=19&hi=164220 ):
    «…Ωραία είναι, επίσης, όσα είναι αντίθετα με αυτά που μας κάνουν να ντρεπόμαστε: ντρεπόμαστε όταν λέμε ή κάνουμε ή σκοπεύουμε να κάνουμε πράγματα που φέρνουν ντροπή, όπως ακριβώς η Σαπφώ, όταν ο Αλκαίος έγραψε τον στίχο
    “θέλω κάτι να πω, μα μ᾽ εμποδίζει η ντροπή”,
    εκείνη απάντησε:
    αν η λαχτάρα σου ήταν για κάτι όμορφο ή καλό,
    κι αν η γλώσσα σου δεν σάλευε να πει κάτι κακό,
    τα μάτια σου δεν θα τα σκέπαζε η ντροπή,
    κι ο λόγος σου θα ήταν, θαρρώ, για το σωστό… »

  76. Πέπε said

    #75
    Α, ώστε μελλιχόμειδε Σάπφοι, ε; Γιά να δούμε, θα τολμήσουν αυτή την κλητική οι οπαδοί της γενικής «Σαπφούς»;

    -Πού είναι η Μαριώ;
    -Στην αυλή, φώναξέ την .
    -Μάργοι!

  77. Ήλθον. Καλ’ επόησα?
    Ή μήπως σφαχτήκαταν όσο έλειπα?

  78. Γιάννης Κουβάτσος said

    77:Καλώστονα…Όλο και κάτι έγινε, δεν πλήξαμε. 😊

  79. 78# Ναι, κάτι είδαν οι υγρές καστανές ματάρες μου.

  80. sarant said

    72 Α, ευχαριστώ πολύ. Ακούς Άγγελε;

    76 Χαχαχαχά!

    77 Ρε καλώστον!

  81. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    77 Ωπ καλώς τον Χτήνο! Μαυρισμένο μαυρισμένο σε γλέπω

  82. aerosol said

    #77
    Αιτείτε και δοθήσεται υμίν, ζητείτε και ευρήσετε.

  83. 82# Τελέρε που ήρθα για να με βρίσετε. Πα να φύγω.

  84. Alexis said

    #67: Η Γογγύλα, γυναίκα ήτανε.
    Που την γούσταρε η Σαπφώ.

  85. Αγγελος said

    Ευχαριστώ, George (72). Άρα το δικό μου ταχυδρομείο φταίει. Θα ξανά δοκιμάσω.

  86. freierdenker said

    Σε αυτόν τον δίσκο ο Χατζηδάκης ξεδιπλώνει τις τεράστιες μουσικές του ικανότητες, και τα Λιανοτράγουδα είναι θα έλεγα χαρακτηριστικά Χατζηδακικό τραγούδι. Αλλά ο δίσκος, ως ενιαίο έργο, πέρασε το τεστ του χρόνου; Δεν ξέρω.

    Από την μια το υλικό ήταν πολύ δύσκολο και το στοίχημα φιλόδοξο. Αυτοί οι στίχοι δεν μελοποιούνται εύκολα ακόμα κι όταν τους παλεύει ένας Χατζηδάκης.

    Από την άλλη εμένα τουλάχιστον μου άφησε μια υποψία ναρκισσισμού. Ίσως αυτό να είναι άδικο διότι ο ίδιος ο Χατζηδάκης λέει επιτακτικά ότι δεν έγραψε ερωτικά τραγούδια, αλλά τραγούδια για τον έρωτα. Όταν όμως από τον έρωτα αφαιρείς το αντικείμενο του (διότι στα ερωτικά τραγούδια και τα καψουροτράγουδα κυριαρχεί απόλυτα το αντικείμενο του έρωτα, δεν βλέπεις τίποτα άλλο), ήδη φλερτάρεις επικίνδυνα με τον ναρκισσισμό. Ίσως δηλαδή και σ’ αυτό πάλι να ήταν υπερβολικά φιλόδοξος ο Χατζηδάκης.

  87. Μου αρέσει το «Χατζηδάκης»… 🙂

  88. Αιμ said

    Κι εγώ τον Γογγύλα νόμιζα ότι φωνάζει μη σκεπτόμενος πως είναι η Σαπφώ. Πολύ δύσκολο να το τραγουδήσει κανείς πάντως

  89. […] Πριν από μερικούς μήνες παρουσίασα το πρώτο από αυτά, το βιβλίο του φίλου Αλέξη Βάκη για τον Μεγάλο ερωτικό του …. […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: