Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο έρως και το έθνος, του Παντελή Μπουκάλα

Posted by sarant στο 15 Νοεμβρίου, 2022


Ένα από τα σημαντικά εκδοτικά και πνευματικά συμβάντα τα τελευταία χρόνια είναι η μνημειώδης (λέξη πολυχρησιμοποιημένη, αλλά εδώ απαραίτητη) σειρά δοκιμίων του φίλου Παντελή Μπουκάλα για το δημοτικό τραγούδι, που έχει αρχίσει να εκδίδεται από τις εκδόσεις Άγρα με τον γενικό τίτλο «Πιάνω γραφή και γράφω». Ο πρώτος τόμος, (Όταν το ρήμα γίνεται όνομα – Η «αγαπώ» και το σφρίγος της ποιητικής γλώσσας των δημοτικών) κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2016 και τον ειχαμε παρουσιάσει εδώ στο ιστολόγιο, όπως και τον δεύτερο τόμο που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2017  με τιτλο «Το αίμα της αγάπης – Ο πόθος και ο φόνος στη δημοτική ποίηση». Ο τρίτος τόμος, «Κόκκιν’ αχείλι εφίλησα – Το ταξίδι του φιλιού και ο έρωτας σαν υπερβολή» κυκλοφόρησε το 2019 και, ενώ είχα σκοπό να τον παρουσιάσω, την έπαθα σαν τον γάιδαρο του Μπουριντάν που δεν ήξερε τι να διαλέξει, κι έτσι τελικά δεν έγραψα τίποτα.

Για να μην την πάθω για δεύτερη φορά, αφιερώνω το σημερινό άρθρο στον τέταρτο τόμο της σειράς, που βγήκε στις αρχές του χρόνου με τίτλο Ο έρως και το έθνος. Οι φυλές, οι θρησκείες και η δημοτική ποίηση της αγάπης. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον πρώτο ημίτομο του 4ου τόμου (Α’: Έλληνες, Βλάχοι, Μαύροι, Αρβανίτες, Τούρκοι). Θα ακολουθήσει, το πρώτο τρίμηνο του 2023, ο δεύτερος ημίτομος, που θα είναι αφιερωμένος στον έρωτα ανάμεσα σε άλλους συνδυασμούς φυλών και θρησκειών (Έλληνες και Ελληνίδες με Τσιγγάνους, Βούλγαρους, Εβραίους και Φράγκους). Το συνολικό έργο προβλέπει δέκα τόμους (που κάποιοι χωρίζονται σε ημίτομους), επομένως ακόμα δεν έχουμε φτάσει ούτε στα μισά.

Λέω για ημίτομο, αλλά μη σας παραπλανήσει: Μιλάμε για ένα βιβλίο 760 σελίδων, από τις οποίες οι 200 είναι σημειώσεις. Αλλά και όλοι οι τόμοι της σειράς, όσοι έχουν ως τώρα εκδοθεί, είχαν παρόμοια εντυπωσιακό μέγεθος.  Ο συντομότερος ήταν ο πρώτος, που είχε «μόνο» 600 σελίδες. Ο δεύτερος είχε 832, ο τρίτος 856 σελίδες.

Το βιβλίο του Μπουκάλα διαρθρώνεται σε 6 μέρη συν την εισαγωγή και το επίμετρο, που το καθένα χωρίζεται σε λίγα ή πολλά κεφάλαια. Το κάθε κεφάλαιο συνδέεται χαλαρά με τα προηγούμενα και τα επόμενα. Έχουμε δηλαδή μια σειρά από ημιανεξάρτητα δοκίμια, που διαβάζονται και αυτοτελώς αλλά συνδέονται και μεταξύ τους.

Πολλά από αυτά τα ημιανεξάρτητα δοκίμια περιέχουν απολαυστικές παρεκβάσεις σε θέματα γλωσσικά ή λαογραφικά, που τα έχουμε θίξει και στο ιστολόγιο, όπως ας πούμε τα «ακληρήματα», τα πειραχτικά επίθετα που έχουν βγει για τους κατοίκους των διάφορων περιοχών (και το σχετικό μας άρθρο, που σηκώνει αναδημοσίευση) ή για τους βλάχους και τους Βλάχους (εδώ εκκρεμεί εδώ και χρόνια άρθρο).

Όπως είπαμε, στον παρόντα ημίτομο ο Μπουκάλας εξετάζει πώς θίγονται, από τη δημοτική ποίηση, οι σχέσεις Ελλήνων και Ελληνίδων με Βλάχους (μέρος «Εγώ είμ’ η Βλάχα η έμορφη»), Μαύρους/Σαρακηνούς (μέρος «Όσο καυχιόμουν κι ήλεγα Μαύρος μη με φιλήσει»), Αρβανίτες («Μωρ’ Αρβανιτοπούλα μου και κόρη μου γραμμένη») και Τούρκους («Τούρκος αγάπαγε μια Ρωμιοπούλα»). Εύλογα το τελευταίο μέρος είναι το εκτενέστερο αφού εκτείνεται σε περισσότερες από 320 σελίδες και απαρτίζεται από σχεδόν εξήντα κεφάλαια (ημιανεξάρτητα δοκίμια -ενδεικτικά τίτλοι κεφαλαίων: Το παιδομάζωμα κι ο Βιζυηνός, «Κάλλιο να δω το αίμα μου…», «Η Έλλη θέλει σκότωμα», Μεικτοί έρωτες το ’21, «Τον Κωνσταντίνο πιάσανε σε Τουρκοπούλας σπίτι», Κυρα-Φροσύνη, Βασιλική, Δέσπω Λιακατά, Οι κοτζαμπάσηδες σαν στόχος, Μάνα και κόρη, άρνηση και συναίνεση, Ένας άγιος δίβουλος και πλεονέκτης, «Φεγγαράκι μου λαμπρό»). Προτάσσεται το σχετικά σύντομο πρώτο κεφάλαιο, όπου εξετάζεται ο συγχρωτισμός των Ελλήνων με σύνοικους και περίοικους λαούς. Στο κεφάλαιο αυτό, κατ΄εξαίρεση, παρατίθενται κυρίως ιστορικά κείμενα ή επώνυμα ποιήματα, όχι δημοτική ποίηση.

Θα μπορούσα να διαλέξω κάποιο από αυτά τα κεφάλαια για να το παρουσιάσω εδώ, προτιμώ όμως να παραθέσω αποσπάσματα από το έκτο και καταληκτικό μέρος του βιβλίου, που επιγράφεται «Η φυσική αμεροληψία των δημοτικών τραγουδιών».  Ο λόγος στον Μπουκάλα:

Το δημοτικό τραγούδι αναπτύσσεται στη διάρκεια πολλών αιώνων και σε περιοχές όπου οι σχέσεις των Ελλήνων με τους σύνοικους και τους περίοικους λαούς δεν είναι πάντα οι ίδιες, αλλά υπόκεινται στις ιστορικές εξελίξεις. Ούτε και τα δημοτικά τραγούδια μένουν αναλλοίωτα με το πέρασμα του χρόνου. Είναι και αυτά τμήμα της ιστορίας και παρακολουθούν τις διακυμάνσεις της. 

Όπως έδειξε η μελέτη πάμπολλων παραλλαγών, που έχουν συνταχθεί σε κάθε ιδίωμα ή διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας και έχουν δημοσιευτεί σε δεκάδες συλλογές και ανθολογίες από τις αρχές του 19ου αιώνα έως τις αρχές του 21ου, τα δημοτικά τραγούδια κατόρθωσαν να καλύψουν όλη την ποικιλία του ερωτικού βίου, με αμεροληψία και παρρησία. Ο λαϊκός ποιητής δεν αποκρύπτει σχέσεις που δεν συμφωνούν με τις κοινωνικές συμβάσεις ή με τις εθνικές και θρησκευτικές αξίες. Τιμά την Ελληνοπούλα που προτιμά τον θάνατο για να διατηρήσει την προσωπική και την εθνική της αξιοπρέπεια, τιμά όμως και κάθε άλλη γυναίκα, οποιασδήποτε εθνικότητας, που αρνείται σθεναρά τον βίαιο πόθο κάποιου αλλόφυλου. 

Επίσης το ελληνικό δημοτικό τραγούδι τολμά να εκφράσει με θάρρος αλλά και με απίστευτη οξύτητα τη δυσαρέσκεια του ελληνικού λαού απέναντι στον κατεξοχήν άγιό του, τον άγιο Γεώργιο, που τον καταγγέλλει σαν πλεονέκτη και προδότη, όταν αφήνει αβοήθητη μια Ελληνοπούλα που καταδιώκεται από Σαρακηνό ή Τούρκο. 

Συμπερασματικά, το δημοτικό τραγούδι αποδεικνύεται ακριβοδίκαιο και θαρραλέο. Δεν επιχειρεί να καθοδηγήσει με ντολές και απαγορεύσεις τον βίο των ακροατών του, που είναι ταυτόχρονα και συνδημιουργοί του, αλλά αποτυπώνει την ιστορία της ερωτικής επιθυμίας απροκατάληπτα και χωρίς κανένα λογοκριτικό πνεύμα. ….

Και συνεχίζει παραθέτοντας τραγούδια, ερωτικά και άλλα, που παινεύουν ή εκθέτουν τις ροπές, τις προτιμήσεις και τα αξιοζήλευτα στοιχεία και αντικείμενα διάφορων φυλών και θρησκειών, όπως το κρητικό:

Χαίρετ’ ο Τούρκος στ’ άλογο κι ο Φράγκος στο καράβι
κι ο Χριστιανός στην εκκλησιά κι ο Εβραίος στο λογάδι,
χαίρεται κι ένας νιος καλός μ’ απάρθενο κοράσιο,
να στέκει να τονε κερνά, να τον φιλεί στ’ αχείλι.

Αυτό είναι από τη συλλογή του Κριάρη (1920) και ο Μπουκάλας σε υποσημείωση παραθέτει το ερμήνευμα του Κριάρη για τη λέξη «λογάδι» (νήμα εκ βάμβακος χρώματος bleu ή κόκκινον, ενταύθα εννοεί ότι οι Εβραίοι αγαπούν το εμπόριον) με τρόπο που ίσως υπονοεί πως δεν ενστερνίζεται απόλυτα την εξήγηση. Και δίκιο έχει μάλλον, αφού μάλλον εδώ εννοείται το λογάρι (έτσι έχει διορθώσει τον στίχο ο Γ. Χατζιδάκις), δηλαδή τα πλούτη, που ταιριάζουν και με το στερεότυπο για τους Εβραίους.

Παραθέτει άλλη μια παραλλαγή του παραπάνω μόνο με τον πρώτο στίχο, κι ύστερα ένα μαλεβιζιώτικο νανάρισμα, όπου η μάνα στολίζει το παιδί της με ό,τι ομορφότερο και πολυτιμότερο βρίσκει σε διάφορες χώρες και θρησκείες:

Κοιμήσου, κούπα φράγκικη, εβραίικο σημαντήρι,
τσ’ Αγιάς Σοφιάς το θυμιατό και του Χριστού καντήλι.

Αδιαφορεί το ερωτικό εγκώμιο, λέει ο συγγραφέας, για το ποια πατρίδα έχουν τα πρότυπα ομορφιάς που προβάλλει, πχ

….μα γω το νιο που αγάπησα, του κόσμου διωματάρης,
είχε του Φράγκου λύγισμα, του Βενετσάνου χάρη

αλλά κι ο άντρας αποεθνικοποιεί τον έρωτά του, τρυγώντας με μεράκι αρετές ποικίλης προελεύσεως στο δίστιχο της Κω:

Στα μάτια είσαι Φράγκισσα, στα χείλη Ρωμιοπούλα / και στο επίλοιπον κορμί μοιάζεις βασιλοπούλα

ή στο ποντιακό: Τούρκικον το πορπάτεμα σ’, Ρωμαίικον η θωρέα σ’

ή στο σαμιώτικο, όπου ο σεβνταλής στολίζει την καλή του με χαρές και από άλλο έθνος:

Το μπόι σ’ είναι μιναρές, τα χέρια σου λαμπάδες / και το κορμί σου σιτζαντές που προσκυνούν πασάδες

όπου σιτζαντές το χαλάκι προσευχής των μουσουλμάνων.

ή απο την Κω:

Νύφη μου, κούπα του Πασά, ποτήρι του βεζίρη / φρεγάδα του Μεμέτ Αλή, που πάει στο Μισίρι.

ή με ανατολίτικη γλύκα (παραλλαγή υπάρχει και στη Λωξάντρα της Μ. Ιορδανίδου):

Μουχαλεμπί και γκιουλ σερμπέτ είναι το μάγουλό σου / και του Χατζημπεκήρ λουκούμ ο άσπρος ο λαιμός σου.

Κι ένας Θρακιώτης καταργεί τα σύνορα για να τονίσει την ομορφιά:

Με τ’ άσπρα είσαι Φράγκισσα, με τα μαβιά σα Χιώτισσα / και με τα νερογάλαζα είσαι σα Φαναριώτισσα.

Τα εθνικά και θρησκευτικά σύνορα καταργούνται όταν πρόκειται να διαλαληθεί ο πόνος:

Εβγάτε Τούρκοι και Ρωμιοί, να δείτε τον καημό μου / να δείτε πού’ν’ ο Χάροντας σα φίδι στο λαιμό μου.

Στο δημοτικό τραγούδι, αυτός που έπαθε συμφορά εύχεται να μην έχει κανένας τη δική του μοίρα, ας είναι κι αλλόφυλος:

Το ντέρτι και τα πάθη μου κανείς να μην τα πάθει
ν-ούτε Τούρκος ν-ούτε Ρωμιός ν-ούτε κάνας διαβάτης.

(παραθέτει πέντε παραλλαγές του ίδιου μοτίβου)

Αλλά και ο πόθος δεν λογαριάζει εθνικές ταυτότητες:

Έχεις ματάκια σα βολβούς,
τρελαίνεις Τούρκους και Ρωμιούς

ενώ η Αργυρούδα, σ’ ένα χαλκιδικιώτικο: Κάμνεις Τούρκοι και λουλένται [λωλαίνονται] / και Ρουμνοί κι αλλάζουν πίστη.

Παραλείπω πολλά σε παρόμοιο μοτίβο, κάνοντας εξαίρεση για ένα για τον φίλο μας τον Δον Μήτσο, από την Κύθνο:

Σαν πεθάνω κάνετέ με στην Αγιά Σοφιά κουμπέ [τρούλο]
να’ρχονται να προσκυνάνε Τουρκοπούλες και Ρωμιές.

Στη συνέχεια εξετάζει ένα μοτίβο που απαντά σε πάμπολλες παραλλαγές, δίστιχα, εκτενέστερα τραγούδια ή μαντινάδες, όπως αυτή της συλλογής του Γιανναράκη:

Δεν μπορώ να καταλάβω Τούρκαν είσαι γή Ρωμιά
γή Εγγλέζα γή Φραντσέζα κι έχεις τόσην ομορφιά [γή = το διαζευκτικό ή]

που βέβαια το έχει αξιοποιήσει ο Γιώργος Μπάτης στο ρεμπέτικο «Γυφτοπούλα στο χαμάμ».

Κι αφού αναφέρει διάφορα δείγματα «ερωτοτροπικού διεθνισμού» σε τραγούδια, καταλήγει:

Η τιμιότητα και η ερωτική του ανεξιθρησκία προσφέρουν στο δημοτικό τραγούδι ιδιαίτερα μεγάλο κύρος. Ελευθερόφωνο και ελευθερόγνωμο, διδάσκει -χωρίς καθόλου να προσπαθεί ή να το επιζητεί- ήθος και ευαισθησία, έτσι όπως αποβλέπει σταθερά στην υπόδειξη του γενικού μέσα από την ανάδειξη συγκεκριμένων περιστατικών και προσώπων, στην υπόδειξη της συλλογικής νοοτροπίας μέσα από την ιστόρηση ατομικών στάσεων. Άσχετα με την κατοπινή του χρήση ή κατάχρηση που το ενέταξε σε σχήματα προαποφασισμένα, «εθνικά», και το μείωσε αποκόπτοντας ή αποσιωπώντας σε κάθε «αντικανονικό» ποίημα ό,τι αντέβαινε στην «ορθότητα», η αδογμάτιστη πολυφωνία του είναι εδώ για όποιον θα ήθελε να τη διαβάσει -και κυρίως να την ακούσει. Τίποτα, είναι βέβαιο, δεν γνώριζαν τότε για το άλλο, το διαφορετικό, όπως το εννοούμε σήμερα και για την επιβεβλημένη υπεράσπισή τους. Αλλά το έπρατταν: υπεράσπιζαν το άλλο, το διαφορετικό, το έκνομο ή έκτροπο ή παράτυπο, απλώς και μόνο καταγράφοντάς το και απαθανατίζοντάς το· αυθορμήτως και φυσικά. Με τους ορους της εποχής μας, καινοτομούν. Το ότι δεν ήξεραν πως καινοτομούσαν, ούτε το σχεδίαζαν βέβαια, κάθε άλλο παρά μειώνει την αξία της στάσης τους.

Με δυο λόγια, ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, και όχι μόνο για το δημοτικό τραγούδι.

Advertisement

84 Σχόλια προς “Ο έρως και το έθνος, του Παντελή Μπουκάλα”

  1. Πολύ ενδιαφέρον.
    Χατζημπεκήρ λουκούμ λέει η Ιορδανίδου στη Λωξάντρα, που είναι και το σωστό – ακόμα και σήμερα υπάρχει η φίρμα: https://www.hacibekir.com/

  2. Καλημέρα,
    Μια σπέσιαλ αφιέρωση σ’ αυτούς/ές (ή μήπως αυτές/ούς 🙂 ) που σήμερα έχουν γενέθλια:

  3. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ για το πρώτο σχόλιο

    1 Λάθος πληκτρολόγησης δικό μου. Χατζημπεκήρ το έχει στο βιβλίο. Τα έχω δοκιμάσει.

  4. leonicos said

    «λογάδι» (νήμα εκ βάμβακος χρώματος bleu ή κόκκινον, ενταύθα εννοεί ότι οι Εβραίοι αγαπούν το εμπόριον) με τρόπο που ίσως υπονοεί πως δεν ενστερνίζεται απόλυτα την εξήγηση.

    Και πολύ σωστά κάνει. Εννοεί τη Συναγωγή, διότι τα κρόσσια των ιματίων των ιερέων είχαν αυτά ακριβώς τα χρωματα.

  5. leonicos said

    των αρχαιων ιερ’εων του Ναού. Όχι των ραββίνων, στους οποίους απαγορεύεται.

    Να σημειωθεί. Η Εβραϊκή θρησκέια ΔΕΝ έχει ιερείς, διότι ΔΕΝ υπάρχει ναός. Έχει δασκάλους μόνο και γνωστρς του Νόμου. δηλαδή του Μωσαϊκού

  6. leonicos said

    Η Συναγωγή είναι ‘καλ’ τοπος συγκέντρωσης, τίποτε παραπάνω.

    Η ιερότητα υπάρχει μόνο στους ρόλους των βιβλιων.

  7. leonicos said

    Σαν πεθάνω κάνετέ με στην Αγιά Σοφιά κουμπέ [τρούλο]

    εδώ, κουμπές, προσκυνητάρι

  8. sarant said

    7 Λογικό αυτό που λες -να το ψάξω.

  9. Αγγελος said

    (4-5) Αν ήταν μόνο τα κρόσια των ιερέων του αρχαίου Ισραήλ, πού θα το ήξερε το δημοτικό τραγούδι; Μήπως εννοεί τα κρόσια των ταλέθ, που και σήμερα γαλανόλευκα είναι;

  10. antonislaw said

    Καλημέρα σας! Εκδοτικό γεγονός είναι κάθε βιβλίου του Παντελή Μπουκάλα- ενός από τους ελάχιστους ή ίσως και ο μοναδικός αξιόλογος συνεργάτης της Καθημερινής που έχει απομείνει.
    Τι διάβασα στο γκουγκλ για το βιογραφικό του Μπουκάλα «Στόχευε να σπουδάσει φιλολογία, αλλά «κόπηκε» στην Έκθεση και έτσι σπούδασε Οδοντιατρική. » Φανταστείτε ο Μπουκάλας-ακόμα και στην εφηβική εκδοχή του- να κοπεί στην έκθεση – μακράν το μάθημα με το πλέον απαράδεκτο τρόπο αξιολόγησης και εξέτασης στη διαχρονία της ελληνικής εκπαίδευσης…

    «Κι ένας Θρακιώτης καταργεί τα σύνορα για να τονίσει την ομορφιά:

    Με τ’ άσπρα είσαι Φράγκισσα, με τα μαβιά σα Χιώτισσα / και με τα νερογάλαζα είσαι σα Φαναριώτισσα.»

    Νομίζω για να βγει ο δεκαπεντασύλλαβος πρέπει να διαβαστεί με συγκοπή «Χιώτ’σσα» και «Φαναριώτ’σσα»

  11. sarant said

    10 Το είχε πιάσει η μαρμάγκα, εξαιτίας της λέξης «Θρακ*ώτης» που ήταν προσωνύμιο του Βάτμαν

  12. antonislaw said

    11. Έτσι εξηγείται 😀

  13. Alexis said

    Έργο ζωής του Μπουκάλα αυτή η σειρά βιβλίων για το δημοτικό τραγούδι.
    Ευχαριστούμε για το τρατάρισμα Νικοκύρη!

  14. Theo said

    Καλημέρα,

    Πολύ ενδιαφέρουσα η παρουσίαση του νέου πονήματος του Π. Μπουκάλα.
    Κι ο επίλογός του Π. Μ. για την προνεοτερική κοινωνία που υπεράσπιζε το άλλο, το διαφορετικό, το έκνομο ή έκτροπο ή παράτυπο, απλώς και μόνο καταγράφοντάς το και απαθανατίζοντάς το πολύ καλός.

    Ένα lapsus:
    με εντολές

    Και μια παρατήρηση:
    του Χατζημπεκήρ λουκούμ, που μακροημερεύει:
    haci bekir turkish delight

  15. Theo said

    Κάποιο λάθος έκανα με το λίκνο.
    Διορθώνω:
    haci bekir turkish delight

  16. Theo said

    Μόλις διάβασα τα σχόλια κι είδα πως με πρόλαβε ο Δύτης για τα λουκούμια του Χατζημπεκήρ.

    @3:
    Κι εγώ το έχω δοκιμάσει. Υπέροχο 🙂

  17. antonislaw said

    14. haci bekir turkish delight

    Μήπως ξέρετε γιατί έχει επικρατήσει ο όρος turkish delight και όχι τόσο το lokum? βλέπω στη βικιπαίδειαTurkish delight or lokum (Ottoman Turkish: لوقوم)

  18. Theo said

    @17:
    Δεν ξέρω. Ίσως να το ξέρει ο τουρκολόγος υπηρεσίας 🙂

  19. Ο τουρκολόγος υπηρεσίας δεν ξέρει, αφορά περισσότερο κάποιον αγγλολόγο. Βλέπω ότι παλιότερη εναλλακτική ήταν lumps of delight, αλλά η παραπομπή είναι στο Oxford English Dictionary – αν έχει κανείς πρόσβαση, ας το κοιτάξει.

  20. sxoliastis2020 said

    >10
    Καλημέρα σας! Εκδοτικό γεγονός είναι κάθε βιβλίου του Παντελή Μπουκάλα- ενός από τους ελάχιστους ή ίσως και ο μοναδικός αξιόλογος συνεργάτης της Καθημερινής που έχει απομείνει.

    Υπερβάλλεις. Υπάρχουν κι άλλοι, λ.χ. ο Νίκος Μαραντζίδης…

    https://www.kathimerini.gr/opinion/562134241/i-monaxia-toy-antifronoyntos/

    (Βέβαια σε αυτό το άρθρο διαβάζουμε στο τέλος το πρωτοφανές: «Το κείμενο εκφράζει την προσωπική άποψη του αρθρογράφου, με την οποία η «Κ» διαφωνεί.»!!!

  21. ΝΕΣΤΑΝΑΙΟΣ said

    Ούτε το όνομα γίνεται ρήμα ούτε το ρήμα γίνεται όνομα. Κάτι άλλο συμβαίνει.

  22. sxoliastis2020 said

    Φαίνεται πράγματι ενδιαφέρον το βιβλίο του Π.Μπουκάλα, όπως και τα προηγούμενα. 10 τόμοι τουλάχιστον, μήπως είναι πολλοί; Υποθέτω ότι απευθύνεται σε λίγους…

    (το δημοτικό τραγούδι) ελευθερόφωνο και ελευθερόγνωμο, διδάσκει -χωρίς καθόλου να προσπαθεί ή να το επιζητεί- ήθος και ευαισθησία, έτσι όπως αποβλέπει σταθερά στην υπόδειξη του γενικού μέσα από την ανάδειξη συγκεκριμένων περιστατικών και προσώπων…

    Της κουμπάρας που `γινε νύφη

    Έχω και μήνες και καιρούς τον αγαπώ δεν είδα,
    τώρα τον βλέπω κι έρχεται κάτω `σ’ ανήλιο κάμπο,
    άνθη τον τριγυρίζουνε και μόσχοι τον μυρίζουν,
    και τα σγουρά του τα μαλλιά το νου μου συνεπήραν.
    “Πού ήσουν, λεβέντη μ’ όμορφε και πολυαγαπημένε;
    Καλή σου ημέρα, πέρδικα, χρυσής αυγής τρυγόνα.
    Κόρη, κλειδιά σ’ αγόρασα κι αντίκλειδα σ’ αφήνω,
    κλείδωσε την καρδούλα σου κι απόμενε τους πόνους.
    Ο κύρης μου κι η μάνα μου μου `τοίμασαν το γάμο,
    κι” α δεν περηφανεύεσαι έλα να μπεις κουμπάρα.
    Πάω να το πω της μάνας μου κι ότι μου ειπεί θα κάμω.”

    Κινάει και πάει στη μάνα της σαν μήλο μαραμένο.
    “Μάνα μου, με καλέσανε να πάω να στεφανώσω
    το νιον οπού καρτέραγες άντρα για να τον πάρω.
    Και πώς το λες, παιδάκι μου, να πας να στεφανώσεις;
    Έχεις ποδάρια να σταθείς και μάτια ν’ αντρανίσεις;
    έχεις και γοργοδάχτυλα ν’ αλλάξεις δαχτυλίδια,
    και χέρια γοργογύριστα να στεφανογυρίσεις;
    Έχω ποδάρια να σταθώ και μάτια ν’ αντρανίσω,
    έχω και γοργοδάχτυλα ν’ αλλάξω δαχτυλίδια,
    και χέρια γοργογύριστα να στεφανογυρίσω.
    Μάνα μου, τ’ αποφάσιοα, θα πάω να στεφανώσω,
    και θε να κάμω υπομονή, γερή καρδιά θα δείξω.
    Σύρε, παιδί μου, στο καλό και στην καλή την ώρα,
    και να γιομίσει, η στράτα σου τριαντάφυλλα και ρόδα.”

    Έκατσε κι εστολίστηκε τρεις μέρες και τρεις νύχτες.
    Βάζει τον ουρανό μαντί, τη θάλασσα μαγνάδι,
    τον ήλιο βάζει πρόσωπο και το φεγγάρι στήθος
    και του κοράκου το φτερό βάζει καμαροφρύδι,
    την όχεντρα την πλουμιστή κορδέλλα στα μαλλιά της,
    τον άμμο τον αμέτρητο ρίχνει μαργαριτάρι.
    Κάνει στεφάνια ολόχρυσα, λαμπάδες άσημένιες
    και δαχτυλίδι πυργωτό της νύφης να χαρίσει.
    Παίρνει και πάει στην εκκλησιά ν’ αρραβωστεφανώσει.
    Βάγιες την πάνε από μπρος και βάγιες από πίσω
    και βάγιες απ’ τα δυο πλευρά να μη την πιάσει ο ήλιος.
    Στο δρόμον όπου πήγαινε τα μονοπάτια ανθούσαν.
    Κι ωσάν την είδε η εκκλησιά απ’ άκρη σ’ άκρη σείστη.
    Παπάς την είδε κι έσφαλε, διάκος κι αποξεχάστη,
    τα ψαλτικά τους έχασαν ψάλτες και καλανάρχοι.
    Ωσάν την είδε ο νιόγαμπρος έπεσε κι ελιγώθη.
    “Παπά, για ματασήμανε, παπά, για ματαψάλλε,
    και γύρισε τα στέφανα και βάλ’ τα στην κουμπάρα.”
    Κι η νύφη απολογήθηκε με το καμένο χείλι,
    “Σύρε να πάμε, μάνα μου, και στ’ όνειρό μου το είδα,
    χρυσόν αϊτόν εβάσταγα κι άλλη μου τόν επήρε.
    Τα ρούχα μου στην εκκλησιά, κι εγώ στο μοναστήρι,
    κι όσο τον χάρηκα κι εγώ να τον χαρεί κι εκείνη.”

    Την ξαγναντεύει η μάνα της απ’ ώριον παραθύρι.
    “Καλώς τη θυγατέρα μου, τη φωτογεννημένη,
    κουμπάρα την εστόλιζα και νύφη κατεβαίνει.”

  23. loukretia50 said

    Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η θεματολογία και η προσπάθεια του Π.Μπουκάλα, πραγματικό κέρασμα Νικοκύρη !
    Συμπτωματικά μόλις προχθές άκουσα γι΄αυτή την παράσταση που βασίζεται σε τμήμα του συγκεκριμένου έργου,
    Το σφαγείο του έρωτα
    https://www.theatromania.gr/parastasi/to-sfageio-toy-erota-2/

    https://www.lifo.gr/sites/default/files/styles/main_full/public/articles/2022-04-07/sfageio%201.jpg?itok=dFPJBqkA

    Προσεγμένη δουλειά,όπως με πληροφόρησαν.
    (Αν και βρίσκω εντελώς αντιποιητικό τον τίτλο!)

  24. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    23 Ναι, ο τίτλος είναι κάπως. Ο αντίστοιχος τόμος είχε τίτλο «Το αίμα της αγάπης»

  25. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    ΑΥΤΑ είναι νήματα!
    Έρωτας ή τίποτα 🙂
    Χρόνια πολλά κοριτσάκι!
    Μελαχρινό μου πρόσωπο Φράγκικο μοναστήρι

  26. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Σαν τα μάρμαρα της Πόλης
    που ΄ναι στην Αγιά Σοφιά (…)
    Απεφάσισα να γίνω
    στην Αγιά Σοφιά κουμπές …

  27. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    >>στον έρωτα ανάμεσα σε άλλους συνδυασμούς φυλών και θρησκειών
    Του Τζη που του αρέσει ιδιαίτερα.
    Ο νιος αφέντης απ το Τούνεζι
    μαύρος σαν του βυθού το στρείδι
    (…)
    Λευκή λευκότερη κι απ την αυγή
    η Λεονώρα Ινφάντη απ την Καστίλη,
    στα δίχτυα πιάστηκε κι αυτή του έρωτά του

  28. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    >>στο λογάδι μάλλον εδώ εννοείται το λογάρι (έτσι έχει διορθώσει τον στίχο ο Γ. Χατζιδάκις), δηλαδή τα πλούτη,
    και σωστά διόρθωσε,
    λογάδι~λογάρι, το χρυσό, τα πλούτη
    Στα παλιά κρητικά κάλαντα πρωτοχρονιάς:
    …κι άν εχουνε μωρό παιδί στά πύρπυρα χωσμένο
    κι άν έχουν μεγαλύτερο στήν κούνια καθισμένο
    νά ση* τό κανυκάκι του νά πέφτη τό λογάδι,
    νά τό μαζών’ ή μάνα του νά ‘χη χαρά μεγάλη,
    νά τό μαζώνουν άρχοντες νά κάνουν δαχτυλίδια
    και τά μικρά διακόπουλα μικρά παρανοιξίδια.

    *σει (σείει) το κανυκάκι/κανισκάκι/κανιστράκι/πανεράκι, καταλαβαίνω.

    https://elpmousiki.weebly.com/kappaalphalambdaalphanutaualpha.html

  29. # 27

    Εφη έφη ευχαριστώ σε…

    Να ανταποδώσω με έναν άλλο έρωτα διαφορετικών θρησκευμάτων, όπου ο ερωτευμένος θεωρεί πως ένας άγγελος -όπως η καλή του- είναι αδύνατον να μην ξέρει ποιός είναι ο αληθινός θεός και ετοιμάζεται να αλλαξοπιστήσει (προς μεγάλη χαρά της μητέρας του που είναι κρυφοχριστιανή )!
    Από την μνημειώδη όπερα του Βέρντι, οι Λομβαρδοί στην Πρώτη Σταυροφορία, με τον Παβαρότι να σκίζει καρδιές …

    Από την ίδια όπερα ένα μικρό πρελούδιο, για μένα ένα από τα τέσσερα καλύτερα ακούσματα που είχα ποτέ.

  30. sarant said

    28 Μάλιστα, άρα ο Κριάρης αστόχησε σαφώς

  31. Πέπε said

    Του Χατζημπεκήρ τα λουκούμια δεν είναι δημοτικός στίχος. Είναι επώνυμος, και το πλήρες ποίημα έχει παρουσιαστεί κι εδώ.

    Γενικά το μεγαλόπνοο έργο του Μπουκάλα είναι μεν πράγματι μνημειώδες, όμως δύσκολα διαβάζεται. Έχω όλους τους μέχρι τώρα τόμους, τον καθένα αγορασμένο σύντομα μετά την έκδοσή του, και σκοπεύω να μη χάσω κανέναν από τους επόμενους, όμως από τον δεύτερο και μετά στέκουν όλοι στη στοίβα «για διάβασμα» και δεν τους βλέπω να το κουνάνε πολύ σύντομα από κει. Τους μαζεύω απλώς από προνοητικότητα: έργο αναφοράς, όλο και κάπου θα χρειαστεί. Και από συλλεκτικό φετιχισμό βέβαια, να τα λέμε κι αυτά.

    > τα δημοτικά τραγούδια κατόρθωσαν να καλύψουν όλη την ποικιλία του ερωτικού βίου, με αμεροληψία και παρρησία. Ο λαϊκός ποιητής δεν αποκρύπτει σχέσεις που δεν συμφωνούν με τις κοινωνικές συμβάσεις…

    Χμ… Δεν ξέρω τι έχουν να μας αποκαλύψουν οι επόμενοι τόμοι αλλά, όσο ξέρω μέχρι τούδε, το δημοτικό τραγούδι δεν καλύπτει όλο το φάσμα του συμβατικώς νόμιμου και παράνομου ερωτικού βίου. Ναι, υπάρχουν τραγούδια για έρωτες μεταξύ αλλοεθνών και αλλοθρήσκων, μεταξύ παντρεμένων, μεταξύ εξαδέλφων, μεταξύ νύφης και κουνιάδου, μεταξύ μάνας και γιου (με τσάκισμα «τρέμουν, ραΐζουν τα βουνά»), έρωτες με προδοσία, με απιστία, με έγκλημα, με θάνατο, υπάρχουν όλα, αλλά ένα δεν υπάρχει: δεν ξέρω κανένα δημοτικό τραγούδι για την ομοφυλοφιλία.

    Τώρα φυσικά θα βγει ο γνωστός μας θαυμαστής (#not) του Μπουκάλα να απορήσει τι σκατά διδάσκω στα ελληνόπουλα εδώ και εβδομηνταπέντε χρόνια με χρήματα του Έλληνα φορολογούμενου, τη στιγμή που και η κουτσή Μαρία -απόφοιτη παλαιού σχολαρχείου- ξέρει το (πανάγνωστο) περίφημο δημοτικό Τάδε περί κιναίδων, αλλά μάλλον κάποια παπαριά θα είναι, και αν προκληθώ θα το αποδείξω.

    Τέλος:

    Λεω #7 > Σαν πεθάνω κάνετέ με στην Αγιά Σοφιά κουμπέ [τρούλο]: εδώ, κουμπές, προσκυνητάρι
    Έφη #26 > Απεφάσισα να γίνω στην Αγιά Σοφιά κουμπές …

    Στον στίχο που δίνει η Έφη, που είναι εξαιρετικά διαδεδομένος και έχει καταγραφεί σε δεκάδες διαφορετικούς σκοπούς, είναι φανερό ότι οι τραγουδιστές έχουν ξεχάσει τι σημαίνει κουμπές. Δεν αποφασίζεις να γίνεις ούτε τρούλος ούτε προσκυνητάρι! Κάπου-κάπου ακούμε και την αρχική, προφανώς, εκδοχή που λέει «ήθελα να πάω να γίνω στην Αγιά Σοφιά κουμπές», και εδώ βγάζει μια χαρά νόημα, είτε ως τρούλος είτε και ως προσκυνητάρι (που ομολογώ πως δεν το ήξερα, το δεύτερο): «ήθελα να» είναι έκφραση ευχής, ας ήταν να γινόμουνα, μακάρι να γινόμουνα, Χριστέ και να γινόμουνα, που ταιριάζει ωραιότατα με ανέφικτες και εξωπραγματικές επιθυμίες.

  32. Α. Σέρτης said

    «δεν ξέρω κανένα δημοτικό τραγούδι για την ομοφυλοφιλία»

    Πάντως, είτε δημοτικοφανές είτε δικό του, ο Τερτσέτης άς έβγαλε ομοφυλοφιλικώς ασπροπρόσωπους στα 1847 με το «Η δικαία εκδίκησις»:

    Τραγουδιστής πολλά εύμορφος νέον εύμορφο ερωτεύθη
    περίσσιο πάθος έβαλε στα μαραμένα στήθη
    και με τα χείλη τα χλομά τραγούδαε τον καημόν του :
    « Αγνάντια του να κάθομαι , να κρένει και ν ‘ ακούω
    να βλέπω τα ξανθά μαλλιά και τα δροσάτα χείλη,
    πόχουν του ρόιδου τη βαφή, του μήλου την γλυκάδα».

    Κλπ κλπ

  33. Κιγκέρι said

    Το λέει βέβαια στο άρθρο ότι οι Βούλγαροι θα είναι στον δεύτερο ημίτομο, αλλά αφού το βρήκα..

  34. Χαρούλα said

    https://giasemi.gr/traveling/mia-volta-sta-loykoymia-haci-bekir/ Μην τα χάσετε
    Υπέροχα αυτά με καϊμάκι στην καρδιά τους. Μόνο που δεν τα φτιάχνουν όλο τον χρόνο. Γιατί αφήνουν το γάλα για να θηλάσουν τα μικρά τους και μετά φτιάχνουν το καϊμάκι.

    #10 Antonislaw γιατί εμένα μου ακούγεται σωστό και έτσι; Νομίζω δε πως οι παραθαλάσσιοι συνήθως έλεγαν/τραγουδούσαν ακέραιες τις λέξεις. Δεν είμαι βέβαια και ειδικός…

    Καλές θάλασσες στην σειρά βιβλίων. (Λόγω μεγέθους τα φαντάζομαι υπερωκεάνια σε ωκεανούς)

  35. Costas Papathanasiou said

    Καλησπέρα.
    Ψαγμένη με πολύ ψαχνό και μόχθο και η νέα δουλειά του Παντελή Μπουκάλα. Πολύ ταιριάζει, μετά από το πορφύρωμά τους σ’ αίματα αγάπης, η ανάδειξη δημοτικών ασμάτων που μαρτυρούν την υπερτοπική και διαχρονική δύναμη του έρωτα αναδεικνύοντάς τον κατ’ουσίαν και ως μαγικό συστατικό “αθάνατου νερού”.
    Υπεράνω χωροχρόνου μάς συστήνεται εξ άλλου και η δεκαπεντασύλλαβη, πολυτραγουδισμένη αγάπη κατά Γκάτσα:
    “Δίχως τη δική σου αγάπη γρήγορα περνάει ο καιρός/ δίχως τη δική σου αγάπη είν’ ο κόσμος πιο μικρός”
    Και αφού σε μια τέτοια διάσταση, ισχύει—καταπώς λέει κι η Ειρήνη Μπόμπολη— ότι “Τα χαμένα Ποιήματα είναι σαν τα όνειρα/ των ερωτευμένων. Τα πιο ωραία./Που δε γράψαμε ποτέ.”, μπορούμε να συμπεράνουμε και ότι οι στίχοι σαν φιλί ή σαν υπερβολή, οι ανευρεθέντες στο λαϊκό ταξίδι του έρωτα που ανθολόγησε ο Παντελής Μπουκάλας, δείχνουν σαφώς ότι ο λαός μπορεί να τραγουδάει λόγια ονειρεμένα που δεν έχουν σύνορα και αξίζουνε να γίνονται γραπτά μας.

  36. Πέπε said

    32

    Μάλιστα. Χαίρομαι που το μαθαίνω, γιατί κάπως αυτή η σιωπή περί την ομοφυλοφιλία δε μου άρεσε. Όμως δεν είμαι βέβαιος αν καλυφθήκαμε. Δε θα με χάλαγε να είναι δικό του, το θέμα όμως είναι αν τραγουδήθηκε, αν «δουλεύτηκε». Είμαι βέβαιος ότι ούτε το έχω ακούσει ποτέ να τραγουδιέται, ούτε το έχω διαβάσει.

    Θα μου πεις, μπορεί να το έφαγε η αυτο-/λογοκρισία. Να το είπαν σε κάποιον παλιό ή νεότερο συλλογέα κι εκείνος να το ‘πνιξε, ή να μην του το είπαν καν ενώ το ήξεραν. Αλλά και πάλι: συλλογή δημοτικών τραγουδιών γίνεται εδώ και αιώνες. Ποτέ δεν έπεσαν σε πιο ανοιχτόμυαλο συλλογέα; Ή, ποτέ ο ανοιχτόμυαλος συλλογέας δεν έπεσε σε ξαντροπιασμένο πληροφορητή;

    Μια απάντηση «ναι, ποτέ!» δε θα φάνταζε τόσο απίθανη από μόνη της, όμως υπενθυμίζω ότι για όλα τα υπόλοιπα ταμπού παραδίδονται τραγούδια, που κάποιος τα είπε σε κάποιον που τα δημοσίευσε. Να πέσαμε, ειδικά εδώ, στην περίπτωση του απαραβίαστου ταμπού;

    …Δεν ξέρω…

    _____________________

    Edit πριν το στείλω:

    Να το και ολόκληρο. https://el.wikisource.org/wiki/%CE%97_%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%AF%CE%B1_%CE%B5%CE%BA%CE%B4%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%83%CE%B9%CF%82 Ευχαριστώ Α. Σέρτη. Όπως το βλέπω, κατά κανένα τρόπο δεν είναι δημοτικό.

  37. ΧριστιανoΜπoλσεβίκoς said

    Πολύ ενδιαφέρον και το σημερινό. Πολλή δουλειά πάνω στο δημοτικό τραγούδι έχει κάνει ο Π. Μπουκάλας

  38. loukretia50 said

    37. Αυτό το άσμα έκανε παραγγελιά?
    «Αγνάτια του να κάθομαι, να κρένει και ν’ακούω»

    Όμορφη έκφραση, τραγουδήθηκε και στις μέρες μας – υμών των… πρεσβυτέρων (ευχαριστώ φίλοι μου!), ως αφιέρωμα στο κάλλος του αγοριού απέναντι!
    —————————————
    Το ξέρατε ότι η υπέροχη Ειρήνη Παππά πριν γίνει Ηλέκτρα, διετέλεσε κυρά Φροσύνη?
    (πηγή – ντοκουμέντο youtube!)
    Μετά βέβαια αφιέρωσε μια ωδή στο Μενούση https://youtu.be/shmGQA4AGgU?t=13
    (Αλήθεια, έχετε ξαναδεί να γράφουν Baggelis?)

    Όταν η ομορφιά είναι διαχρονική, πετυχαίνει παράξενους αναχρονισμούς!
    «Αχ, Φροσύνη παινεµένη,
    και στον κόσµο ξακουσμένη!…»
    την παίνευε η λαϊκή μούσα, ενώ ο Βαλαωρίτης σε δημοτικότροπο είναι πολύ πιο λυρικός απ΄τον Τερτσέτη.
    «…Αύριο βράδυ πριν να βγει στον ουρανό η σελήνη,
    ύπνο βαθύ κι ατάραχο να χαίρεται η Φροσύνη.
    Μαζί σας τώρα πάρτε την, πιάστε την με γλυκάδα,
    μη τύχει και χαλάσετε μιαν τέτοιαν ευμορφάδα.
    Μη σφίξετε τα χέρια της, που ’ν’ απαλά σαν χιόνι,
    βρέξετε λίγο το σχοινί, να μην τηνε πληγώνει.
    Σηκώστε την στην αγκαλιά, για να μην αποστάσει,
    αγάλια, αγάλια απλώστε την τη μαύρη να ησυχάσει…»

    Πάντα με ιντριγκάριζε η εν λόγω μοιραία, που κατέληξε στη λίμνη των στεναγμών, αιώνια στιγματισμένη γιατί αγάπησε αλλόθρησκο, αλλά εξιλεώθηκε γιατί ήταν όμορφη πολύ και θύμα του αδίστακτου Αλή. Χίλια καντάρια ζάχαρη δεν ήταν αρκετά για να γλυκάνουν την πικρή της μοίρα.

    Σε τόσες ιστορίες αίματος και αμαρτίας δε μπορεί να λείπει η κακούργος Φεβρωνία ή Πεφρωνία, σε άλλα μέρη Ανδρονίκη. https://youtu.be/86pcQ8IlNhI Κρίμα που νικήθηκε από άντρα ζηλόφθονο κι εκδικητή.

  39. 36.
    Η «δικαία εκδίκησις» πρέπει να υπάρχει και στο «σφαγείο του έρωτα», στον τόμο «Το αίμα της αγάπης»

  40. Βάγια said

    36, 39. Το οποίο αφηγείται το μύθο του Ορφέα και των Μαινάδων! Και προφανώς, καμιά σχέση με δημοτικό. Εγώ το είχα διαβάσει σε μια ανθολογία Νεοελληνικής ποίησης, των εκδόσεων Βίπερ ή Πάπυρος.

  41. Πέπε said

    #31
    > μεταξύ μάνας και γιου (με τσάκισμα «τρέμουν, ραΐζουν τα βουνά»)

    Εδώ σε θρακιώτικη παραλλαγή,:

    Και άλλη παραλλαγή από γνωστό μας χωριό, στιχουργικά αρτιότερη έστω και χωρίς το «τρέμουν ραΐζουν», μουσικά πιο αυθεντική μεν, αλλά η αποπάνω ακούγεται πιο εύκολα.

    Κι άλλο ένα ευφρόσυνο τραγούδι. Ο Μπουκάλας υποθέτω ότι θα το έχει στο Σφαγείο της αγάπης* (αν όχι αυτό, τότε ποιο;). Ένα παιδί τσακώνει τη μάνα του με τον εραστή. Για να τον αποτρέψει από το να μιλήσει στον πατέρα του, η μάνα -προληπτικά- τον σφάζει, του μαγειρεύει το συκώτι και το σερβίρει στον άντρα της. Καθώς εκείνος ετοιμάζεται να φάει την πρώτη μπουκιά, το συκώτι τού μιλάει μέσα από το πιάτο.

    Στο βίντεο είναι δύο τραγούδια ενωμένα, εδώ μας ενδιαφέρει το δεύτερο, που αρχίζει περίπου στα μισά της συνολικής διάρκειας.

    *Θα μπορούσε και στον σημερινό τόμο, καθότι ο εραστής είναι Τούρκος, αλλά αυτό είναι λεπτομέρεια της συγκεκριμένης (δραμινής) παραλλαγής, όχι συνολικά του τραγουδιού.

    Και μιας κι είμαστε στα σφαχτάρικα, ας βάλουμε κι ένα ακόμα. Ονειρεύτηκε, λέει, ότι ο άντρας της μεταμορφώθηκε σε ελάφι, ο εραστής της τον σκότωσε, κι εκείνη λούστηκε το αίμα του…

    Αυτό, όσο έχω υπόψη μου, εντοπίζεται μόνο στην Κρήτη. Εδώ να ξεφύγουμε λίγο από τα καθαρά παραδοσιακά ακούσματα, με μια αξιόλογη διασκευή:

  42. Μαρία said

    40
    Ανθολογείται και στου Σοκόλη.

  43. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Ο πολυγραφότατος Μπουκάλας φαίνεται πως ‘χτίζει’ ένα έργο ζωής. Και ο τελευταίος τόμος είναι ένα ακόμη δυνατό ‘λιθάρι’ στην προσπάθειά του.
    Όμως, όλοι αυτοί οι τόμοι (σε προσιτή, είναι αλήθεια, τιμή) και δύσκολα διαβάζονται (Πέπε, #31) αλλά και δύσκολα …αποθηκεύονται.
    Πιθανή λύση, να τους κάνω δώρο σε κόρες και γαμπρούς, για να έχω εύκολη -σχετικά- πρόσβαση αν χρειαστώ κάτι από αυτούς… 😉

    – Για το λογάδι:
    Ίσως και να ήταν σωστός ο Κριάρης. Σε πολλά κρητικά λεξικά (Ξανθινάκης, Πάγκαλος, Πιτυκάκης) βρίσκω, εκτός από ‘λογάρι’ = θησαυρός, πλούτος και ‘λογάδι’ = εκλεκτό, διαλεχτό. -και σε πληθυντικό ‘λογάδια’. [Πρβλ. με αρχ. λογάς=εκλεκτός και το επιρ. λογάδην=κατ’ επιλογήν].

    Η δεύτερη σημασία ‘νήμα εκ βάμβακος χρώματος bleu ή κόκκινον’, αναφέρεται κάπως έτσι και από τον Ξανθινάκη, αλλά επιβεβαιώνεται από το Λεώνικο (#4) –ως προς τα κρόσσια (νήματα) των ιματίων.
    Και σε μια περιγραφή φορεσιάς της Β. Εύβοιας βρίσκω ότι: «… η νυφική ζώνη …γίνεται από μαύρο βελούδο και κεντιέται με πολύχρωμα μετάξια, τα λογάδια.»

  44. sarant said

    36-39 Υπάρχει, υπάρχει. Και ξέχασα πριν να πω ότι στο Αίμα της αγάπης το εκτενέστερο Μέρος είναι, ακριβώς, το Σφαγείο του έρωτα, και ένα από τα κεφάλαιά του είναι Η δικαία εκδίκησις, που χαρακτηρίζεται (από κάποιον, και από τον Μπουκ.) το πρώτο νεοελληνικό ομοφυλοφιλικό ποίημα.

    Στην εισαγωγή του κεφαλαίου, ο Μπουκ. γράφει: Όσο ξέρω, το δημοτικό τραγούδι δεν ενδιαφέρθηκε για τον ομοφυλοφιλικό έρωτα και τις πιθανές αιματηρές ή και θανάσιμες απολήξεις του.

    40 Σωστά, επισημαίνεται και στο βιβλίο του Μπουκάλα (στον Β’ τόμο)

  45. Πέπε said

    41
    Μια πιο ήπϊα εκδοχή του τελευταίου: άντρας να γίνει μάρμαρο κι ο φίλος μου τραντάφυλλο, για να πατώ το μάρμαρο, να κόβω το τραντάφυλλο. Ολοφάνερα, το αρχέτυπο της Μαρίας με τα κίτρινα. Εδώ από Κάρπαθο:

  46. Πέπε said

    44
    > ο Μπουκ. γράφει: Όσο ξέρω, το δημοτικό τραγούδι δεν ενδιαφέρθηκε για τον ομοφυλοφιλικό έρωτα

    Ε, άρα τα ίδια ξέρουμε.

  47. Τώρα που λέτε για την αυτολογοκρισία του δημοτικού τραγουδιού αναρωτιέμαι αν η απουσία (σε όσα έχω διαβάσει / ακούσει) της Αθήνας από τα δημοτικά τραγούδια ήταν κάτι τέτοιο; Αν, βέβαια, δεν κάνω λάθος στην εκτίμησή μου για την απουσία της Αθήνας από το δ.τ.

  48. sarant said

    46 🙂

  49. Πέπε said

    Πρέπει να πούμε ότι απ’ όσους ασχολήθηκαν φιλολογικά με το δημοτικό τραγούδι ο Μπουκάλας είναι ο μόνος, που να ξέρω, που έχει ακούσει τόσα όσα έχει και διαβασμένα. Καμία έντυπη συλλογή δεν έχει να μας πει όσα μας λέει το ακρόαμα (δημοτικό τραγούδι, είπαμε! όχι ποίημα), ακόμη κι αν τυπώθηκε σε χρόνους όπου δουλεύονταν και όσα τραγούδια σήμερα έχουν ξεχαστεί, ακόμη κι αν περιλαμβάνει το πλήρες κείμενο τραγουδιών που σήμερα λέγονται λειψά (ή ηχογραφούνται λειψά).

    Ενώ λοιπόν αυτό είναι προς μεγάλο του έπαινο, και μάλιστα όχι έτσι αξιωματικά παρά γιατί, απλά και πρακτικά, διευρύνει και φωτίζει πολύ το υλικό στο οποίο βασίζει τη μελέτη του, ωστόσο παραμένει μοιραία κάτι που αφορά μόνο τον ίδιο ως συντάκτη. Τον αναγνώστη, όπως είναι φυσικό, δεν τον αγγίζει. Ούτε θα μπορούσε αλλά ούτε και περιλαμβάνεται στους σκοπούς της έκδοσης.

    Τα λέω όλα αυτά για να δικαιολογήσω το φόρτωμα του νήματος, εκ μέρους μου, με βιντεάκια…

  50. Πέπε said

    47
    Υπάρχουν κάποιες αναφορές. «Λαλούδι της Μονομπασιάς και κάστρο της Αθήνας», «Σεργιάνι είναι στη Σεριανή»… (Σεριανή = Καισαριανή, και παραμέσα αναφέρονται και άλλα περίχωρα της Αθήνας αλλά και γειτονιές της, όπως το Ροδακιό).

  51. sarant said

    49 Ωραίο σχόλιο

  52. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Το τραγούδι της Σούσας
    Παραλλαγές
    α
    Η Σούσα ήτον λυγερή της χώρας περιστέρι
    κι ήθελε κι ο Σαριπαχρής να τηνε κάμει ταίρι

    β
    Η Σούσα ήταν όμορφη, της χώρας το καμάρι
    κι αγάπα τον Σερίφ Μπέη το τουρκοπαλληκάρι
    http://www.diakonima.gr/2015/06/15/%CE%BA%CE%AC%CF%84%CF%83%CE%B5-%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%AC-%CE%B3%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AF-%CE%B8%CE%B1-%CE%B3%CE%AF%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%84%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%B4%CE%B9/

    γ.
    Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά του τραγουδιού χρονολογείται το 1679.
    https://www.afisia.gr/to-tragoudi-tis-sousas/


    Αρχόντου γιος παντρεύεται και παίρνει προσφυγούλα
    η μάνα του σαν τ’ άκουσε πολύ της κακοφάνη

  53. Πέπε said

    > …Μαύρους/Σαρακηνούς (μέρος «Όσο καυχιόμουν κι ήλεγα Μαύρος μη με φιλήσει»)…

    Σε χιώτικο:

    > …και Τούρκους («Τούρκος αγάπαγε μια Ρωμιοπούλα»)

    Σε ροδίτικο:

    > Ένας άγιος δίβουλος και πλεονέκτης

    Σε διασκευή από καλύμνικο, πιστεύω:

    Εδώ όμως ο επίλογος του τραγουδιού είναι συμβιβαστικός, άσ’ με Τουρκί ‘πό τα μαλλιά και πιάσε με απ’ το χέρι / αφού το θέλησε ο Θεός για να γινούμε ταίρι. Σε άλλες παραλλαγές ο ποιητής εξανίσταται ευθέως κατά του Αγίου: παπάδες και γραμματικοί, πού το ‘βρατε γραμμένο / να παίρνει ο Τούρκος τη ρωμιά, να ‘ναι συχωρεμένο;

  54. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Και για κλείσιμο, η μεγάλη αποκοτιά:
    Χανιωτοπούλα αγάπησε έναν Ηρακλειώτη
    κι αρχίξανε τα σόγια ντως τα μη και τα διότι!

    🙂

  55. Πέπε said

    54
    Ε καλά, είπαμε τον Μαύρο, τον Τούρκο, τον Βούλγαρο, τον Ρώσο Μπόερ και Οθωμανό, τον ξάδερφο, τον γιο, αλλά υπάρχουν και όρια!

  56. Spiridione said

    31 Για τον Καρασεβνταλή του Ορφανίδη και τη σχέση του με δημοτικά έχω γράψει κάτι εδώ
    https://sarantakos.wordpress.com/2012/09/30/karasevda/#comment-618239

  57. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    54, 55# Τσκ-τσκ-τσκ…

    Βαζελοπούλας έλαχε Παόκι ν’ αγαπήσει
    και το κακό που γίνηκε ποιος να το ξεστορήσει.
    Εγώ να σασε δηγηθώ, μα βάλτε μου να κάτσω,
    το πως εκατασφάχτηκαν ο Τζη με τον Κουβάτσο.

  58. 56 A, στο περίφημο νήμα με το αχ του εντέρου! Τι τραβήξαμε κι εκεί (αλλά είχε και το ενδιαφέρον του…)

  59. Alexis said

    #22: Αυτό είναι αριστούργημα!

    #49: Καμία έντυπη συλλογή δεν έχει να μας πει όσα μας λέει το ακρόαμα (δημοτικό τραγούδι, είπαμε! όχι ποίημα)

    Εγώ θα το διατύπωνα λίγο διαφορετικά: άλλου είδους είναι η πληροφορία που μεταφέρει το γραπτό και άλλη αυτή που εισπράττεις ακούγοντας το τραγούδι.
    Υπάρχουν εκτενή δημοτικά ποιήματα, πραγματικά διαμαντάκια, που το τραγούδι τους περιορίζεται στους 5-6 πρώτους στίχους. Εκεί, αν δεν έχεις διαβάσει το γραπτό δεν έχεις δει τίποτα.
    Αντιστρόφως υπάρχουν αδιάφορα στιχουργικά τραγούδια που η μουσική τα απογειώνει. Θέλεις να τα ακούς ξανά και ξανά μόνο και μόνο για τη μελωδία και το ρυθμό, αδιαφορώντας για τον μέτριο ή κοινότοπο στίχο.

  60. antonislaw said

    Καλημέρα σας!
    54. Έφη, φοβερες οι κοντυλιές του Ρασούλη με σάζια, πόσο μπροστά αυτός ο άνθρωπος φιλοσοφικά και μουσικά, κρατάω και την άλλη φοβερή μαντιναδα που λέει στις ίδιες κοντυλιές: Η χήρα μας η θάλαασα τον Κούλε τι τον έχει, φιλί φιλί τονε χαλά μα κείνος πέρα βρέχει!

  61. antonislaw said

    Καλημέρα σας!
    54. Έφη, φοβερες οι κοντυλιές του Ρασούλη με σάζια, πόσο μπροστά αυτός ο άνθρωπος φιλοσοφικά και μουσικά, κρατάω και την άλλη φοβερή μαντιναδα που λέει στις ίδιες κοντυλιές: Η χήρα μας η θάλαασα τον Κούλε τι τον έχει, φιλί φιλί τονε χαλά μα κείνος πέρα βρέχει!

  62. BLOG_OTI_NANAI said

    32: Από το «Διαβάζω». Ο Τερτσέτης μάλλον εμπνέεται από τον μύθο του Ορφέα:

  63. Alexis said

    Μιας που αναφερθήκατε σε μοιραίους και αιματοβαμμένους έρωτες, ψάχνω να βρω ένα τραγούδι που δεν θυμάμαι τον τίτλο αλλά η ιστορία του είναι περίπου η εξής:
    Νέος ερωτεύεται κοπέλα και την παντρεύεται παρά τις αντιρρήσεις της μάνας του που δεν την θέλει. Η κακιά πεθερά προσποιείται ότι την αποδέχεται και της προσφέρει γεύμα με τηγανισμένα δηλητηριώδη φίδια που της τα παρουσιάζει σαν ψάρια.
    Η κοπέλα τα τρώει και πεθαίνει, μετά έρχεται ο γιός κλπ. (δεν θυμάμαι παρακάτω)

    Πέπε, μήπως γνωρίζεις για ποιο τραγούδι μιλάω;

  64. 63
    https://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.songs&id=30
    Αρχοντογιός, αρχοντογιός παντρεύεται
    και παίρνει προσφυγούλα, προσφυγούλα μαυρομάτα μου,
    και παίρνει προσφυγούλα, προσφυγούλα σε κλαίν’ τα μάτια μου.

    Η μάνα του σαν τ’ άκουσε τα δέντρα ξεριζώνει.
    Πιάνει δυο φίδια ζωντανά, τα ξεροτηγανίζει.
    – Έλα νύφη να φας φαΐ, ψάρια τηγανισμένα.
    Την πρώτη βούκα πο’ ’βαλε ψυχή της φαρμακώθη.
    – Νερό μανούλα μ’ κι έσκασα, νεράκι, θα πεθάνω.
    – Εγώ νύφη μου γέρασα, τη βρύση δεν την ξέρω.
    – Νεράκι ταίρι μ’ κι έσκασα, έσκασα, θα πεθάνω.
    Όσου να πάει και να ’ρθει τη βρήκε πεθαμένη.
    – Μάνα μ’ αν έχεις άλλο γιο δώσ’ του αρχοντοπούλα.
    Και το μαχαίρι έβγαλε και στην καρδιά το μπήγει.

  65. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    63, Αχ δε με διαβάζεις! 🙂 Μοναχογιός παντρεύεται και παίρνει προσφυγούλα.

  66. Alexis said

    Α, σας ευχαριστώ πολύ, τέτοια άμεση απάντηση μόνο εδώ στου Σαραντάκου! 🙂
    Έφη, δεν πρόσεξα, το έχεις βάλει κάπου παραπάνω;

  67. Alexis said

    Ωπ, τι ρωτάω, τώρα το είδα, το τελευταίο λινκ στο #52.
    Έψαχνα μόνο τα βιντεάκια και προσπέρασα ατυχώς τα λινκ.

  68. Ούτε εγώ το είχα δει, Έφη 😦 Γκούγκλαρα «παραβολή τηγανητά φίδια»

  69. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    67, Δεν πειράζει καθόλου.
    68 Ούτ΄εγώ σ΄ είδα πριν λίγο 🙂
    Στο 52β και τέλος
    Στο 52β μάλιστα μεταξύ των διάφορων παραλλαγών στα δημοτικά έχει και το ωραίο που λέει η Νεκταρία Νεράντζη (ότι έλεγε ο Αηδονίδης -που του το έλεγε η μάνα του «κοίτα μη γίνεις τραγούδι» )

  70. ΓΤ said

    «Γιατί οι Έλληνες είμαστε ανώτερο Έθνος»
    https://www.frontpages.gr/d/20221116/26/%CE%95%CF%83%CF%84%CE%AF%CE%B1

  71. 70 Επειδή μας αρέσει ο Μάλκοβιτς

  72. ΓΤ said

    Το προφίλ του Ηλία Μίχου μέσα από τα μάτια ενός πρώην υφυπουργού
    https://www.iefimerida.gr/zoi/salos-me-paylo-haikali-anelyse-astrologiko-harti-mihoy

    Διευκρινίσεις του πρώην πολιτικού
    https://www.sdna.gr/politiko-deltio/ellada/1024714_ta-ehei-hamena-o-haikalis-emplexe-tsitsipa-libai-giati-eimai-aek-sto

  73. sarant said

    70 Αν είναι να εξηγεί γιατί είμαστε ανώτερο έθνος δεν έχει αξία. Αυτά είναι αυταπόδεικτα.

  74. antonislaw said

    62.
    Μπλογκ μήπως είδες ποιος εχει γράψει το σχολιο στο Διαβάζω για το ποίημα του Τερτσέτη;
    Έχει και μια λέξη που τη διαβάζω πρώτη φορά:συγγνωμονικός!

  75. Α. Σέρτης said

    74/62
    Αριστοτελική λέξη:
    https://lsj.gr/wiki/%CF%83%CF%85%CE%B3%CE%B3%CE%BD%CF%89%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82

  76. Α. Σέρτης said

    «ποιος εχει γράψει το σχολιο στο Διαβάζω για το ποίημα του Τερτσέτη;»
    Ο καλός ποιητής Ανδρέας Αγγελάκης

  77. ΕΦ - ΕΦΗ said

    72 ΓΤ, Το προφίλ του Ηλία Μίχου μέσα από τα μάτια
    ενός πρώην υφυπουργού
    αλλά και πρώην βουλευτού!
    Προηγήθηκε
    η ιδιότητα,
    αλλά αποσιωπήθηκε
    απ΄ την ΜΜΕκοινότητα

  78. ΓΤ said

    @77 Εφουλέλι

    Ωμολογώ ότι δεν είχα τέτοιες προθέσεις. Με είχε τόσο σημαδέψει η «παλαιά κοπή», που ξέχασα ούλα τ’ άλλα 😛

  79. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    78 ΓαΤάουα -που θα ΄λεγες κι εσύ, 🙂
    μα το ξέρω, κι όλοι, ότι είσαι αγαθό πνεύμα, αλλιώς θα ΄ριχνες μπηχτή-και δίκιο θα ΄χες, για την άλλη, τη συνεργαζόμενη που καθάριζε την αύρα της και (μακρο)ημέρευσε υπουργίνα και χωρίς να είναι βουλευτίνα 😉

  80. Πέπε said

    59:

    > Εγώ θα το διατύπωνα λίγο διαφορετικά: άλλου είδους είναι η πληροφορία που μεταφέρει το γραπτό και άλλη αυτή που εισπράττεις ακούγοντας το τραγούδι.

    Πράγματι, σωστότερη διατύπωση.

    > Υπάρχουν εκτενή δημοτικά ποιήματα, πραγματικά διαμαντάκια, που το τραγούδι τους περιορίζεται στους 5-6 πρώτους στίχους.

    Δεν υπάρχουν δημοτικά ποιήματα. Όλα είναι τραγούδια, και εφόσον έχουν σωθεί (έστω σε γραπτή μορφή) σημαίνει ότι τραγουδιόντουσαν ως το τέλος. Κάποια μπορεί να κράταγαν 30 ή 40 λεπτά. Προφανώς τέτοια πράγματα δεν έχουν ηχογραφηθεί. Όσο για το να τραγουδιούνται σε ζωντανές πραγματικές περιστάσεις, σε γενικές γραμμές σήμερα υπάρχει άλλη αντίληψη του χρόνου κι έτσι τα τεράστια τραγούδια περικόπτονται. Άλλωστε σήμερα η «πραγματική» περίσταση είναι το πανηγύρι ή το οργανωμένο γλέντι (π.χ. γαμήλιο, ή μια γιορτή πολιτιστικού συλλόγου), που γίνεται με όρους μονολογικούς: οι από σκηνής λένε, οι άλλοι ακούνε. Δεν μπορείς να λες επί 40 λεπτά ένα τραγούδι. Όταν όμως οι προνεωτερικοί άνθρωποι τραγουδούσαν για να περάσει η ώρα μιας πεζοπορίας, ή για να κάνουν μια ομαδική καθιστική δουλειά που γίνεται και αφορμή κοινωνικής επαφής, ή απλά γιατί το τραγούδι έχει ωραία ιστορία, εκεί μια χαρά βρισκόταν και ο χρόνος και τα ευήκοα ώτα.

    > Εκεί, αν δεν έχεις διαβάσει το γραπτό δεν έχεις δει τίποτα.

    Συμφωνώ. Όποιος όμως έχει χαζέψει λίγο μερικές από τις πιο βασικές έντυπες συλλογές, και ακούσει τραγουδισμένο φερειπείν το Γιοφύρι της Άρτας αλλά μόνο τους πρώτους λίγους στίχους, να ξέρει τι ακολουθεί κι έτσι έχει μεν την πλήρη εικόνα της υπόθεσης και τα κυριότερα στοιχεία της ποιητικής τεχνικής, αλλά σε ό,τι αφορά τον ιδεατό μέσο όρο των παραλλαγών του τραγουδιού. Ενώ το άκουσμα δε θα είναι μέσος όρος, θα είναι πολύ συγκεκριμένα η παραλλαγή του χωριού Τάδε. Θα είναι δηλαδή ένα θρακιώτικο ή ρουμελιώτικο ή κρητικό κλπ. τραγούδι. Για μένα προσωπικά, το να μην ξέρω πώς ακριβώς διατυπώνεται στη συγκεκριμένη τοπική παραλλαγή ο κάθε στίχος από αυτούς που δεν τραγουδήθηκαν δεν είναι μεγάλη απώλεια, ενώ το να ακούσω τους πρώτους με όλη τους τη μελωδία, την ενορχήστρωση, την αντιφωνία και τις στιχουργικές ιδιαιτερότητες της παραλλαγής είναι μέγα κέρδος.

    > Αντιστρόφως υπάρχουν αδιάφορα στιχουργικά τραγούδια που η μουσική τα απογειώνει. Θέλεις να τα ακούς ξανά και ξανά μόνο και μόνο για τη μελωδία και το ρυθμό, αδιαφορώντας για τον μέτριο ή κοινότοπο στίχο.

    Καλά τώρα, αν ακούμε τέτοια τραγούδια ως μουσικά έργα τότε έχουμε φύγει σε άλλη συζήτηση. Ναι, φυσικά και συμβαίνει αυτό. Μην πω ότι ακόμα και η αδιάφορη μουσική απογειώνεται από καλούς μουσικούς και τραγουδιστές. Αλλά όλο αυτό δεν έχει να κάνει με την ποιητική συνιστώσα.

  81. Πέπε said

    διορθ
    να ξέρει τι ακολουθεί > ξέρει τι ακολουθεί

  82. BLOG_OTI_NANAI said

    74: Όπως τα γράφει ο Σέρτης.
    Όντως, ωραία λέξη και πολύ χρήσιμη, αλλιώς θέλεις ένα σωρό λέξεις για να γράψεις το ίδιο και το «συγχωρητικός» δεν έχει το ίδιο νόημα.

  83. mitsos said

    @23 Λου
    Νομίζω για 40 μέρες είναι έγκυρα…
    οπότε :
    Να τα εκατοστήσεις υγιής , ευειδής και …ζωηρή

  84. […] Ένα από τα σημαντικά εκδοτικά και πνευματικά συμβάντα τα τελευταία χρόνια είναι η μνημειώδης (λέξη πολυχρησιμοποιημένη, αλλά εδώ απαραίτητη) σειρά δοκιμίων του φίλου Παντελή Μπουκάλα για το δημοτικό τραγούδι, που έχει αρχίσει να εκδίδεται από τις εκδόσεις Άγρα με τον γενικό τίτλο “Πιάνω γραφή και γράφω”. Ο πρώτος τόμος, (Όταν το ρήμα γίνεται όνομα –… — Weiterlesen sarantakos.wordpress.com/2022/11/15/mpoukalas-9/ […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: