Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Από το λευκό στο άσπρο

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2022


Το σημερινό άρθρο έχει ως αφορμή την ερώτηση που μου έκανε μια φίλη, για την προέλευση της λέξης «άσπρος». Έχουμε βέβαια αναφερθεί στο θέμα, αλλά δεν της έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο -οπότε τη σύντομη απάντηση που της έδωσα σκέφτηκα να την αναπτύξω σε ξεχωριστό άρθρο, αυτό που διαβάζετε.

Η αρχαία λέξη, το ξέρουμε, είναι «λευκός». Είναι λέξη ομηρική, ή και παλιότερη αφού υπάρχει στις μυκηναϊκές επιγραφές. Λευκός δεν ήταν μόνο ο άσπρος. Η αρχική του σημασία ήταν «λαμπρός, φωτεινός». Στην Ιλιάδα πχ διαβάζουμε «λευκὸν δ’ ἦν ἠέλιος ὥς«, «που’χε του ηλιού την λάμψιν» μεταφράζει ο Πολυλάς. Φυσικά, η λέξη δηλώνει και το χρώμα, ηδη από τον Όμηρο όπου βρίσκουμε στην Ιλιάδα, ανάμεσα στ’ άλλα, και την καθιερωμένη παρομοίωση «λευκότεροι χιόνος» (για κάτι ίππους το λέει).

Φυσικά η λέξη έχει δώσει στην αρχαιότητα πάμπολλα σύνθετα, και πάλι ήδη από τον Όμηρο, όπου ένα από τα στερεότυπα επίθετα είναι η λευκώλενος, κυρίως για την Ήρα, με άσπρα μπράτσα. Γούστο έχει ο λευκηπατίας ή λευχηπατίας (το ήπαρ έπαιρνε δασεία αλλά η σχετική εγκύκλιος δεν κοινοποιήθηκε σε ολους κι έτσι στο TLG πλειοψηφούν οι αδάσυντοι τύποι) που είναι ο δειλός, που έχει άσπρο συκώτι.

Ο λευκός βέβαια υπάρχει και σήμερα στο λεξιλόγιό μας, ζει και βασιλεύει, και μάλιστα πολύ περισσότερο από άλλους αρχαίους τύπους για ονομασίες χρωμάτων όπως ο ερυθρός ή ο κυανούς ή ο ιώδης. Βοήθησε κι η διαφήμιση στην εδραίωση αυτή του λευκού, με τα ολόλευκα ρούχα που υπόσχεται κάθε απορρυπαντικό, αλλά και με τα λευκά είδη ή τις λευκές συσκευές (ή τον λευκό γάμο, αν και περισσότεροι είναι αυτοί που αγοράζουν πλυντήριο).

Ωστόσο, και παρά έναν καταμερισμό, σαν συμφωνία κυρίων, όπου καθένας απο τους δύο τύπους έχει τα δικά του χωράφια, στα οποία ο άλλος δεν μπαίνει, νομίζω πως ο δημοτικός τύπος «άσπρος» είναι συχνότερος σαν όνομα του χρώματος λευκού.

Η εμφάνιση της λέξης «άσπρος» και η σταδιακή της καθιέρωση έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αν δεν ξέρετε την ετυμολογία της λέξης, ίσως παραξενευτείτε αν σας πω ότι η λέξη έχει λατινική αρχή. Βέβαια, όσοι μας διαβάζουν ταχτικά θα το έχουν ίσως διαβάσει διότι έχουμε γράψει καναδυό φορές για το πώς γεννήθηκε η λέξη «άσπρος».

Στα λατινικά asper σημαίνει «τραχύς» (τη λέξη τη βρίσκουμε και στο γαλλικό âpre αλλά και στο αγγλικό asperity). Yπάρχει κι ένα λατινικό ρητό, που πολλοί το βάζουν για τατουάζ, που λέει ad astra per aspera (ή ανάποδα) και σημαίνει «μέσα από τις δυσκολίες φτάνεις στ’ άστρα»). Αλλά πλατειάζω.

Λοιπόν, στα λατινικά, το νιόκοπο ασημένιο νόμισμα, τραχύ και λαμπερό πριν λειανθεί από τη χρήση, ονομαζόταν nummus asper, τραχύ νόμισμα. Σιγά-σιγά έμεινε μόνο το επίθετο, asper, και πήρε θέση ουσιαστικού, και πέρασε στα βυζαντινά ελληνικά (από τον πληθυντικό: aspera, aspra) όπου άσπρα ονομάστηκαν τα ασημένια νομίσματα μικρής αξίας. Και επειδή το ασήμι είναι λευκό, η λέξη άσπρο έφτασε να εκφράζει τη λευκότητα, κι έγινε συνώνυμο της λέξης «λευκός» και μάλιστα την υποκατέστησε στη λαϊκή γλώσσα.

Σε κείμενα αδιαμφισβήτητης χρονολόγησης, βρίσκω τον τύπο «άσπρος» για το λευκό χρώμα στον Ιωάννη Μαλάλα, η γλώσσα του οποίου κάνει πολλές παραχωρήσεις στη δημώδη της εποχής, πράγμα για το οποίο του χρωστάμε αιώνια χάρη. Ο Μαλάλας λοιπον γράφει για κάποιον ότι «εφόρει στολήν άσπρην ως η χιών» και για άλλον ότι φορούσε «σανδάλια άσπρα» ενώ κάπου χρησιμοποιεί τη λέξη και ως δευτεροκλιτη, αφού πάνω από μια φορά λέει για κάποιον ότι φορούσε «στολήν άσπρον» π.χ. «την δε στολήν ο αλύταρχος άσπρον ολοσήρικον εφόρει» -ολομέταξη στολή ήθελε ο αλήτης.

Κι έτσι πήγαμε από το λευκό στο άσπρο. Κι επειδή αν λεξιλογήσω για το άσπρο χρώμα (ή το λευκό) θα χρειαστώ πολλές πολλές σελίδες (ή λέξεις, τέλος πάντων) λέω να το αφήσω για άλλη φορά, και να κλείσω το σημερινό άρθρο λεξιλογώντας για το νόμισμα «άσπρο», που είναι σαφώς πιο ματζόβολο θέμα.

Λοιπόν, άσπρον ήταν ήδη απο τα βυζαντινά χρόνια ένα ασημένιο νόμισμα μικρής αξίας αλλά μεγάλης κυκλοφορίας. Από νωρίς η λέξη πήρε και τη γενική σημασία, στον πληθυντικό βέβαια, των χρημάτων, οπως λέμε σήμερα «τα φράγκα». Έτσι, σε βίους αγίων του 9ου αιώνα βρίσκω και την ειδική σημασία και τη γενική. Ας πούμε: «Άγιε Γεώργιε, βοήθει μας να εβγούμεν και να σε δώσωμεν από δέκα άσπρα καθ’ ένας» αλλά και «Σας παρακαλώ, αυθένται μου, λάβετε χρυσίον και αργύριον και άλλα άσπρα όσα μού ευρίσκονται» (στο πρώτο απόσπασμα ειδική σημασία, στο δεύτερο γενική).

Υπάρχουν πολλές παροιμίες και παροιμιώδεις φράσεις με τα άσπρα. Ας πούμε, τον ξέρουν σαν κάλπικο άσπρο (σαν κάλπικη δεκάρα λέμε σήμερα). Ή, τον έκανε απ’ ασπρού, που θα πει τον εξευτέλισε (πρβλ. «τον έκανε πέντε παραδιών»). Ασπρού δουλειά δεν κάνει, δηλ. ή δεν δουλεύει ή η δουλειά του είναι κακής ποιότητας. Ή «ένα άσπρο και κρίμα στ’ άσπρο», για κάτι που δεν αξίζει τίποτα. Ή, «χιλια λόγια ένα άσπρο». Ή, Έχεις άσπρα, έχεις άστρα και σε άλλη παραλλαγή «τ’ άσπρα κατεβάζουν τ’ άστρα». Ή, «Τούρκον είδες; Άσπρα θέλει. Κι άλλον είδες; Κι άλλα θέλει». Ή, «Τ’ άσπρα λαλούν, τ’ άσπρα μιλούν, τ’ άσπρα ‘ν’ που κουβεντιάζουν».

Και δημοτικός στίχος: Τ’ άσπρα πουλήσαν τον Χριστό, τ’ άσπρα πουλούν και σένα.

Στην τουρκοκρατία, το άσπρο ήταν υποδιαίρεση του ασημένιου παρά. Όλα όσα θέλατε να μάθετε για τα άσπρα και πολύ περισσότερα υπάρχουν σ’ ενα καταπληκτικό βιβλίο της Ευτυχίας Λιάτα, με τίτλο «Φλωρία δεκατέσσερα στένουν γρόσια σαράντα», που επειδή είναι έκδοση του ΕΙΕ υπάρχει διαθέσιμο ονλάιν δωρεάν. Όπως λέει η Λιάτα, τόσο το άσπρο όσο και ο παράς (για τον οποίο επιφυλάσσομαι να γράψω χωριστό άρθρο) κατέληξαν απλές λογιστικές μονάδες.

Τι σημαίνει αυτό θα το δείτε στην πράξη αν διαβάσετε κατάστιχα π.χ. της εποχής του Εικοσιένα. Επειδή υπήρχε σε κυκλοφορία πανσπερμία νομισμάτων, τουρκικών και δυτικών, γινόταν αναγωγή του κάθε εσόδου ή εξόδου σε άσπρα ή παράδες ή γρόσια και αθροίζονταν.

Οι αναφορές είναι με τη γενική σημασία («χρήματα»). Όταν πχ ο Καραϊσκάκης υπόσχεται στους πολιορκημένους της Αθήνας «η υπόσχεσή μας είναι οπού να πληρωθούν έως άσπρον και δεν θέλει χάσουν ούτε οβολόν», εννοεί αυτό που σήμερα θα λέγαμε «θα πληρωθούν μέχρι τελευταία δεκάρα». Αλλού, το Βουλευτικό παρακαλεί βουλευτή που καθυστερεί «μας ελέγετε τα άσπρα ήτον έτοιμα, και σήμερον είκοσι ημέρας μήτε άσπρα, μήτε απόκρισίν σας ελάβαμεν» (Παλιγγ. 1.183). Ή, όπως το συνοψίζει επιστολή της Γερουσίας Δυτικής Χέρσου Ελλάδος προς τον Βαρνακιώτη (Φυσ. 129): «επειδή είναι χρεία δι’ άσπρα». Δει δε χρημάτων!

 

Advertisement

160 Σχόλια προς “Από το λευκό στο άσπρο”

  1. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Καλημέρα, ωραίο το σημερινό.
    Επί τουρκοκρατίας το άσπρο ήταν ο ακτσές, μικρής αξίας ασημένιο νόμισμα. Η ετυμολογία ίδιας λογικής, akçe < ak=άσπρο.

  2. Spiridione said

    Και επίσης, όταν ζητάμε κρασί λέμε πάντα (ή συνήθως) λευκό και όχι άσπρο.

  3. Υπάρχει και η λευκή επιταγή.

  4. Λεύκιππος said

    O. «Τούρκον είδες; Άσπρα θέλει. Κι άλλον είδες; Κι άλλα θέλει».

    Για να δημιουργηθεί η παροιμία, ποιος ξέρει τι τραβάγανε οι καϋμένοι οι πρόγονοί μας. Ακόμη και σήμερα ο Ερντογάν στο ίδιο στυλ λειτουργεί. Καλημέρα.

  5. Αντώνης said

    Καλημέρα.
    Η σχέση του «άσπρου» με το «λαμπερό» φαίνεται και από τον παιδικό γλωσσοδέτη «Άσπρη πέτρα ξέξασπρη κι απ’ τον ήλιο ξεξασπρότερη».

  6. Α, μην ξεχάσουμε και την περίφημη προτροπή για συνουσία με σκοπό το άσπρισμα… 😇

  7. sarant said

    Καλημέρα, ελπίζω να είναι άσπρη 🙂

    Ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    5 Σωστά

  8. Νέο Kid said

    Δεν την ήξερα την ετυμολογία του άσπρου. Παλιά λοιπόν η σύνδεση νομίσματος-χρήματος και χρώματος! Θυμίζω τα «καφετιά» τα παλαιποτε χιλιάρικα εις δραχμάς, και τα «πράσινα» (green) για τα γιου-ες ντάλαρς. Νομίζω ότι δεν έχει καθιερωθεί το «πράσινα» για τα εκατόευρα (γιατί και ποιος τα έχει δηλαδή;… 🙂 )

  9. Νέο Kid said

    Και η Λευκορωσία (που δεν έγινε ποτέ Ασπρορωσία, σε αντίθεση με τον Ασπρόπυργο, την Ασπροβάλτα και τον ασπροκόρακα…)

  10. Να θυμηθούμε και τα εφτά επιμέρους χρώματα του λευκού φωτός που θα αριθμήθηκαν έτσι, εφτά, για να μοιάζει κάπως ιερός ο αριθμός τους.

  11. Είχαμε και έναν μνημοτεχνικό κανόνα: «κόβει πορτοκάλια κίτρινα παίζει και γελά ο γέρο-Ιωσήφ…» (ερυθρό, πορτοκαλί, κίτρινο κ.λπ.).

  12. ΓιώργοςΜ said

    Τι θα πει λευκό; Θερμό; Ψυχρό; Off-white; Του πάγου (της Αρκτικής/της Ανταρκτικής/των Ιμαλαΐων/του Ολύμπου/του Χελμού);Το ολιγομελές μεν, εκλεκτό δε, κοινό των σχολιαστριών θα μας πετροβολήσει!

    8 Ξέχασες το «παρά πέντε», που η Σμαράγδα Καρύδη/Ντάλια Χατζηαλεξάνδρου όταν άκουγε ένα ποσό ρωτούσε «δηλαδή πόσα μωβ;» 😛

  13. sarant said

    8 Δεν πολυκυκλοφορούν, σε αντιθεση με τα πενηντάευρα

    11 Εγώ τα θυμάμαι ποιηματάκι, στην καθαρεύουσα: ερυθρό, πορτοκαλόχρουν, κίτρινο, πράσινο, κυανούν, βαθύ κυανούν, ιώδες.

  14. loukretia50 said

    Όπως κι αν χρωματίζουμε τον ήλιο, όλοι ευχόμαστε να ξημερώσει μια άσπρη μέρα!
    Όχι σε Εσκιμώους βέβαια, αυτοί ονομάζουν διαφορετικά κάθε παιχνίδισμα φωτός στο χιόνι!
    Μάλλον έχουν διαλευκάνει το θέμα :
    Είναι τελικά το λευκό η σύνθεση όλων των χρωμάτων- όπως παπαγαλίζαμε ως μαθητούδια – ή η απουσία χρώματος – άποψη ψαγμένων καλλιτεχνών?

    Λίγο ρετρό?
    Ερασιτεχνική ηχογράφηση, αλλά νομίζω αξίζει

    Πρώτη φορά συνάντησα στη Γυφτοπούλα του Παπαδιαμάντη την έκφραση ότι η Αϊμά άξιζε πολλά άσπρα. Νόμιζα προίκα, από τα λευκά είδη προικός. Δεν έπεσα και πολύ έξω, αν και σε σχετική συζήτηση δε θα έβγαινα ασπροπρόσωπη!

    ============
    Γεια σου Κιντ!
    Την Ασπροβάλτα θυμήθηκα κι εγώ!
    Μετά τη Λευκάδα βεβαίως και τη Μπλανς Επιφανί.

  15. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Όποιος θέλει ν’ αγαπήσει,
    θέλει να χασομερήσει,
    θέλει άσπρα να ξοδιάσει
    και να μην τα λογαριάσει

  16. # 8, 13

    Tα πράσινα κυκλοφορούν σχετικά, πιο σπάνια είναι τα μωβ (χρήσιμα για μεγάλες πληρωμές) και περιέργως εχουν σχεδόν εξαφανισθεί τα κτρινα 200άρια

  17. Divolos said

    «… όπου καθένας απο τους δύο τύπους έχει τα δικά του χωράφια…»

    Έδωσα λευκή κόλλα χαρτί, έγινα άσπρος σαν το χαρτί. Λευκός καπνός στην καπέλα σιστίνα, «Habemus Papam», άσπρος καπνός από την εξάτμιση, φίλε καίει λάδια. Οδοντόκρεμα για λευκά δόντια, ο ασπροδόντης το μυθιστόρημα του Λόντον. Λευκές νύχτες στην Αγία Πετρούπολη, άσπρη μέρα και για μας. Το λευκό παλάτι του Ερντογάν, Άσπρα Σπίτια Βοιωτίας. Λευκά τυριά, άσπρα φασόλια. Άντε τώρα να καταλάβει τι πρέπει να βάλει, λευκό ή άσπρο, κάποιος που μαθαίνει ελληνικά σαν δεύτερη γλώσσα.

  18. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    16# Μάλλον τα καβατζώνουν στο στρώμα επειδή στα 200άρια δεν γίνεται καταγραφή της διακίνησης όπως στα 500άρια, οπότε βολεύει το κίτρινο όταν το χρήμα είναι μαύρο.

  19. atheofobos said

    Υπάρχει ένα είδος αετού με άσπρα νώτα, στην δημοτική ασπρόκωλος ενώ στην καθαρεύουσα πύγαργος (< πυγή + αργός = λαμπρός, φωτεινός, λευκός)

    Επίσης πίνοντας με παρέα λέμε άσπρο πάτο!

    Και όπως είπε ο Μητσοτάκης απευθυνόμενος στους νοσηλευτές:
    Μας βγάλατε, ως χώρα, ασπροπρόσωπους….

  20. Βασίλης Ορφανός said

    Στην Κρήτη (αναφέρομαι στην περιοχή Ηρακλείου) παλαιότερα το άσπρο λεγόταν και γαλανό, Πρώτος στίχος από μαντινάδα: «Δε σε πιστεύω, ανέ μου πεις το γάλα γαλανό ‘ναι». Και για κάποιον που έχασε το χρώμα του, που χλώμιασε ξαφνικά (π.χ. σε λιποθυμία), έλεγαν ότι «επογαλάνισε», δηλ. έγινε γαλανός. Στη μπουγάδα πλένανε χώρια τα «μπλάβα» (σκούρα) και χώρια τα «γαλανά» (άσπρα). Τα σταφύλια πάντως ήταν ή μαύρα ή άσπρα.

  21. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Λευκό ποινικό μητρώο, λευκή φυλή, λευκή σημαία, λευκά αιμοσφαίρια, λευκή φάλαινα.

  22. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    20 Ακριβώς αυτό σκεφτόμουν τώρα! Όπως και στα κάλαντα:
    από τη μαύρη όρνιθα
    κιανένα αυγουλάκι
    κι αν το ΄καμε κι η γαλανή
    ας είναι ζευγαράκι.

    Ίντα γαλανίζει εκειε πέρα; Τί ασπρίζει στο βάθος

    «επογαλάνισε» και εσογαλάνισε.

    Η Γαζανή (κρητικό όνομα) είναι η Γαλανή;

  23. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Ασπρό, όπως λέμε Ασπρόπυργος

    https://scontent.fath3-4.fna.fbcdn.net/v/t1.6435-9/103969908_2629326007329672_9071150157563210997_n.jpg?stp=cp0_dst-jpg

  24. Δεν είναι ακριβές ότι το άσπρο είναι (γενικά) υποδιαίρεση του παρά – αλλά τώρα δεν προλαβαίνω, ίσως γράψω κάτι παραπάνω αργότερα.

  25. Καλημέρα
    16 Τι μου θύμισες…
    Φεύγω από την Ελλάδα για Γερμανία οδικώς και πάω στην τράπεζα να σηκώσω τις εδώ οικονομίες για τα έξοδα εκεί. Και μου δίνουν 4,5 χιλιάρικα σε εικοσάρικα και πενηντάρικα. Ρε παιδιά κάνα πιο χοντρό, κάνα πεντακοσάρι, τίποτα. Με τα πολλά μου λένε να πάω το μεσημέρι μπας κι έχει βρεθεί κάτι. Ε, αλλάξαμε κάμποσα εικοσάρικα με κατοστάρια. Μέχρις εκεί (ίσως κι ένα διακοσάρι).
    Πρώτη δουλειά στη Γερμανία ν’ ανοίξει λογαριασμός σε τράπεζα για ν’ αρχίσουμε να υπάρχουμε (αφού σ’ όλες τις δοσοληψίες θέλαν αριθμό λογαριασμού) – αλλά και για να μην τα κουβαλάμε όπου γυρνούσαμε. Κλείνουμε το σπίτι κι ο μεσίτης μας λέει ή τώρα μετρητά τα σχετικά (εγγύηση, νοίκι και δική του αμοιβή) και παίρνετε τα κλειδιά επιτόπου ή τραπεζική μεταφορά και τα κλειδιά όταν εμφανιστούν στο λογαριασμό. Πάω να σηκώσω το χρήμα (κάπου 3,5 χιλιάρικα) και με ρωτάνε αν τα θέλω σε 500άρια ή σε άλλο νόμισμα. 500άρια λέω, πατάει το κουμπί, ορίστε κύριε. Τα πάω δίπλα, παίρνω τα κλειδιά και μπαίνουμε στο (άδειο) σπίτι και κοιμόμαστε στο πάτωμα!

    19 «πύγαργος» τη λέξη αναφέρει ο Ασημάκης Πανσέληνος στο «Τότε που ζούσαμε» για κάποια κοπέλα απ’ τα σπίτια στη Μυτιλήνη…

  26. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    https://stixoi.info/stixoi.php?info=Poems&act=details&poem_id=167417

  27. sarant said

    26 A μπράβο

    20 Ενδιαφέρον. Η μαντινάδα δηλαδή λέει «δεν σε πιστεύω ακόμα κι αν μου πεις ότι το γάλα είναι άσπρο»;

  28. Βασίλης Ορφανός said

    Ας θυμηθούμε και τη διαφορά albus (άσπρο χωρίς γυαλάδα, ματ) και candidus (γυαλιστερό, λαμπερό άσπρο) στα λατινικά. Τι λένε οι ειδικοί;
    Μήπως υπάρχει αντιστοιχία και στα ελληνικά, στη διάκριση άσπρο/λευκό στην καθημερινή χρήση (πέρα από την προέλευση: δημοτική/καθαρεύουσα);

  29. Βασίλης Ορφανός said

    27β
    Ακριβώς.

  30. loukretia50 said

    Εφη -Έφη, Χχτήνος και λοιποί σύντεκνοι :

    Ποιος βγάζει άκρη μ΄έναν Κρητικό?
    Σου λέει γαλάζιο κι εννοεί λευκό!
    Γαλάζιο άτι ονειρικό ονοματίζει
    Κι όταν το φως μ΄ελπίδα χρωματίζει
    Μια μέρα γαλανή το ιδανικό
    ΛΟΥ
    Αν όρνιθα λευκή εκγαλανίζει
    ποιο χρώμα θεωρεί πραγματικό?
    Κι αν τελικά αρνείται διακρίσεις
    και γαλανούς ψηφίζει εν λευκώ?

  31. Georgios Bartzoudis said

    20, Βασίλης Ορφανός said: «…Στην Κρήτη … για κάποιον που έχασε το χρώμα του, που χλώμιασε ξαφνικά (π.χ. σε λιποθυμία), έλεγαν ότι «επογαλάνισε», δηλ. έγινε γαλανός….».
    # Μακεδονιστί, λέμε «ασπρογάνιασε».

  32. Costas Papathanasiou said

    Καλημέρα.
    Ασπροθαλασσίτης λέγεται ελληνικά και ο αιγαιοπελαγίτης, σχετιζόμενος εννοιολογικά και με το επίθετο Ακτενίζογλου το οποίο μάλλον μας πάει στο τουρκικό Akdeniz, δηλαδή στην Άσπρη Θάλασσα(=το Αιγαίο και, κατ’επέκταση, η Μεσόγειος), καλούμενη έτσι -πιθανώς-λόγω των άσπρων «αιγοπρόβειων» κυμάτων της.
    Λευκή Θάλασσα» (ρωσικά: Белое Μоре-Μπιέλαγιε Μόριε, καρελικά και φινλανδικά: Vienanmeri, αγγλ.White Sea), είναι και η κλειστή θάλασσα νότια της ρωσικής Θάλασσας Μπάρεντς, όπου απαντάται και το κητώδες «Δελφινάπτερος η Λευκάς (Delphinapterus leucas)», που κατατάσσεται στα Κρισίμως Κινδυνεύοντα είδη, και του οποίου η κοινή ονομασία «Λευκή Φάλαινα» ή Βeluga whale ή και «Άσπρο Θαλασσοκάναρο(λόγω του υψίσυχνου φωνητικού της εύρους)» προκύπτει από τα ρώσικα [<белу́га < белый (bélyj)=λευκός], περιγράφοντας πρωτίστως το χρώμα του δέρματός της.
    Συνονόματος και «προσφιλέστερος», είναι ο ανάδρομος ιχθύς «Μπελούγκα» (οξύρρυγχος ή μουρούνα Huso huso), γνωστός -αν και λευκός κατ’ όνομα- για την παραγωγή του “μαύρου διαμαντιού” γνωστού και ως χαβιάρι, ιδίως σε όποιον το χάβει κατά κόρον.
    Το οποίο, ως μελανότατο εδεστόν , συνιστά και το αναιδέστατο τρόπαιο ολιγαρχών ή άλλων μεγαλοαπατεώνων που κατέχουν την αχελωική ασπροποτάμια γνώση να ξεπλένουν μαύρο κοπρώδες χρήμα, εν συνεχεία δε, αποδεικνύοντας τον βαθύτατο σεβασμό τους στα ετυμολογικά μύχια των πραγμάτων, να συσκευάζουν τα παραγόμενα “άσπρα” και να τα διανέμουν με λαμπρούς φουσκωτούς νέους,υπό μορφήν τούβλων βαλμένων σε κούτες Pampers (<ρ. pamper=περιποιούμαι, παρέχω αφθόνως<πρωτο-γερμ. *pamp- =φουσκώνω/πρηζομαι), γνωστού όντως ότι μία πανάκριβη πάνα, καλούμενη αγγλιστή και diaper (<ελλ. “δίασπρος”<διά +άσπρος), είναι η δέουσα ανταμοιβή για τους κωλοσφουγγάριούς τους.

  33. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Λευκάδα=Αγία Μαύρα. Λίγο σχιζοφρενικό, νεσπά?

  34. Spiridione said

    24. Συνοπτικά, αν δεν κάνω λάθος, άσπρο (akçe) ήταν το πρώτο οθωμανικό αργυρό νόμισμα που κόπηκε τον 14ο αιώνα. Ο παράς, άλλο αργυρό νόμισμα, κυκλοφόρησε τον 17ο αιώνα με σκοπό την αντικατάσταση του άσπρου και με αξία (αρχικά) τρία άσπρα. Τα άσπρα συνέχισαν για κάποιο διάστημα να κυκλοφορούν για μικρές συναλλαγές, παράλληλα με τους παράδες (και τα γρόσια).
    Αξίζει να σημειωθεί και η ορολογία που έχει η Λιάτα για τη διάκριση των παλιάς κοπής άσπρων, που ήταν μεγαλύτερης αξίας, και των νέας κοπής και χαμηλότερης αξίας άσπρων (οι χαρακτηρισμοί αυτοί θα υπήρχαν φαντάζομαι και σε άλλα νομίσματα):
    τα νέας κοπής ζουγνούφικα άσπρα, κόκκινα άσπρα (εξαιτίας της μεγάλης ανάμιξής τους με χαλκό), άσπρα άτυχα, άσπρα τζουρούκικα
    τα παλιάς κοπής άσπρα γερά, άσπρα παστρικά, άσπρα καλά, άσπρα στερεά, χοντρά άσπρα

  35. sarant said

    33 Τώρα που το λες

    34 Γι αυτό έγραψα (ανακριβώς) ότι το άσπρο ήταν υποδιαίρεση του ασημένιου παρά.

  36. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Και η τρκ παροιμία ak akçe kara gün içindir=το άσπρο χρήμα είναι για τη μαύρη μέρα.

  37. Πέπε said

    Αγαπάς μωρ’ αγαπάς,
    πού ‘ναι τ’ άσπρα που βαστάς;
    Κι όποιος θέλει ν’ αγαπήσει
    πρέπει να χασομερήσει,
    πρέπει τ’ άσπρα να ξοδιάσει
    και να μην τα λογαριάσει…

  38. ΓΤ said

    @0
    «την δε στολήν ο αλύταρχος άσπρον ολοσήρικον εφόρει» -ολομέταξη στολή ήθελε ο αλήτης.

    Αυτός που έφερε το οφφίκιο του αλυτάρχου ήταν υπεύθυνος για την κοσμιότητα των αγώνων. Αυτό βέβαια δεν αποκλείει έναν αλύταρχο να είναι αλήτης…

  39. Πάνος με πεζά said

    Καλημέρα (όχι Ασπρονήσι, που λέει ο Γαλάτης), αλλά με ένα ωραίο τραγούδι του Λοϊζου, με τον επίσημο τίτλο «Σ’ αγαπώ σ’ αγαπώ», αλλά που το ξέρουμε ως «Βάλε τ’ ασπρα σου». Η αλήθεια είναι ότι το τραγούδι «πέφτει» συνεχώς από την πολλά υποσχόμενη ωραία εισαγωγή του, μέχρι το «χαζό» ρεφρέν, αλλά έγινε επιτυχία…

  40. Αιμ said

    Από την κρητική του χρήση μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα πως το γαλανό προέρχεται από το γάλα ;

  41. ΓΤ said

    «άσπρα» στη βόρεια Ελλάδα ο πασατέμπος («βάλε μου άσπρα-μαύρα εκατό κι εκατό»)
    («μαύρα» ο ηλιόσπορος)

  42. Πάνος με πεζά said

    Φυσικά, στα λεξιλογικά και η αντιδιαστολή «Άσπρα μούρα-μαύρα μούρα» (μάνα αν αργήσω φάε, που έλεγε και ο Χάρρυ Κλυνν).

  43. ΣΠ said

    39
    Το πρωτοτραγούδησε ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ στην ταινία «Το λεβεντόπαιδο» με διαφορετικό ρεφρέν. Δεν καταλαβαίνω γιατί στην ηχογράφηση το άλλαξαν με το χαζό.

    Βάλε τ’ άσπρα σου
    γίνε κρίνο και βγες από τη γλάστρα σου
    κι έλα πλάι μου
    να γιορτάσω κι εγώ, Απριλο-Μάη μου

    Πώς μοσχοβολά η γειτονιά,
    τώρα που ανοίγουμε πανιά!

    (Ρεφρέν)
    Φίλησε με ν’ αγγίξω
    τη ζεστή σου καρδιά,
    χίλιους δρόμους ν’ ανοίξω
    για να βγεί ξαστεριά (δίς)

  44. Χαρούλα said

    Κι ήτανε τα στήθια σου άσπρα σαν τα γάλατα
    και μου ’λεγες «γαργάλα τα»

    ΓιώργοΜ. (#12)

  45. Χαρούλα said

    #26 Χτήνος, πολύ καλό
    Λευκώγεια Δράμας. Νομίζω έχει και η Κρήτη.
    Την διελεύκανση την είπαμε;

  46. sarant said

    43 Δεν τη θυμόμουν αυτή την εκτέλεση!

    Η μετατροπή προφανώς έγινε για εμπορικούς λόγους

  47. mitsos said

    Καλημέρα
    Πολύ ωραία.
    Μαλαλάς ;! Δηλαδή αρχές 5ου αιώνα στην Ανατολική Μεσόγειο (προ Φραγκοκρατίας !) τα άσπρα είχαν ήδη πάρει στην δημώδη την θέση της έννοιας του λευκού ! Η οικονομία σέρνει την κοινωνία και τον πολιτισμό θάλεγε ο Κάρολος .

    Πάντως όποιος δεν πείθεται στις εκλογές πως πρέπει να επιλέξει κάποιον από τους διαθέσιμους προσπαθεί να τους «μαυρίσει» όλους ρίχνοντας «λευκό» και όχι «άσπρο». Είπαμε ο καθένας από τους δυο συνώνυμους όρους κρατά την αποκλειστικότητα σε κάποιες ιδιαίτερες χαρακτηριστικές χρήσεις και δεν τις παραχωρεί στο συνώνυμο του.

    @14 ΛΟΥ αγαπημένη
    Μη σκέφτεσαι μόνο απρόμαυρα όπως στο γραμμικό σχέδιο 🙂
    Απουσία κάθε χρώματος για τους φυσικούς είναι απουσία κάθε φωτονίου (μαύρο ). Για τους «ψαγμένους ζωγράφους» απουσία κάθε χρώματος είναι το … το χρώμα του καμβά ( λευκό, μαύρο, φαιό, υπόλευκο ) . Τα μονόχρωμα τετράγωνα του Kazimir Malevich στην περίοδο του σουμερματισμού ήταν ζωγραφιστά, νομίζω πάνω σε καμβά υφασμάτινο υπόλευκο.Ακόμα και το λευκό τετράγωνό του σωγραφισμένο με λευκή λαδομπογιά. Σε κάθε περίπτωση π.χ. το χιόνι δεν είναι απουσία χρώματος ( το χρώμα του καμβά ) αλλά λευκή τέμπερα ή λευκή λαδομπογιά …

    Καλημέρα

  48. ΓΤ said

    «Άσπρο πουκάμισο φορώ / και μαύρο θα το βάψω» (Τσιτσάνης/Καζαντζίδης)

  49. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    48# Μισές δουλειές ΓουΤού, μισές δουλειές.

  50. 45 Ναι, Λευκόγεια Ρεθύμνου, κοντά στον Πλακιά. Είχε κοιτάσματα βωξίτη, δεν ξέρω αν σχετίζεται.

  51. Theo said

    Και λίγος Παπαδιαμάντης:

    Δὲν ἐνθυμοῦμαι πλέον πῶς μοῦ τὸ ἔλεγεν ἡ ἀείμνηστος ἡ κυρούλα μου τὸ ὡραῖον ἐκεῖνο παραμύθι· ἐπρόκειτο δι᾿ ἕνα Βασιλόπουλο, ὁποὺ δὲν ἔστεργε ποτὲ νὰ πανδρευθῇ, ἀνίσως δὲν εὕρισκε μίαν βασιλοπούλα, τὴν ὄμορφην τοῦ κόσμου, ὁποὺ νὰ εἶναι «ἄσπρη σὰν τὸ χιόνι, καὶ κόκκινη σὰν τὸ αἷμα».

    Καὶ ὕστερα, νομίζω, τὸ Βασιλόπουλο ἐπῆγε νὰ λαφοκυνηγήσῃ εἰς τέτοιον καιρόν, ὁποῖον ἔχομεν αὐτὴν τὴν ἑβδομάδα, ἀκόμη καὶ εἰς τὰς Ἀθήνας· κ᾿ ἔρριξε μίαν τουφεκιὰν ἐπάνω στοὺς χιονισμένους κάμπους καὶ στὰ λιβάδια καὶ στὰ πλάγια τῶν βουνῶν κ᾿ ἐμάτιασε* μίαν ἔλαφον· καὶ τὸ αἷμα τῆς ἐλάφου ἐχύθη ἐπάνω στὰ χιόνια, κ᾿ ἐκεῖ, δὲν ἠξεύρω πῶς, ἐγεννήθη μία βασιλοπούλα, κ᾿ ἐμεγάλωσε, καὶ ἦτον «ἄσπρη σὰν τὸ χιόνι καὶ κόκκινη σὰν τὸ αἷμα».

    Καὶ τὸ Βασιλόπουλο ηὗρε τὴν νύμφην τῶν ὀνείρων του, πλασμένην ἀπὸ χιόνι, ὅπως ὁ Πυγμαλίων τὴν ηὗρεν ἀπὸ μάρμαρον.

    […]

    Ἐνθυμεῖσθε τὸν στίχον τοῦ Σολωμοῦ.

    Ποιὰ εἶν᾿ ἐκείνη ποὺ κατεβαίνει
    ἀσπροντυμένη ― ἀπ᾿ τὸ βουνό.

    Ἡ χιὼν καὶ τὸ γάλα εἶναι αἱ δύο προχειρότεραι κοινοτοπίαι διὰ τὴν λευκότητα νεαρᾶς γυναικός. Μίαν φορὰν ἔτυχεν ν᾿ αὐτοσχεδιάσω ἓν δίστιχον πρὸς ἔπαινον μιᾶς λευκῆς καὶ λευκοφορεμένης.

    […]

    Ἡ καπετάνισσα, ὡραία, τριακοντοῦτις γυνή, μὲ λαμπρὰν περιβολήν, καὶ κόκκινα μεταξωτὰ ὑποκάμισα, ἵππευε μεγαλοπρεπῶς ἐπὶ εὐρώστου ἡμιόνου.

    Ξαναμμένος καθὼς ἤμην ἐγώ, ὀχούμενος ἐπάνω εἰς τὸ Κοκκινέλι, μοῦ ἦλθε νὰ εἴπω εἰς τὸν καπετὰν Κωνσταντήν:

    ― Μοῦ δίδεις τὴν ἄδειαν νὰ πῶ ἕνα τραγούδι τῆς κυρίας;

    ― Εὐχαρίστως.

    Καὶ τότε ἀπήγγειλα:

    Ἀσπροκολοβολοῦσα μου, καὶ ἄσπρη σὰν τὸ γάλα,
    σένα σοῦ πρέπει λεβεντιά, σοῦ πρέπει καὶ καβάλα.

    Σημειώσατε ὅτι ἡ πρώτη λέξις τοῦ διστίχου, ἄνευ δυσφημίας, σημαίνει ἐκεῖ εἰς τὰς νήσους τὴν φέρουσαν λευκὸν κολόβιον, ἢ φουστάνι ἄνευ χειρίδων.

    *
    * *

    Καὶ ὅλα μὲν αὐτὰ καλὰ ἦσαν τότε· ἀλλὰ τώρα, ὅταν ἐγήρασέ τις, οὔτε «ἄσπρη σὰν τὸ χιόνι», οὔτε «κόκκινη σὰν τὸ αἶμα», τίποτε πλέον ἀπ᾿ ὅλα αὐτὰ δὲν βλέπει τις· ἀλλὰ καταντᾷ νὰ γίνεται αὐτός: κρύος σὰν τὸ χιόνι… καὶ νὰ πάσχῃ ἀναιμίαν.

  52. ΓΤ said

    @51 Τεούμπα

    Βεβαίως, ο Σολωμός έγραψε «[…] ασπροντυμένη οχ το βουνό».

  53. Theo said

    Κι άλλος Παπαδιαμάντης:

    Τὴν ἄλλην βραδιάν, ἡ χιὼν εἶχε στρωθῆ σινδών, εἰς ὅλον τὸν μακρόν, στενὸν δρομίσκον.

    ― Ἄσπρο σινδόνι… νὰ μᾶς ἀσπρίσῃ ὅλους στὸ μάτι τοῦ Θεοῦ… ν᾽ ἀσπρίσουν τὰ σωθικά μας… νὰ μὴν ἔχουμε κακὴ καρδιὰ μέσα μας.

    Ἐφαντάζετο ἀμυδρῶς μίαν εἰκόνα, μίαν ὀπτασίαν, ἓν ξυπνητὸν ὄνειρον. Ὡσὰν ἡ χιὼν νὰ ἰσοπεδώσῃ καὶ ν᾽ ἀσπρίσῃ ὅλα τὰ πράγματα, ὅλας τὰς ἁμαρτίας, ὅλα τὰ περασμένα: Τὸ καράβι, τὴν θάλασσαν, τὰ ψηλὰ καπέλα, τὰ ὡρολόγια, τὰς ἁλύσεις τὰς χρυσᾶς καὶ τὰς ἁλύσεις τὰς σιδηρᾶς, τὰς πόρνας τῆς Μασσαλίας, τὴν ἀσωτίαν, τὴν δυστυχίαν, τὰ ναυάγια, νὰ τὰ σκεπάσῃ, νὰ τὰ ἐξαγνίσῃ, νὰ τὰ σαβανώσῃ, διὰ νὰ μὴ παρασταθοῦν ὅλα γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα, καὶ ὡς ἐξ ὀργίων καὶ φραγκικῶν χορῶν ἐξερχόμενα, εἰς τὸ ὄμμα τοῦ Κριτοῦ, τοῦ Παλαιοῦ Ἡμερῶν, τοῦ Τρισαγίου. Ν᾽ ἀσπρίσῃ καὶ νὰ σαβανώσῃ τὸν δρομίσκον τὸν μακρὸν καὶ τὸν στενὸν μὲ τὴν κατεβασιάν του καὶ μὲ τὴν δυσωδίαν του, καὶ τὸν οἰκίσκον τὸν παλαιὸν καὶ καταρρέοντα, καὶ τὴν πατατούκαν τὴν λερὴν καὶ κουρελιασμένην: Νὰ σαβανώσῃ καὶ νὰ σκεπάσῃ τὴν γειτόνισσαν τὴν πολυλογοὺ καὶ ψεύτραν, καὶ τὸν χειρόμυλόν της, καὶ τὴν φιλοφροσύνην της, τὴν ψευτοπολιτικήν της, τὴν φλυαρίαν της, καὶ τὸ γυάλισμά της, τὸ βερνίκι καὶ τὸ κοκκινάδι της, καὶ τὸ χαμόγελόν της, καὶ τὸν ἄνδρα της, τὰ παιδιά της καὶ τὸ γαϊδουράκι της: Ὅλα, ὅλα νὰ τὰ καλύψῃ, νὰ τὰ ἀσπρίσῃ, νὰ τὰ ἁγνίσῃ!

    […]

    Ἐξεπιάσθη ἀπὸ τὴν λαβήν του. Ἐκλονήθη, ἐσαρρίσθη, ἔκλινε καὶ ἔπεσεν. Ἐξηπλώθη ἐπὶ τῆς χιόνος, καὶ κατέλαβε μὲ τὸ μακρόν του ἀνάστημα ὅλον τὸ πλάτος τοῦ μακροῦ στενοῦ δρομίσκου.

    Ἅπαξ ἐδοκίμασε νὰ σηκωθῇ, καὶ εἶτα ἐναρκώθη. Εὕρισκε φρικώδη ζέστην εἰς τὴν χιόνα.

    «Εἶχαν οἱ φωτιὲς ἔρωτα!… Εἶχαν οἱ θηλιὲς χιόνια!»

    Καὶ τὸ παράθυρον πρὸ μιᾶς στιγμῆς εἶχε κλεισθῆ. Καὶ ἂν μίαν μόνον στιγμὴν ἠργοπόρει, ὁ σύζυγος τῆς Πολυλογοῦς θὰ ἔβλεπε τὸν ἄνθρωπον νὰ πέσῃ ἐπὶ τῆς χιόνος.

    Πλὴν δὲν τὸν εἶδεν οὔτε αὐτὸς οὔτε κανεὶς ἄλλος. Κ᾽ ἐπάνω εἰς τὴν χιόνα ἔπεσε χιών. Καὶ ἡ χιὼν ἐστοιβάχθη, ἐσωρεύθη δύο πιθαμάς, ἐκορυφώθη. Καὶ ἡ χιὼν ἔγινε σινδών, σάβανον.

    Καὶ ὁ μπαρμπα-Γιαννιὸς ἄσπρισεν ὅλος, κ᾽ ἐκοιμήθη ὑπὸ τὴν χιόνα, διὰ νὰ μὴ παρασταθῇ γυμνὸς καὶ τετραχηλισμένος, αὐτὸς καὶ ἡ ζωή του καὶ αἱ πράξεις του, ἐνώπιον τοῦ Κριτοῦ, τοῦ Παλαιοῦ Ἡμερῶν, τοῦ Τρισαγίου.

  54. Tomás de Torquemada said

    Υπήρχαν και βυζαντινά τραχέα νομίσματα https://en.wikipedia.org/wiki/Trachea
    Και μια παροιμία: Άσπρα γρόσια για μαύρες μέρες

  55. Theo said

    @52:
    Εγώ, πάντως, θυμάμαι τη γενιά των γονιών μου να τραγουδά: «… απ’ το βουνό». Κομμάτι δύσκολο να το τραγουδούν στο επτανησιακό ιδίωμα 🙂

  56. ΓΤ said

    @55
    Μάλλον ο Παπαδιαμάντης δείχνει να λαθεύει εσκεμμένα. Μου φαίνεται κομμάτι δύσκολο να μη γνώριζε ακριβώς τον σολωμικό στίχο…

  57. Theo said

    Στην Καινή Διαθήκη το λευκὸν συμβολίζει τη φωτεινότητα και καθαρότητα-αγιότητα:
    «καὶ μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν, καὶ ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ ὡς τὸ φῶς» (Ματθ. 17, 2)
    «ἄγγελος γὰρ Κυρίου καταβὰς ἐξ οὐρανοῦ προσελθὼν ἀπεκύλισε τὸν λίθον ἀπὸ τῆς θύρας καὶ ἐκάθητο ἐπάνω αὐτοῦ, ἦν δὲ ἡ ἰδέα αὐτοῦ ὡς ἀστραπὴ καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡσεὶ χιών.» (Ματθ. 28, 2-3)
    «καὶ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο στίλβοντα, λευκὰ λίαν ὡς χιών, οἷα γναφεὺς ἐπὶ τῆς γῆς οὐ δύναται οὕτω λευκᾶναι.» (Μκ. 9, 3)
    «καὶ εἰσελθοῦσαι εἰς τὸ μνημεῖον εἶδον νεανίσκον καθήμενον ἐν τοῖς δεξιοῖς, περιβεβλημένον στολὴν λευκήν, καὶ ἐξεθαμβήθησαν.» (Μκ. 16,5)
    «καὶ ἐγένετο ἐν τῷ προσεύχεσθαι αὐτὸν τὸ εἶδος τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἕτερον καὶ ὁ ἱματισμὸς αὐτοῦ λευκὸς ἐξαστράπτων.» (Λκ. 9,29)
    «ὡς οὖν ἔκλαιε, παρέκυψεν εἰς τὸ μνημεῖον καὶ θεωρεῖ δύο ἀγγέλους ἐν λευκοῖς καθεζομένους, ἕνα πρὸς τῇ κεφαλῇ καὶ ἕνα πρὸς τοῖς ποσίν, ὅπου ἔκειτο τὸ σῶμα τοῦ ᾿Ιησοῦ.» (Ιω. 20,12)
    «καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο παρειστήκεισαν αὐτοῖς ἐν ἐσθῆτι λευκῇ» (Πρ. 1,10)
    «ἀλλὰ ἔχεις ὀλίγα ὀνόματα ἐν Σάρδεσι, ἃ οὐκ ἐμόλυναν τὰ ἱμάτια αὐτῶν, καὶ περιπατήσουσι μετ᾿ ἐμοῦ ἐν λευκοῖς, ὅτι ἄξιοί εἰσιν. 3.5 ῾Ο νικῶν οὕτως περιβαλεῖται ἐν ἱματίοις λευκοῖς, καὶ οὐ μὴ ἐξαλείψω τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐκ τῆς βίβλου τῆς ζωῆς, καὶ ὁμολογήσω τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐνώπιον τοῦ πατρός μου καὶ ἐνώπιον τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ» (Αποκ. 3, 4-5)
    «συμβουλεύω σοι ἀγοράσαι παρ᾿ ἐμοῦ χρυσίον πεπυρωμένον ἐκ πυρὸς ἵνα πλουτήσῃς, καὶ ἱμάτια λευκὰ ἵνα περιβάλῃ καὶ μὴ φανερωθῇ ἡ αἰσχύνη τῆς γυμνότητός σου» (Αποκ. 3,18)
    «καὶ κυκλόθεν τοῦ θρόνου θρόνοι εἴκοσι τέσσαρες, καὶ ἐπὶ τοὺς θρόνους τοὺς εἴκοσι τέσσαρας πρεσβυτέρους καθημένους, περιβεβλημένους ἐν ἱματίοις λευκοῖς, καὶ ἐπὶ τὰς κεφαλὰς αὐτῶν στεφάνους χρυσοῦς» (Αποκ. 4,4)
    «καὶ εἶδον, καὶ ἰδοὺ ἵππος λευκός, καὶ ὁ καθήμενος ἐπ᾿ αὐτὸν ἔχων τόξον· καὶ ἐδόθη αὐτῷ στέφανος, καὶ ἐξῆλθε νικῶν καὶ ἵνα νικήσῃ» (Αποκ. 6,2)
    «εἶδον ὑποκάτω τοῦ θυσιαστηρίου τὰς ψυχὰς τῶν ἐσφαγμένων διὰ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ διὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀρνίου ἣν εἶχον· […] καὶ ἐδόθη αὐτοῖς ἑκάστῳ στολὴ λευκή» (Αποκ. 6,9.11)
    «Μετὰ ταῦτα εἶδον, καὶ ἰδοὺ ὄχλος πολύς, ὃν ἀριθμῆσαι αὐτὸν οὐδεὶς ἐδύνατο, ἐκ παντὸς ἔθνους καὶ φυλῶν καὶ λαῶν καὶ γλωσσῶν, ἑστῶτας ἐνώπιον τοῦ θρόνου καὶ ἐνώπιον τοῦ ἀρνίου, περιβεβλημένους στολὰς λευκάς, καὶ φοίνικες ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν» (Αποκ. 7,9)
    «Καὶ εἶδον τὸν οὐρανὸν ἀνεῳγμένον, καὶ ἰδοὺ ἵππος λευκός, καὶ ὁ καθήμενος ἐπ᾿ αὐτόν, καλούμενος πιστὸς καὶ ἀληθινός, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνει καὶ πολεμεῖ· […] καὶ τὰ στρατεύματα τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ ἠκολούθει αὐτῷ ἐπὶ ἵπποις λευκοῖς, ἐνδεδυμένοι βύσσινον λευκὸν καθαρόν (Αποκ. 19,11.14)
    «Καὶ εἶδον θρόνον μέγαν λευκὸν καὶ τὸν καθήμενον ἐπ᾿ αὐτῷ» (Αποκ. 20,11).

  58. Πάνος με πεζά said

    @ 43 : Kι εγώ δε θυμόμουν την εκτέλεση αυτή, και ιδίως τη διαφορά στους στίχους !

  59. sarant said

    56 και πριν: Ναι, σιωπηρά το μεταφέρει στην κοινή

    54 Όμως αυτά μήπως ονομάστηκαν τραχέα για το ακανόνιστο σχήμα;

  60. Theo said

    Κι ένα ποίημα του Σεφέρη: Les anges sont blancs

  61. rogerios said

    Στην Καλαβρία, εκεί που τελειώνουν τα Απέννινα, υπάρχει το Ασπρομόντε. Οι Ιταλοί δεν είναι βέβαιοι για την ετυμολογία, αν δηλ. η ονομασία οφείλεται στον επίθετο για τον τραχύ ή σε κάποιο βυζαντινό/ μεταβυζαντικό «άσπρο» δηλ. λευκό. Η πρώτη εξήγηση μου φαίνεται πειστικότερη. Στη Γαλλία π.χ. υπάρχουν τρία τουλάχιστον τοπωνύμια Aspremont (κι εκεί είναι σαφές ότι σχετίζεται με το âpre, το αξάν σιρκονφλέξ, άλλωστε, δηλώνει συχνά την αφομοίωση προϋφισταμένου s).

  62. Πάνος με πεζά said

    Και μια που λέγαμε για γάλατα, φαντάζομαι οι παλιοί θυμάστε τη γαλακτοβιομηχανία με έδρα τον (συντετμημένο) Ασπρόπυργο.
    https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSj4JOGpvrnq43Wor_-zdSwd2ASGSzqxg3cJmMUhPYS1BC2YTQgMxbtV9nJSQBkE8BsMuA&usqp=CAU

  63. Πάνος με πεζά said

    Κι εδώ ένας παλαιότερος λογότυπος.

  64. Theo said

    Κι οι Λευκές νύχτες του Ντοστογιέφσκι.

  65. Theo said

    @63:
    Σε πρόλαβαν (βλ. #23) 🙂

  66. 61 Ολόκληρα λέμε

  67. 66 ξέχασα να βάλω 🙂 βεβαίως βεβαίως

  68. loukretia50 said

    Dear Mitsos,
    χαθήκαμε και δε θυμάμαι αν είναι λευκή η υπέροχη μανόλια που αγαπάς!
    Λατρεύω τις αποχρώσεις, δε βλέπω μόνο άσπρο – μαύρο, και με ζαλίζουν τα γραμμικά!

    Θα σου άρεσε νομίζω «Η χώρα του χιονιού» Γ.Καβαμπάτα

    Όσο για το χιόνι… λευκή μπογιά, σινδόνη,
    πόσο απαλά κάθε μαυρίλα κουκουλώνει!

    Odinmac, διακοπεύεις?
    First Communion of Anaemic Young Girls in the Snow – Alphonse Allais

  69. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Λευκή, λευκότερη κι απ’ την αυγή.
    Η Λεωνόρα, ινφάντη απ’ την Καστίλη
    Το δέρμα της λουλούδι της μανόλιας
    τ’ αυτάκι της σαν το κοχύλι

  70. Παναγιώτης Κ. said

    Από ό,τι φαίνεται, το σημερινό θέμα έχει πλούσια μουσική επένδυση.
    Ας προσθέσουμε λοιπόν και το παρακάτω.

  71. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Ασπρούγιας (ο), το αργιλώδες έδαφος
    Ασπριλάδι το άσπρο του ματιού

    -Αχελώος ή Ασπροπόταμος
    -Άσπρα Σπίτια

    -Τις μυγδαλιές αρώτησα, ποιο άσπρο είν΄ πιο άσπρο
    -Σου ΄φερνα τσάι απ΄τ΄Ασπρονήσι
    -Ο Μενέλαος απ΄ τ΄Άσπρα Χώματα

  72. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    -Άσπρες κορδέλες τα κορίτσια φοράνε
    -Λευκή κορδέλα (ταινία)

  73. Πάνος με πεζά said

    Ωραία, κάνω relans με Καλατζή Νο2, στο συγκεκριμένο χρώμα (πάω για να κατεβάσω τριάδα).

  74. Πάνος με πεζά said

    Επίσης, διάσημοι που γνωρίσαμε μέσα στα άσπρα :
    – Λουκιανός Κηλαηδόνης (κοστούμι, ή τα καλοκαίρια με άσπρο παντελόνι και σιελ πουκάμισο)
    – Φρέντι Γερμανός (επέτειος γέννησής του σήμερα)
    – Τάκης Παππάς (για όσους τον πρόλαβαν να δικηγορεί στις αίθουσες)
    – Αλέξανδρος Λυκουρέζος (που διαιώνισε το παραπάνω στιλ ίσως για γούρι)
    – Γιάννης Πάριος (από ολόκληρα κοστούμια μέχρι, κατ’ ελάχιστον, το χαρακτηριστικό άσπρο κασκόλ)
    κλπ. (πείτε)

  75. Πάνος με πεζά said

    Συχνά και ο Γιώργος Κατσαρός με άσπρα κοστούμια, ακόμα και μέχρι σήμερα.

  76. Αντώνης said

    Εμείς οι παλαιότεροι θυμόμαστε και τον Αχ. Παράσχο: «ωχράν την θέλω και λευκήν ως νεκρικήν σινδόνην».
    https://el.wikisource.org/wiki/%CE%88%CF%81%CF%89%CF%82

  77. Πάνος με πεζά said

    Aπό γνωστά επώνυμα, Ασπρούλιας και Ασπρογέρακας.

  78. Γιάννης Κουβάτσος said

    Με την λευκή του φανέλα απέκλεισε ο Παναθηναϊκός στη Λεωφόρο την Έβερτον και τον Ερυθρό Αστέρα το 1971 Αν τη φορούσε και στο Γουέμπλεϊ… ☘️🏆

  79. Πέπε said

    @20 κ.σχετ.:
    Το «γαλανό=άσπρο» το λένε και στις Κυκλάδες. Παρετυμολογία, πιστεύω, από το γάλα. Να θυμίσω και την εντύπωση που κυκλοφορεί ότι τα μωρά κρατάνε το γαλάζιο χρώμα στα μάτια τους -πριν διαμορφώσουν το τελικό τους χρώμα- για όσο θηλάζουν.

    Επίσης:

    Λευκό = κίτρινο όταν μιλάμε για κρασί.
    Άσπρο = πράσινο όταν μιλάμε για σταφύλια και σύκα.

    Άντε βγάλε άκρη.

  80. Πάνος με πεζά said

    Άσπρισμα-ασπριτζής-ξάσπρισμα (από την πολυκαιρία), αλλά λεύκανση (δοντιών, πρωκτού κλπ.).
    Επίσης, στα τοπωνύμια της «άλλης πλευράς», το Λευκαντί, χωριό τιυ διάσημου Ρωχάμη νομίζω, το Λευκόχωμα στη Λακωνία, και τα Λευκόγεια στη Δράμα και την Κρήτη.

  81. Πάνος με πεζά said

    «Λευκές» ηλεκτρικές συσκευές (ψυγεία, κουζίνες, πλυντήρια κλπ., οι κάποτε «μηχανικές»), σε αντίθετα με τις «μαύρες» ηλεκτρονικές (τηλεοράσεις και σία).

  82. Πάνος με πεζά said

    «Λευκός θόρυβος» ο αποκοιμιστικός μονότονος ήχος (π.χ. του απορροφητήρα).

  83. sarant said

    68 Όλοι οι μονόχρωμοι πίνακες του Αλφόνς Αλέ εδώ

    Τα μονόχρωμα αριστουργήματα του Αλφόνς Αλέ

    71 Στρείδια απ’ τ’ Ασπρονήσι και τσάι γιασεμιού, νομίζω.

  84. Πάνος με πεζά said

    @ 83 : Με αφετηρία τον κατάλευκο πίνακα έχει γραφτεί το θεατρικό «Art» της Γιασμίνα Ρεζά.

  85. ΣΠ said

    71
    Ο Χαρίλαος απ΄ τ΄Άσπρα Χώματα

  86. Γιάννης Κουβάτσος said

    Γ. Ρίτσος, «Τ’ Άσπρα Βότσαλα»

    «Ετούτα τ’ άσπρα βότσαλα στο γυμνό σου τραπέζι
    λάμπουν στον ήλιο. Κανένας δε μαντεύει
    από ποιους βυθούς ανασύρθηκαν. Κανένας
    δεν υποπτεύεται με το ριψοκίνδυνες
    καταδύσεις τ’ ανέβασες. Με τι
    στερήσεις κι αρνήσεις τ’ απέσπασες
    από τα νύχια κοραλλόδεντρων και βράχων. Γι’ αυτό
    λαμποκοπούν τόσο λευκά με τη σεμνή τους περηφάνια
    ν’ αποσκεπάζουν το σκοτάδι της καταγωγής τους και ποτέ
    να μην μαρτυρήσουνε την ώρα της Μεγάλης Δίκης.»

  87. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    79 >>Λευκό = κίτρινο όταν μιλάμε για κρασί.
    Σάμπως το μαύρο κρασί/ σταφύλι/σύκο, είναι μαύρο;

    -Λευκός καπνός
    -Άσπρο ψωμί (ή χάσικο) αλλά ημίλευκο
    ασπρόσυκα, ασπρόκωλος (πουλί), ασπροκώλια (φασολάκι-γιαμ!)
    ασπροκέντι, ασπρόρουχα

    77 Ασπραδάκης (Ασπράς μεταξύ μας) την Κρήτη

    (Στη διαδρομή από το κέντρο ως το Χαλάνδρι, κατέβαιναν συνέχεια ασπρόλευκες περιπτώσεις, άσωτες! )

    Άσπρο μαντήλι ανέμιζες.
    Λευκό πανάκι
    Οι νύχτες οι λευκές(Φάνης-Κατσιμιχαίοι)
    Άσπρα καράβια τα όνειρά μας
    Λευκά φτερά( Κ.Τουρνάς)
    Θα ΄ρθει άσπρη μέρα και για μας
    Λευκό τραγούδι (Λουδοβ.Ανωγείων)
    γελαστή κι ασπροφορούσα

    83β, 85 τσάι απ΄τ΄Ασπρονήσι για τον Μενέλαο απ τ΄Άσπρα Χώματα 🙂
    (Το Άλτσι-όπου κάτσει.)

  88. Γιάννης Κουβάτσος said

    «Μου αναλογεί το λευκό
    Πρέπει να το καταλάβουμε ότι ο ποιητής π ο ι ε ί.
    Εάν θέλει να βγάζει από μαύρο, μαύρο – λογαριασμός δικός του.
    Αναλαμβάνει το βάρος της ευθύνης που αναλογεί στην ψυχή του.
    Εμένα, όπως σας είπα και στην αρχή, μου αναλογεί το λ ε υ κ ό.
    Και σας εξομολογούμαι πως η κατεργασία του λευκού μέρους της ψυχής είναι πιο σκληρή κι από του μαρμάρου.»
    (Ο. Ελύτης)

  89. Χαρούλα said

  90. Χαρούλα said

    Και η μία απ´τις τρεις(όχι η καλυλτερη για μένα)

  91. Πέπε said

    Και

  92. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    «Πωπω ασπρίλες» (ή να χαρώ ασπρίλες;) έλεγε μια διαφήμιση αλλά δε θυμάμαι ποιο απορρυπαντικό αφορούσε.

    Και μια άλλη,
    Στην Ελλάδα αγαπούν το λευκό, αγαπούν το ρολ!
    και
    το λευκό του Έσσεξ, άλλο πράγμα. Εσσεξ, το λευκό που ξεχωρίζει

    Λευκίας και Λευκωσία την οποία Λευκόθεο ή πόλη των Λευκών Θεών την είπαν λέει κάποια στιγμή.
    Σύμφωνα με μία θεωρία το όνομα Λευκωσία (όπως και το Λευκόθεο) ενδέχεται να προέρχεται από τον Λεύκωνα, τον γιο του Πτολεμαίου του Α΄, ο οποίος ανακαίνισε την πόλη τον 3ο αιώνα π.Χ.

    Σύμφωνα με μια δεύτερη θεωρία το όνομα Λευκωσία ίσως προέρχεται από το Λευκή Περιουσία ή Λευκή Ουσία, καθώς στην περιοχή βρίσκονται σε αφθονία ασβεστολιθικά πετρώματα (ψαμμίτες) που έχουν χαρακτηριστικό λευκό χρώμα.

    (όπου έχει παρεκκλήσι της Αγίας Μαύρης , κατα βάσιν Λεμεxιανή όμως!)
    33 🙂

  93. ΚΩΣΤΑΣ said

    Μοι προκαλεί κατάπληξιν το γεγονός ότι σε μία ανάρτηση για το λευκό δεν αναφέρθηκε ο αξιόλογος συσχολιαστής μας Λεύκιππος!

    Έτσι, για μια καλησπέρα, εις το επανιδείν εν καιρώ! 😉

  94. Theo said

    @74:
    Κι ο Σαββόπουλος θυμάται τους ρεμπέτες της Θεσσαλονίκης (και τον Τσιτσάνη, αν θυμάμαι καλά) στ’ άσπρα και κάπου τον φαντάζεται μ’ ένα λευκό βιολί (μάλλον ποιητική αδεία).

  95. 94 μ’ ένα μικρό βιολί, λέει στη Ρεζέρβα (Γεννήθηκα στη Σαλονίκη). Στα λευκά ντυμένο όμως τον θυμάται σε κάποια συνέντευξη της εποχής.

  96. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    @94. Theo, συγκρατήσου! 🙂 Δέν ἔφτασε μέχρι ἐκεῖ ἡ ποιητική ἄδεια. Μικρό ἦταν τό βιολί καί τό μόνο ἐρώτημα πού ἀπομένει νά ἀπαντηθῇ εἶναι τό «ποῦ τό βρῆκε τό βιολί ὁ Τσιτσάνης»; 🙂

  97. Theo said

    @94, 95:
    Ευχαριστώ και στέκω διορθωμένος.
    Από το λευκό κουστούμι του Τσιτσάνη συνειρμικά πήγα στο «λευκό» αντί για το μικρό βιολί 😦
    Τὸ γὰρ γῆρας… (Γι’ αυτό και δεν έβρισκα τίποτα όταν γκούγκλισα «Σαββόπουλος Τσιτσάνης λευκό βιολί»).

  98. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    >>Τ’ άσπρα πουλήσαν το Χριστό, τ’ άσπρα πουλούν και σένα.

  99. Πέπε said

    96
    E, εντάξει, δε χρειάζεται και πολύ καλπάζουσα ποιητική άδεια:

  100. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Κάτι μοῦ λέει ὅτι στό χαμουτζήδικο ἱστολόγιό σας, κανείς δέν ἀνέφερε τόν Λευκό Πύργο μας 🙂

  101. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Τ’ άσπρα κατεβάζουν τ’ άστρα και γκρεμίζουν κάστρα. Παροιμία.

  102. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    99,96
    ένα βιολί που παίζει μοναχό του
    άσπρο άλογο που τρέχει σε μαύρο ουρανό
    https://popaganda.gr/art/piisi-tou-thoma-gkorpa/

  103. «ματζόβολο θέμα». Ξέρω το μανιτζέβελο (ευκολοδιαχείριστο)

  104. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Ἕνα χωριό τοῦ Ν. Κιλκίς δίπλα στόν Ἀξιό, τό πρῶτο βγαίνοντας ἀπό Ν. Θεσ/νίκης, λέγεται Ἄσπρος.

  105. Costas Papathanasiou said

    Dendrocalamus asper (Δενδροκάλαμος ο Τραχύς) είναι και η επιστημονική ονομασία του γιγάντιου ή δρακόντειου μπαμπού που θα μπορούσε να λέγεται και Cavalocalamus Paradakius καθότι πολλαπλώς εκμεταλλεύσιμο π.χ. στη βιομηχανία τροφίμων (διότι οι τρυφεροί βλαστοί του είναι νοστιμότατοι), την κλωστοϋφαντουργία, την ξυλουργία (για έπιπλα και σανίδες), για την κατασκευή μουσικών οργάνων, ως δομικό υλικό, ως καύσιμος ύλη κλπ (βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Dendrocalamus_asper, https://www.academia.edu/65403820/ και https://en.wikipedia.org/wiki/Ecoplanet_Bamboo_Group ). Αξιοσημείωτη είναι και η ζύμωση βλαστών ή φύλλων του φυτού προς παραγωγή αλκοόλης, τουτέστιν ενός είδους “μπαμπουοίνου”, θα λέγαμε, ιδίως εάν το εν λόγω απόσταγμα μεταμορφώνει στο ομόηχο ζώο όποιον το πίνει (βλ.κορεάτικο ηδύποτο “Jugyeopcheongju” στο https://en.wikipedia.org/wiki/Korean_alcoholic_drinks, επίσης https://bambubatu.com/bambooze-bamboo-and-alcohol/ και https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/87559129.2020.1810699?journalCode=lfri20 ).
    Περαιτέρω εξωτική αξιοποίηση της λέξης asper περιλαμβάνει -μεταξύ πολλών άλλων- Άγρια Νέφη, Σκληρά Σαλιγκάρια, Τσαγανές Αράχνες (βλ.https://en.wikipedia.org/wiki/Asperitas_(cloud) , https://en.wikipedia.org/wiki/Asperitas και https://en.wikipedia.org/wiki/Mecaphesa_asperata ) και μια ασπροφόρα οικογένεια μυστακοφόρων ιχθύων(:βλ. Ασπρεδινίδες, https://www.fishbase.de/summary/FamilySummary.php?ID=148 ).

  106. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    100 γιατί τα Λευκά Όρη μας, οι απανωμερίτες; 🙂

    Σαν της Μαδάρας το βουνό
    σαν τα Λευκά τα Όρη

    Και στο άλλο άκρο της Κρήτης, ανατολικά, η αρχαία Λεύκη μας, σημερινό Κουφονήσι, με τα κοχύλια της πορφύρας
    https://ellas2.wordpress.com/2014/04/02/%CE%BA%CE%BF%CF%85%CF%86%CE%BF%CE%BD%CE%AE%CF%83%CE%B9-%CE%B7-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CE%BB%CE%B5%CF%8D%CE%BA%CE%B7/

  107. Theo said

    @104:
    Το πρώην Αμάτοβο.

    Κι ένα χωριό κοντά στα Γιαννιτσά: Άσπρο, η πρώην Πράχνα.

  108. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Άρτι …αποραστωνισμένος 🙂 , χαιρετώ όλες/όλους τους συμφορουμίτες! Καλό υπόλοιπο καλοκαίρι ή καλό φθινόπωρο, αναλόγως…
    ===+===
    Αναφέρθηκαν, βέβαια, πολλές λέξεις με συνθετικό ‘άσπρο’ ή ‘λευκό’ (όπως αυτές της Χαρούλας στο #89, αλλά και αρκετών πιο πριν – και του Νικοκύρη)
    Εδώ θα βάλω μερικές ιδιωματικές των βοσκών της Κρήτης, που χαρακτηρίζουν το τρίχωμα ζώων, κυρίως αιγών:
    – ασπραχείλα
    – ασπρορράδα
    – ασπροκώλα
    – ασπροκαύκαλη
    – ασπρόκουρνη, με τρίχωμα περισσότερο άσπρο και λιγότερο μαύρο
    – ασπροχελιά, με ασπρόμαυρες λουρίδες
    – ασπροτζαγκάτη, με άσπρα ‘ατζά’, σαν κάλτσα στο κάτω μέρος του ποδιού

    92 και πριν
    ΕΦΗ, «γαζώνεις» απόψε!
    Στο #22: Όνομα «Γαζανή» δεν έχω ακούσει. Γαζανή είναι η καταγόμενη από το Γάζι! 🙂

    Στο #71: άσπρουγας, παρ’ ημίν.

    40, Αιμ
    >>Από την κρητική του χρήση μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα πως το γαλανό προέρχεται από το γάλα ;

    Το πιθανότερο <γάλα. Αλλά υπάρχει και άλλη εκδοχή: <καλάινος (ο έχων το χρώμα του κασσίτερου-καλάι).
    Πάντως, το ‘γαλανός = γαλάζιος’ < ελνστ. κάλαϊς (γαλαζοπράσινος πολύτιμος λίθος), κατά Μπαμπινιώτη.

  109. sarant said

    Ευχαριστω για τα νεότερα!

    87γ 🙂

    93 Καλώς τον Κώστα. Δίκιο έχεις για τον Λεύκιππο. Και μάλιστα είχα σκοπό να γράψω και η απορία μου είναι γιατί δεν είναι Λεύχιππος, αφού λέμε έφιππος και ο ίππος έπαιρνε δασεία.

    103 Ίδια λέξη είναι, άλλος τύπος

  110. Theo said

    @104, 107:
    Υπήρχε και μια λίμνη του Αματόβου που αποξηράνθηκε στον μεσοπόλεμο. Τις δίδυμες λίμνες Αρτζάν – Αματόβου τις έχει αντικαταστήσει εν μέρει η τεχνητή λίμνη Αρζάνη.

  111. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    @99. Ὁ (ξέφρενος) ποιητικός καλπασμός προαπαιτεῖται γιά ΟΛΟ τό ὀνειρικό πακέτο «λευκό βιολί + Τσιτσάνης στήν κατοχική Θεσσαλονίκη»! 🙂

  112. Α. Σέρτης said

    109/93
    Έχει απαντηθεί…
    https://sarantakos.wordpress.com/2021/04/10/meze-474/ (σχόλιο 173)

  113. Κουτρούφι said

    Άσπρο μου τριανταφυλλάκι, βασιλιά τω λουλουδιώ
    ποιος αρνήστη την αγάπη να την αρνηστώ και γω

    Άσπρη είσαι σαν τα κρίνα (ή «ρόδα») μα με τη διαφορά
    συ ανθείς όλο το χρόνο τα δε κρίνα (ή «μα εκείνα») μια φορά

    και

    Στον Αρτεμώνα, στο Σταυρί, στα Ξάμπελα, στο Κάστρο
    (στην Κονιτοπουλέικη εκδοχή) εκεί το πρωτογνώρισα το πρόσωπό σου τ’ άσπρο

  114. Χαρούλα said

    Την ασθένεια Λεύκη την αναφέραμε;

    Μπράβο ΚΩΣΤΑ για τον Λεύκιππο. Αργείς αλλά …δεν λησμονείς!

  115. GeoKar said

    Άσπρα Σπίτια Βοιωτίας κ ο λευκοσιδήρου, τα είναι παμε?

    Και το δέντρο λεύκα? Από τα φύλλα του μάλλον, ε?

  116. GeoKar said

    Λευκοσίδηρος κ «τα είπαμε?», γμτ κορρεκτορα….

  117. 104 Μου θύμισες τον Λευκώνα Σερρών (5 – 6 χιλιόμετρα απ’ τα Σέρρας).

  118. Παναγιώτης Κ. said

    93. Εις το επαναγράφειν ή επαναπληκτρολογείν. 🙂

  119. loukretia50 said

    Τheo,
    Εξεζητημένο ίσως, αλλά όχι τόσο σπάνιο το λευκό βιολί – εσχάτως και σε κόμικς!

    Υποθέτω όμως ότι εσύ από κάτι άλλο θα εμπνεύστηκες, δε νομίζω να είσαι φαν του ειδους και να είχες αυτόν υπόψη !
    https://tinyurl.com/3xa24wvb

    Πόσο μάλλον αυτή!

    The white violin https://youtu.be/0z2pgHY4wFo Vanya (μουσική μόνο! – σίγουρα αντέχεις!)

  120. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    Είναι και η λεύκα το δέντρο 🌲 φαντάζομαι πως θα πήρε το όνομα από τα φύλλα που ασημίζουν ή από το χρώμα του ξύλου που ανήκει στα ασπρόξυλα.

  121. Ωραία κουβέντα- καλησπέρα κι από μένα!

    «Cosi nel mio parlar voglio esser aspro»
    Από τις «Πέτρινες ρίμες» του Δάντη η στυφή γεύση του ανεκπλήρωτου έρωτα (για μια γυναίκα σκληρή σαν πέτρα και πολύτιμη σαν διαμάντι):

    Io son venuto al punto de la rota
    Έφτασα στο σημείο του κύκλου εκείνο
    Al poco giorno e al gran cerchio d’ombra
    Μικρή η μέρα, κύκλος η σκιά
    Amor, tu vedi ben che questa donna
    Το βλέπεις, Έρωτα; Τούτη η γυναίκα
    Cosi nel mio parlar voglio esser aspro
    Τα λόγια μου τραχιά τα έχω θελήσει
    (Μετάφραση Γ. Κοροπούλης)

    https://www.politeianet.gr/books/9789603259824-dante-alighieri-agra-petrines-rimes-230824

    Κι ένα πολύ όμορφο τραγούδι που λέει για το κάτασπρο («γαλατένιο») πουκάμισο της αγαπημένης του Turiddu (Cavalleria rusticana):
    O Lola c’hai di latti la cammisa
    Si bianca e russa comu la cirasa,
    Quannu t’affacci faci la vucca a risa,
    Biatu cui ti dà lu primmu vasu!

  122. Costas Papathanasiou said

    Και άπειρα άσπρα που τα τρώει το σκοτάδι ενόσω καρτερούν να τα αξιοποιήσει στο εξοπλιστικό του πρόγραμμα ο σωστός Βασιλιάς με το που θ’ αναστηθεί::
    (…)Η φτώχεια είν’ η καλή μου εμέ, του πλούτου αν είμαι ο κύρης,/ και τα πολλά για να κρατώ, φτάνουν εμέ τα λίγα./ Σύνεργο εσύ λαμπρότατο του χαλασμού, χρυσάφι!/ Λάμια τον άσωτο που τρως, ω ξωτικό, που πήρα/ και τα φτερά σου τα ’κοψα κι έκρυψα τα φτερά σου/ και σε κρατώ υποταχτικό της γνώμης μου, και σκλάβο./ Μεστά είναι τα παλάτια μου κι οι θησαυροί μου είν’ όλοι/ μες σε κατώγια ανήλιαγα κι ανεύρετα κελάρια /με τ’ άσπρα και τα πέρπυρα και τα κωσταντινάτα, (…)
    μαζί και τα καταφρονώ και τ’ αγαπώ, σαν κάτι,/ που δεν αξίζει τίποτε, κι όλο τον κόσμο αξίζει·/ γιατί μπορεί σε μια στιγμή το τίποτε να γίνει,/ σαν προστασμένο από το πνέμα του Κυρίου, να γίνει/ μια πλάση αρμάτων, καραβιών, παλικαριών και κάστρων (…)
    [ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΑΘΗΝΑ , Α΄. ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1909, Η φλογέρα του βασιλιά/ Λόγος ένατος, στ.304-312. 329-333]

  123. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Ασπρορράχη, Ασπράγγελος, Ασπροκκλησιά, Λευκίμη.

    Εν Λευκώ/Οδ. Ελύτης -η τελευταία , νομίζω, συλλογή του.

    108 Γαζανή ξέρω μία από το Μεραμπέλλο αλλά βλέπω(γκουγκλ) και στο Μαλεβίζι.
    Ούτε τα φασόλια τα γαζανά κατέχεις; 🙂

    121, το άσπρο πουκάμισο το χιλιοτραγουδισμένο

    113 >>Άσπρο μου τριανταφυλλάκι
    Άσπρο μου ρόδο
    Άσπρα τριαντάφυλλα για μένα
    Άσπρο/α γαρύφαλλο/α
    Άσπρο μου περιστέρι
    κι άσπρο σαν περιστέρι

    Μια μαντινάδα
    Ασπρα θα κάμω να φορώ
    άσπρα ωσάν το χιόνι
    δε βάνω μαύρα να θαρρείς
    πως σ΄αγαπώ ακόμη

    Άσπρα πουλιά,
    ένα από τα πιο όμορφα «σιγανά» της Κρήτης, για καληνύχτα,

  124. sarant said

    112 Μερσί, δεν το θυμόμουν. Βέβαια δεν εξηγεί γιατί όχι έπιππος ή τέτριππον.

  125. Πέπε said

    112, 124

    Στο λινκ που δίνει ο Α. Σέρτης διαβάζουμε: > «ο ίππος πριν εψιλούτο τοις παλαιοίς , και δια τούτο εν ταις συνθέσεσιν ου λέγομεν λεύχιππος , αλλά λεύκιππος» (G. Cramer, Anecdota Graeca, 1841)

    Ο ίππος έχει ανάλογο τύπο το λατινικό equus, το οποίο πράγματι δεν έχει ούτε s- ούτε τίποτε άλλο που να αντιστοιχεί στην ελληνικη δασεία. Εψιλούτο τοις παλαιοίς, μετά δασύνθηκε και γι’ αυτό λέμε όχι μόνο έφιππος και τέθριππον αλλά και τον σκέτο ίππο με δασεία. Το ανεξήγητο είναι γιατί άλλαξε!

    (Εν ταις συνθέσεσιν: άρα υπάρχουν και άλλα σύνθετα χωρίς δάσυνση;)

  126. Prince said

    0. Κοίτα να δεις…
    Κι ήμουν από πάντα σίγουρος ότι το λευκό θα’χει ειπωθεί και άσπιλο κι από κει εξελίχθηκε σε άσπρο…

  127. loukretia50 said

    126.
    Άσπιλο» πολύ όμορφη λέξη, αλλά πώς να γίνει άσπρο?
    Το αντίστροφο ίσως, αν και λίγο… ψευδούλι!

  128. ΓιώργοςΜ said

    71 >-Σου ΄φερνα *μύδια* απ΄τ΄Ασπρονήσι/ σου ‘φερνα τσάι γιασεμιού

    82 Λευκός θόρυβος, αυτός που δεν μεταβάλλεται σε ένταση με τη συχνότητα, σε αντίθεση με το ροζ που μειώνεται με την αύξηση της συχνότητας. Έχει κι άλλα χρώματα.

  129. Α. Σέρτης said

    125 «άρα υπάρχουν και άλλα σύνθετα χωρίς δάσυνση;»

    Ο Ν. Βάμβας μας πληροφορεί («Γραμματική. Τεχνολογικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης», 1841): «Πλην τινών, τα οποία έμειναν εις τους Αττικούς από την Ιωνικήν γλώσσαν, ως αντήλιος, απηλιώτης, Λεύκιππος, Άλκιππος.»

  130. Prince said

    127. Μα είναι πολύ συχνή η εναλλαγή τού ρο με το λάμδα. Αδερφός/αδελφός, θα έρθω/θα έλθω και πολλά άλλα παραδείγματα.
    Στο μυαλό μου είχα ότι το άσπιλο έχασε προφορικά το γιώτα του και το λάμδα έδωσε τη θέση του στο ρο για ευκολία και ευηχία (σπρ αντί τού σπλ).

  131. Κουνελόγατος said

    Τον Ασπρίγια εκ Κολομβίας ξεχάσαμε…

  132. ΓιώργοςΜ said

    130 και πριν: Το άσπιλο δεν έχασε την αρχική του έννοια, αψεγάδιαστο (χωρίς σπίλους), μπορεί να αναφέρεται και σε άλλα χρώματα.

    131 και την ασπιρίνη, άσπρη είναι κι αυτή 😛

  133. Prince said

    132α. Μα κι αυτό συμβαίνει συνέχεια. Το φέρω κρατάει την αρχική του έννοια, αλλά η παραλλαγή του «φοράω» έχει μιαν άλλη.

  134. Georgios Bartzoudis said

    (α) «Να μη φέρ’ς φλουρίν(η) απ’ του παζάρ(ι) για να ληυκαίνω τα ασπρόρουχα», παράγγελνε μια Μακεδόνισσα στον άντρα της [ένθα φλουρίνη=χλωρίνη, και ληυκαίνω=λευκαίνω, που χρησιμοποείται ως μέλλων χρόνος, όπως στις μέρες μας το παράγω=παραγάγω, παράξω].
    (β) Όποιος πάει στα Σέρρας, μην ξεχάσει να περάσει από τον Λευκότοπο και από τη Λευκοθέα. Και όποιος πάει στην Ξάνθη, μην ξεχάσει να περάσει από τη Λεύκη, την πατρίδα του στιχουργού Άκη Πάνου.

  135. sarant said

    134 Ωραία η φλουρίνη!

    125-129 Άλλο βέβαια είναι ότι ο ίππος εψιλούτο παρά τοις παλαιοίς και άλλο ότι ο Άλκιππος κι ο Λεύκιππος είναι ιωνική κληρονομιά.

    Ο Σαντρέν (και ο Μπαμπ) λέει για τον ίππο ότι η δασύτητα είναι υστερογενής και αυτό τεκμαίρεται απο τον Λεύκιππο και από τον επιγραφικό τύπο «ίκκος» (με ψιλή).

  136. ΓΤ said

    @134β

    Καμία σχέση. Βέρος Καλλιθεάτης ο Άκης Πάνου. Από τη Λεύκη η Άννα Μπακιρτζή, σύζυγός του.

  137. Α. Σέρτης said

    135
    Η ουσία παραμένει ότι με ένα πεντάλεπτο γκουγκλάρισμα βρίσκει κανείς ότι εκ της ιωνικής (λέγε μας «παλαιούς») εισήλθαν στην αττική τα «απηλιώτης», «αντήλιος», «Λεύκιππος» κλπ

  138. sarant said

    137 Υποθέτω ότι όταν ο Σαντρέν λέει πως η δάσυνση του ίππου είναι υστερογενής δεν εννοεί ότι οι Ίωνες το είχαν με ψιλή.

  139. Α. Σέρτης said

    138
    Αυτό εννοεί

  140. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    136. Η μάνα των παιδιών του. Σύζυγος παρέμεινε η πρώτη.
    Ναι, αθηνέζος ο Πάνου, ο πατέρας του δούλευε στο Παλάτι μάλιστα. Δουλειές του Παλατιού. 🙂

    Λεύκες Πάρου, με το λογοτεχνικό στέκι.
    Λευχαιμία, λευκόρροια, λευκόχρυσος, λευκόσαρκα .

    – «Στα λευκά» ο Όλυμπος από τον Αύγουστο.
    (Προ 6 ημερών, τίτλος στη lifo)

    – «Παίζουν τα λευκά» λέμε στο σκάκι

    Ασπρίζουμε τους τοίχους, λευκαίνουμε τα ρούχα, τα δόντια

  141. ΓΤ said

    @140

    λεύκανση πρωκτού
    λευχειμονώ

  142. Theo said

    @119α:
    Όχι, δεν είμαι φαν 🙂

    @119γ:
    Το ακούω ευχάριστα.

  143. 125, 129, 135
    Με τόσες δασύνσεις και τις ψιλώσεις, θυμήθηκα και ότι aspro (spirito) είναι η δασεία (spirito dolce η ψιλή)

  144. Κουτρούφι said

    #137 κλπ
    Δηλαδή, κάποιοι αρχαίοι πρόφεραν «hίππος» και κάποιοι άλλοι «ίππος»;

  145. loukretia50 said

    144. Λες να ήταν χίππηδες? Δίνεις ιδέες!

    Theo,
    Το διάλεξα λόγω τίτλου. Αυτό που θέλω να σου αφιερώσω δεν έχει λευκό βιολί, ούτε η (πληθωρική!) συμπάθειά μου ρίχνει λευκή πετσέτα, απλώς τη φοράει!
    Ελπίζω να το ακούσεις πολύ πιο ευχάριστα!
    ITZHAK PERLMAN – YO YO MA https://youtu.be/JZnzjzjYkK0 play DVORAK

  146. Πέπε said

    138, 139 κλπ.:
    Μήπως απλώς τα ονόματα Λεύκιππος και Άλκιππος είναι ιωνικά; Οι Ίωνες ήταν ψιλωτικοί, αυτό το ξέρουμε. Ο Λεύκιππος ήταν, βρίσκω, είτε από τα Άβδηρα είτε από τη Μίλητο, ιωνικές πόλεις. Ο Άλκιππος από την Πάρο – τι ήταν η Πάρος; Υπήρχαν επίσης κάμποσες Λευκίππες, αλλά ήταν μυθικά πρόσωπα.

    Κι όμως, δεν πρέπει να ‘ναι αυτή η εξήγηση. Άλλο ότι οι Ίωνες αφαιρούσαν δασείες από εκεί όπου υπήρχαν, και άλλο ότι η συγκεκριμένη λέξη, ο ίππος, ΔΕΝ είχε δασεία και απέκτησε αργότερα, όπως φαίνεται να συνέβη.

    Εδώ https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Hellenic/%C3%ADkk%CA%B7os βρίσκω ότι η πρωτοελληνική μορφή ήταν íkkʷos, από πρωτοΙΕ *h₁éḱwos. Όποιος καταλαβαίνει ας μας εξηγήσει. Δεν ξέρω τι είναι το ΠΙΕ h₁ και τι δίνει κανονικά στα ελληνικά, βλέπω πάντως ότι στο πρωτοελληνικό δεν υπάρχει δασεία, και ότι όταν το άρθρο φτάνει στο κλασικό δασυνόμενο «ίππος» δεν κάνει κανένα σχόλιο.

    Άρα μάλλον, όντως, η λέξη αρχικά δεν είχε δασεία (όχι ειδικά στους Ίωνες). Το πώς άλλαξε δεν το κατάλαβα.

  147. Λευκοπλάστης
    Λεύκωμα (για τα κορίτσια που πηγαίνουν δύο-δύο)
    Λεύκωμα (από το ασπράδι του αυγού)
    «Αιθίοπα λευκαίνεις» (για την ματαιοπονία ή επίτευξη του ακατόρθωτου)

  148. 144,
    «hίππος» το πρόφεραν οι πιο hip
    «ίππος» ήταν για του ιπποδεέστερους

  149. 145α,
    Κι αυτό!

  150. Α. Σέρτης said

    «Κατὰ ἰωνικὴν συνήθειαν ἔμειναν καὶ εἰς τὴν ἀττικὴν διάλεκτον τινὰ ψιλὰ, οἷον ἀντήλιος, ἀπηλιώτης (ἐκ τῆς ἀντί καὶ ἀπό καὶ τοῦ ἥλιος), Λεύκιππος, ̓́Αλκιππος (ἐκ τοῦ ἵππος).»
    (J. Franz, Ελληνισμός τόμος πρώτος, Γραμματική, 1835)

  151. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    141, λευχειμόνει και λευκαίνου 🙂
    Λευκοχίτων
    «Και ήτο η γείτων
    ξανθή λευκοχίτων,
    εστία χαρίτων,
    πλουσίων…αρρήτων,
    και έλεγον φρίττων
    το μέτωπο πλήττων:
    ώ! …είθε αχίτων
    να ήτο η γείτων!
    Τιμολέων Αμπελάς

    148 >> «ίππος» ήταν για του ιπποδεέστερους,
    ανιππόμονους και ιππολειπομένους ιππολείψεως

  152. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    151 τέλος

    …που εκλιππαρούν γονιππετείς οι αξιολίππητοι. Δεν τους έχει μείνει ούτε λίππος ούτε τίπποτα και χρειάζονται ιπποστήριξη οι τίπποι:-)

  153. sarant said

    146τέλος: Ετσι καταλαβαίνω κι εγώ από το «υστερογενής δάσυνση»

  154. ΣΠ said

    151
    Εδώ λέει ότι ήταν του Πάνου Γιαννόπουλου. Μάλλον Τιμολέων Αμπελάς ήταν ψευδώνυμο.
    https://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/tagkopoulos%20filologika/04.htm

  155. sarant said

    154 Όχι, υπήρξε Τιμολέων Αμπελάς, αυτό είναι βέβαιο.

  156. Α. Σέρτης said

    151
    Καλό είναι να μη διαδίδονται φεϊκιές…
    Εδώ το ορθό στιχούργημα και ο σωστός στιχουργός:

    Και ήτο η γείτων
    ξανθή λευκοχίτων,
    με πλούτον χαρίτων,
    σπανίων αρρήτων,
    που έλεγον φρίττων
    το μέτωπο πλήττων:
    ώ! …είθε αχίτων
    να ήτο η γείτων!

    Τρομάρας

    («Τρομάρας» ήταν το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο του Πάνου Γιαννόπουλου, βλ. Κ. Ντελόπουλος κλπ)

  157. Α. Σέρτης said

    Πηγή: ΡΑΜΠΑΓΑΣ 11/10/1879

  158. sarant said

    Mπράβο.

  159. Theo said

    @145:
    Υπέροχο!
    Ευχαριστώ 🙂

    @151, 156:
    το μέτωπον πλήττων (βλ. και τον λίκνο του #154).

  160. […] άρθρο για τα άσπρα, τα νομίσματα, της περασμένης εβδομάδας, έγινε όπως ήταν φυσικό λόγος και για δυο άλλα βασικά […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: