Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Συνέντευξη στον Ηπειρωτικό Αγώνα (1.6.2013)

Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Βαρβάρα Αγγέλη και στην εφημερίδα «Ηπειρωτικός Αγών». Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο φ. της 1.6.2013, στη σελ. 3, με αναγγελία στην πρώτη σελίδα.

Το σημερινό «λάθος» το αυριανό σωστό. Μια άποψη που τη στηρίζετε πολύ δυναμικά και κινείται προς την κατεύθυνση της μη επιβολής του σωστού. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε αυτό;

Το σημερινό «λάθος» είναι πράγματι το αυριανό σωστό, όπως και το χτεσινό σωστό σήμερα το θεωρούμε λάθος ή, τουλάχιστον, μας ξενίζει. Έτσι εξελίσσεται η γλώσσα, δεν είναι περίεργο: κάποτε λέγαμε «ο πατήρ», τώρα λέμε «ο πατέρας»· στην αρχή, αυτό το «ο πατέρας», σχηματισμένο αναλογικά από την αιτιατική («τον πατέρα») θα ενοχλούσε. Και αντίστροφα, παλιότερα λέγαμε «η διατριβή κυκλοφορήθηκε», ενώ σήμερα λέμε «κυκλοφόρησε» κι όποιοι επιμένουν στο παλαιό θεωρούνται παρωχημένοι. Να σημειωθεί ότι σε κάποιες περιοχές του γλωσσικού μας τοπίου το έδαφος ακόμα είναι ακαταστάλαχτο, δεν έχει σταθεροποιηθεί· εκεί έχουμε δυο ή τρεις ή και περισσότερους τύπους σε ανταγωνισμό· τρανό παράδειγμα ο παρατατικός των μεσοπαθητικών· πώς είναι τάχα το τρίτο ενικό πρόσωπο; Χρησιμοποιείτο, χρησιμοποιούνταν, χρησιμοποιούταν ή χρησιμοποιόταν;

Τι γίνεται όμως όταν το λάθος γίνεται από βαρεμάρα ή άγνοια βασικών κανόνων; Να αναφερθώ χαρακτηριστικά στο τελικό ν που αδιακρίτως προσκολλάται στο θηλυκό άρθρο ανεξαρτήτως από το τι ακολουθεί –μια αγαπημένη τακτική των ακαδημαϊκών, ακόμα και των νέων διδακτόρων.

Ε, δεν είναι και τόσο καίριο πρόβλημα το τελικό ν, ίσως θα πρέπει να το αντιμετωπίσουμε λίγο πιο χαλαρά, χωρίς να το θεωρούμε φετίχ ή ταμπού. Υπάρχουν άλλωστε και πολλοί που ενώ γράφουν το τελικό ν στο άρθρο (ακόμα και στο αρσενικό, όπου αυτή τη στιγμή οι απόψεις των γραμματικών διίστανται μεταξύ του «τον μαθητή» και «το μαθητή») αν τους ακούσετε δεν το προφέρουν. Γενικότερα: οι φυσικοί ομιλητές της γλώσσας δεν νομίζω να έχουν άγνοια βασικών κανόνων -κανείς δεν λέει «έχω τρώει πολύ» ή «ο μαθήτρια έφυγε». Όταν βλέπουμε πολλούς φυσικούς ομιλητές να κάνουν λάθος σε έναν συγκεκριμένο τύπο, ίσως αυτός ο τύπος δεν ταιριάζει καλά στη σημερινή μορφή της γλώσσας -όπως π.χ. οι θηλυκές μετοχές στη γενική. Όταν επί δεκαετίες και αιώνες ακούμε καθηγητές πανεπιστημίου, συγγραφείς, λογίους, πρωθυπουργούς να λένε «των πληγέντων περιοχών», αυτό σημαίνει μάλλον ότι ο σωστός τύπος («των πληγεισών περιοχών») είναι προβληματικός, όχι ότι όλοι αυτοί δεν ξέρουν ελληνικά.

Η απλοποίηση της ορθογραφίας είναι φθορά της γλώσσας;

Η οποιαδήποτε αλλαγή της ορθογραφίας δεν μπορεί να είναι φθορά της γλώσσας, αφού η ορθογραφία είναι απλώς σύμβαση και όχι εγγενές χαρακτηριστικό της γλώσσας. Ειδικότερα, η συγκρατημένη απλοποίηση και ο ταυτόχρονος εξορθολογισμός της ορθογραφίας είναι η φυσική πορεία των πραγμάτων και γίνεται σε όλες τις γλώσσες, συνήθως αθόρυβα και κάποτε με ηθικό πανικό. Αν διαβάσετε παλιά κείμενα, π.χ. πριν από 100 χρόνια, θα δείτε ότι έγραφαν ώμμορφος, συνειθίζω, φείδι, είνε, παληός, εληά, βώδι, μεγαλείτερος, ταξείδι, καλλίτερος, κυττάζω, αφίνω. Δεν νομίζω να έπαθε και καμιά μεγάλη φθορά η γλώσσα μας που γράφουμε σήμερα «όμορφος»! Επίσης, ο εξορθολογισμός δεν είναι κατανάγκη απλοποιητικός. Αν κάποτε εξορθολογίσουμε τη μεγάλη πληγή που είναι τα ουσιαστικά σε -ία/-εία, ίσως προκριθούν τύποι όπως «πρωτοπορεία», «πατριδοκαπηλεία» (για να αντιστοιχούν στα απλά «πορεία», «καπηλεία»). Δεν θα είναι ακριβώς απλοποίηση, αλλά θα κάνει την ορθογραφία να διδάσκεται ευκολότερα.

Γιατί η γλωσσική διαμάχη στην Ελλάδα απέκτησε τέτοια πολιτική βαρύτητα; Και ποια η «ενοχή» (με ή χωρίς εισαγωγικά) της υπερβολικής προσκόλλησης στην αρχαιότητα;

Πράγματι, αν ανατρέξετε στην ιστορία του γλωσσικού ζητήματος, θα δείτε ότι από την αρχή, ας πούμε από τα ευαγγελικά του 1901, οι οπαδοί της γλωσσικής συντήρησης, της καθαρεύουσας, κατηγορούσαν τους δημοτικιστές ότι είναι όργανα των πανσλαβιστών και ότι πληρώνονται με ρούβλια, ότι θέλουν να καταλύσουν την πατρίδα, ότι είναι εχθροί του έθνους κτλ. Αργότερα, μετά το 1920, έφτιαξαν το σκιάχτρο του μαλλιαροκομμουνισμού. Για δεκαετίες, η δημοτική ήταν υπό διωγμό στη δημόσια διοίκηση, ώσπου η χούντα αγκάλιασε την καθαρεύουσα τόσο ασφυκτικά που τη θανάτωσε. Βέβαια, παρόμοιες κραυγές ακούστηκαν και πρόσφατα εναντίον της νέας γραμματικής του δημοτικού, η οποία, δήθεν, καταργεί τα φωνήεντα ήτα και ωμέγα. Το κακό είναι ότι έχουμε μια λατρευτική αντιμετώπιση των αρχαίων ελληνικών και ταυτόχρονα ότι υποτιμούμε τα νέα ελληνικά ή τα θεωρούμε υποδεέστερα, πράγμα που βέβαια δεν συμβάλλει στο να τα μάθουμε καλά.

Στη σημερινή εποχή, με τις ιδιαίτερες συνθήκες της (ιδίως όσον αφορά τα περί ρατσισμού), πόσο θα πρέπει να προσέχουμε… τα λόγια μας, κυριολεκτικά αλλά και μεταφορικά;

Υπάρχουν λόγια που πληγώνουν, που προσβάλλουν βαθύτατα, και καλό είναι να τα αποφεύγουμε, αν μη τι άλλο είναι ένδειξη ευγένειας και πολιτισμού.

2 Σχόλια προς “Συνέντευξη στον Ηπειρωτικό Αγώνα (1.6.2013)”

  1. Παυλος said

    Γραφεις … «Το κακό είναι ότι έχουμε μια λατρευτική αντιμετώπιση των αρχαίων ελληνικών».

    Που την εχεις δει αυτην την «λατρευτική» αντιμετώπιση των αρχαίων ελληνικών. Ο κοσμος αδιαφορει για τα αρχαια Ελληνικα. Μονο σε ενα πολυ μικρο ποσοστο των Ελληνων υπαρχει αυτη η «λατρευτική» αντιμετώπιση των αρχαίων ελληνικών.

    Αυτος ο λαικισμος, και αυτες οι γενικευσεις ειναι ανυποφερες (γιατι δειχνουν ειτε α – νοησια, ειτε καποιου ειδους σκοπιμοτητα [π.χ. ψυχολογικη σκοπιμοτητα, ή πολιτικησκοπιμοτητα κτλ ] , ειτε … )

    Τελικα ειναι μεγαλη υποθεση να εισαι πραγματικα σοβαρος.

  2. sarant said

    Το ότι ο κόσμος αδιαφορεί να τα μάθει (αν αυτό εννοείς, που δεν ξέρω αν τεκμηριώνεται), δεν αποκλείει να έχει λατρευτική αντιμετώπιση. Δες, ας πούμε, τα αλλεπάλληλα άρθρα ότι η λέξη «αμπεμπαμπλόμ» ή η λέξη «computer» είναι αρχαίες ελληνικές, δες τους πολιτικούς που ανεβαίνουν στο βήμα της βουλής και πετάνε μιαν αρχαϊκούρα, δες την αύξηση ωρών διδασκαλίας των αρχαίων και τη μείωση της χημείας, δες την άποψη που υπάρχει εδραιωμένη ότι τα αρχαία ελληνικά ήταν η τέλεια γλώσσα, πολύ ανώτερη της νέας ελληνικής, η μητέρα των γλωσσών, ότι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες δεν υπάρχουν κτλ. Η λέξη ‘λατρευτική’ άλλωστε, με αυτή την έννοια χρησιμοποιείται (δέος που δεν αποκλείει την άγνοια, ίσως και να την προϋποθέτει), Πρβλ. τους Ποσειδωνιάτες του Καβάφη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε <span>%d</span> bloggers: