Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αθυροστομίες’ Category

Κελεπούρι και εμπόριο

Posted by sarant στο 27 Ιανουαρίου, 2016

Τις προάλλες είχα μια συζήτηση (μέσω ηλεμηνυμάτων) με τον φίλο Γιώργο Μπαλόγλου, σχετικά με τη λέξη «κελεπούρι», τη σημασία της και τα αγγλικά αντίστοιχά της. Κατά σύμπτωση, με τη λέξη αυτή είχα ασχοληθεί παλιά -και εννοώ πολύ παλιά, μπορεί και πριν από είκοσι χρόνια, τότε που δεν υπήρχαν ιστολόγια και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Για να πιάσω τα πράγματα από την αρχή, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχα παρακαλέσει μια φίλη μου που ταξίδευε συχνά στην Πόλη, να μου φέρει όχι λουκούμια ή δερμάτινα παρά το λεξικό του Redhouse, ένα πολύ καλό τουρκοαγγλικό λεξικό που θεωρείται το καλύτερο στο είδος του. Πέρασα πολλές απολαυστικές ώρες φυλλομετρώντας το λεξικό και καταγράφοντας κοινές λέξεις και αντίστοιχα εκφραστικά μέσα.

Το Ρέντχαουζ δεν είναι ετυμολογικό λεξικό, αλλά δίνει, έστω και τηλεγραφικά, ετυμολογικές πληροφορίες, και συγκεκριμένα, αν μια λέξη είναι δάνειο σημειώνει πλάι σε κάθε λέξη τη γλώσσα από την οποία προήλθε. Προσοχή, δεν σημειώνει τη γλώσσα της απώτερης προέλευσης, αλλά τη γλώσσα από την οποία τα τουρκικά δανείστηκαν τη λέξη -για παράδειγμα, στο λήμμα domates (στα τουρκικά έτσι είναι ο ενικός) το λεξικό σημειώνει Gk (= ελληνικά) διότι από τα ελληνικά πήραν τη λέξη, άσχετο αν η απώτερη προέλευση είναι από τη γλώσσα των Αζτέκων.

Λοιπόν, καθώς φυλλομετρούσα το λεξικό, έπεσα πάνω στο λήμμα kelepir, τη λέξη από την οποία προήλθε και το δικό μας κελεπούρι. Και είδα ότι στο λεξικό σημειώνεται Gk για την προέλευση της λέξης kelepir, δηλαδή ελληνική προέλευση.

Αυτό μού κίνησε το ενδιαφέρον, διότι από τότε είχα αρχίσει να καταγράφω τα αντιδάνεια της ελληνικής γλώσσας, κι αν το kelepir στα τουρκικά είναι δάνειο από τα ελληνικά, αυτό σημαίνει πως το κελεπούρι είναι αντιδάνειο.

Αλλά από ποιαν ελληνική λέξη να προέρχεται το kelepir; Δεν μπορούσα να σκεφτώ -και το άφησα εκεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αθυροστομίες, Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Μορφωμένοι και αμόρφωτοι

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2016

Βγήκα μια βόλτα το πρωί σε γειτονιές του Πειραιά. Σε έναν τοίχο είδα γραμμένο ένα σύνθημα που μου άρεσε και είπα να το φωτογραφίσω.

Βγήκε υπό γωνία, αλλά διαβάζεται άνετα. Προειδοποιώ όμως ότι πρόκειται για σύνθημα αθυρόστομο, έστω κι αν έχει διαστάσεις ταξικές και κοινωνικές.

toixo1

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αθυροστομίες, Συνθήματα, Σφηνάκια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 75 Σχόλια »

Σκόρπιες σημειώσεις για τον πουτσόγιαννο

Posted by sarant στο 20 Φεβρουαρίου, 2014

Holothuroidea_(Sea_cucumber_feeding)Τσικνοπέμπτη σήμερα, και πολλά ιστολόγια έχουν καθιερώσει να βάζουν τούτη τη μέρα υλικό σκαμπρόζικο, πονηρό. Το δικό μας ιστολόγιο είναι γενικά σεμνό (με διαβάζει και η μητέρα μου, γι’ αυτό) αλλά σήμερα λέω ν’ ακολουθήσω κατά κάποιο τρόπο την παράδοση και ν’ αναφερθώ σε ένα θέμα που το έχω κάμποσον καιρό στα χαρτιά μου και δεν ξέρω τι να το κάνω, και που οριακά ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές της μέρας.

Η μάλλον άγνωστη αλλά εκ πρώτης όψεως άσεμνη λέξη του τίτλου είναι ένα ζώο της θάλασσας, ο πουτσόγιαννος, που λέγεται επίσης ψωλιόγκος ή ψωλιάγκος, ή ψωλή της θάλασσας, ή πουτσόγιαλος ή θαλασσόπουτσος ή γιαλίσιος ψώλος ή γιαλόπουτσος ή αφρόπουτσος ή θαλασσοψωλή ή  πούτσος του αφρού.

Στα αγγλικά το λένε sea cucumber, αγγούρι της θάλασσας, αλλά δεν αμφιβάλλω ότι θα έχει κι άλλες λαϊκές ονομασίες. Στα γαλλικά, το λένε επίσης concombre de mer, αλλά και bèche de mer, biche de mer (παραλλαγή του προηγούμενου), vier marin (vier είναι ιδιωματική λέξη που σημαίνει ψωλή). Η γαλλική bèche de mer, φαίνεται πως προέρχεται από το πορτογαλικό bicho do mar (ζώο της θάλασσας).

Η επίσημη ονομασία του είναι Ολοθούριο, αρχαία λέξη, και η τάξη στην οποία ανήκει, γιατί φυσικά υπάρχουν πολλά είδη, λέγεται Ολοθουροειδή, Holothuroidea. Ο πουτσόγιαννος ή ψωλιόγκος ή ολοθούριο αν προτιμάτε χρησιμοποιείται από τους ψαράδες μας σαν εκλεκτό δόλωμα (εδώ θα δείτε όλα όσα θέλατε να μάθετε για το θέμα) ενώ πιο λακωνικά το διατύπωσε ένας σχολιαστής του ιστολογίου σε παλιότερο σχόλιο: «Το γδέρνουμε και το εσωτερικό του το χρησιμοποιύμε για δόλωμα. Είναι ο θάνατος του σαργού!» Στην Κίνα όμως τα ολοθούρια είναι περιζήτητα μια και χρησιμοποιούνται από την παραδοσιακή ιατρική για διάφορες παθήσεις -πάντως όχι για αφροδισιακά, αν και στα μαλαισιανά τα φάρμακα που φτιάχνονται από ξεραμένους πουτσόγιαννους λέγονται gamat στην τοπική γλώσσα: όπως καταλαβαίνετε, πρόκειται για άλλη μια ένδειξη, μετά τον Σι Μαλάκας, για προκατακλυσμιαία ελληνική παρουσία στον Ειρηνικό (Πλάκα κάνω, ε; )

Αυτό το θαλασσινό το είχαμε συζητήσει πριν από λίγο καιρό στο ιστολόγιο, στα σχόλια που έγιναν με αφορμή τη συζήτηση για τη λέξη «μπράτη», όπου είχαμε αναφέρει και πολλές από τις παραπάνω ονομασίες του ψωλιόγκου, όπως τον είχαμε πει τότε. Ο φίλος Μπουκανιέρος πρόσεξε ότι από τον κατάλογό μας έλειπε η ονομασία «πουτσόγιαννος», που την είχε μάθει όταν ήταν παιδί κι έκανε μπάνιο στους Κορφούς, και λίγες μέρες αργότερα μού έστειλε μερικές σκόρπιες σημειώσεις για το θέμα. Όπως λέει, «σου γράφω για να διασώσω  μια κερκυραϊκή ονομασία του ζώου, «πουτσόγιαννος» – η οποία χρειάζεται μάλλον τη διάσωση αφού δε γκουγκλίζεται». Και συνεχίζει: «Η αφορμή ήταν ότι διάβαζα για τα ταξίδια των ναυτικών του Μακασάρ στη Γη του Άρνεμ, όπου εμπορεύονταν με τους Αυστραλούς Ιθαγενείς τα περίφημα trepang. Και  σε μια σπάνια πια (αλίμονο!) έκλαμψη της μνήμης μου, θυμήθηκα ότι είχα διαβάσει σχετικά στον Άρθουρ Γκόρντον Πυμ, κι επομένως ακόμα πιο πρώτα και πιο περιληπτικά στη Σφίγγα των Πάγων. Και επομένως, από τους Pama-Nyunga και τις Θάλασσες του Νότου γύρισα στα Μπάνια τ’ Αλέκου και στην παιδική μου ηλικία!»

Λογάριαζα να μεταπλάσω τις σημειώσεις του Μπουκανιέρου με κάποια λογοτεχνικά δικά μου, αλλά δεν στάθηκε μπορετό. Ιδού λοιπόν η αφήγηση του Μπουκανιέρου, με ελάχιστα δικά μου σχόλια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ζωολογία, Λογοτεχνία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 95 Σχόλια »

Τα μπράτη, μια υπόθεση για την ετυμολογία της λέξης

Posted by sarant στο 15 Ιανουαρίου, 2014

Το άρθρο που ακολουθεί μού το έστειλε ο φίλος Βασίλης Ορφανός, που μελετάει εδώ και χρόνια την κρητική διάλεκτο και μάλιστα ετοιμάζει κι ένα λεξικό με τα τουρκικά της δάνεια. Όπως αναφέρει κι ο ίδιος, την αφορμή την πήρε από ένα παλιό άρθρο του ιστολογίου, στο οποίο είχε γίνει μνεία της λέξης αυτής, που ακούγεται (ή ακουγόταν) και στην Αμοργό.

Ο Βασίλης Ορφανός διατυπώνει μια υπόθεση για την ετυμολογία της λέξης. Ομολογώ ότι την κρητική διάλεκτο δεν την έχω μελετήσει τόσο που να μου επιτρέπεται να έχω γνώμη, αλλά βάσει γενικών αρχών η εκδοχή του δεν με πείθει -ο λόγος είναι ότι σπάνια μια λέξη με βασική «πονηρή» σημασία προσλαμβάνει και άλλες σημασίες μη αισχρές, συνήθως γίνεται το αντίθετο, μια γενική λέξη (πράμα, ας πούμε) παίρνει και μιαν πονηρή σημασία. Ωστόσο, αυτό δεν ακυρώνει την αξία του άρθρου, που -πέρα από τα ετυμολογικά- είναι μια πλήρης μελέτη, πολύ καλογραμμένη και τεκμηριωμένη, υπόδειγμα για ανάλογες εργασίες. Σημειώστε άλλωστε ότι και ο ίδιος ο συντάκτης έχει αμφιβολίες για την υπόθεσή του.

Μια υπόθεση για την ετυμολογία της λέξης (α)μπράτη (τα)

(Γράφτηκε με αφετηρία συζήτηση στο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου για τη λέξη μπράτη, από ένα κατάλογο με σπάνιες λέξεις από την Αμοργό, που του είχε στείλει ο φίλος του ιστολογίου που υπογράφει ως Αρκεσινεύς και ο οποίος ετυμολογεί με ερωτηματικό τη λέξη από το αρχ. πρατός (< πέρνημι ‘εξάγω πράγματα προς πώληση’). Ευχαριστώ θερμά τον  οικοδεσπότη του ιστολογίου που δέχτηκε πρόθυμα να φιλοξενήσει το κείμενό μου. Ευχαριστώ προκαταβολικά και καθέναν που θα ήθελε να σχολιάσει το γραφτό μου, ιδίως ως προς τον έλεγχο της ετυμολογίας που προτείνω. Με την ευκαιρία: Καλή Χρονιά σε όλους!)

Στην Κρήτη χρησιμοποιούμε τη λέξη πράμα με τις εξής σημασίες (μόνο στην πρώτη μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στον πληθυντικό) :
1.
πράγμα, αντικείμενο: Ποτέ μου δεν πρικαίνομαι όντε θα χάσω πράμα, γιατί ποτέ τα πράματα αθρώπους δεν εκάμα(ν) (παλιά μαντινάδα).

2. κάτι: ― Ίντα θές; Θές πράμα; (εδώ μου θυμίζει το παλιό γαλλ. rien).

3. τίποτε: (Απάντηση στο προηγούμενο) ―Όι, πράμα δε θέλω (και εδώ βεβαίως το σύγχρονο rien).

4. περιουσία, κατ’ εξοχήν η αγροτική.  Με τη σημ. αυτή στην παροιμία Το πράμα μου είναι καλό και δεν παρακαλώ, που ισοδυναμεί με τις πανελλήνιες Έχει κι αλλού πορτοκαλιές (που κάνουν πορτοκάλια) ή Το μοναστήρι να ’ν’ καλά (και καλογέροι χίλιοι). Λέγεται κατά περίσταση και ως σεξουαλικό υπονοούμενο, διότι η λ. πράμα

5. «μεταφ. σημαίνει το γυναικείον αιδοίον» (γράφει ο Πάγκαλος (Δ 573), αλλά αλλού (Β 416) την έχει και ως συνώνυμο του πέους) ή «τα γεννητικά όργανα ανθρώπων και ζώων» (Κριτσωτάκης) (έτσι την ξέρω κι εγώ, αλλά αν αναφερόμαστε σε αρσενικό, δηλώνει το πέος).

Θυμούμαι που είχαμε στο χωριό μια γειτόνισσα με τσουχτερή γλώσσα. Όταν άκουγε κάποιον/α να μιλάει με   κομπασμό για το πράμα του/της, δηλ. την περιουσία του/της, έλεγε μέσα από τα μουστάκια της (διότι είχε!) την κατάρα: «Μoυρνιά!». Η σιβυλλική κατάρα γίνεται αμέσως διαφανής, αν σκεφτούμε ότι η γειτόνισσα έδινε στη λ. πράμα τη σημασία ‘γεννητικά όργανα’, ενώ έπαιζε με τη λ. μουρνιά, που εκτός από ‘μουριά’ σημαίνει επίσης ‘καρκίνος του δέρματος’: Μουρνιά να φυτρώξει στο πράμα σου!  (Καλοσύνη όμως, ε;)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αθυροστομίες, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Κρήτη | Με ετικέτα: , , , | 87 Σχόλια »

Γαμωκεφαλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2013

Δεν είναι απόλυτα βέβαιο πώς πρέπει να γράψουμε τη λέξη του τίτλου, που μόλις τώρα την έβγαλα αν και μάλλον θα την έχουν σκεφτεί/πει κι άλλοι, αλλά αν βασιστούμε στο «γαμώτο» και στο «γαμωσταυρίδι» (έτσι το γράφει το ΛΚΝ, ο Μπαμπινιώτης εδώ είναι σεμνότυφος και δεν έχει τη λέξη) με ωμέγα πρέπει να τη γράψουμε. Όσο για το β’ συνθετικό της, -κεφαλικά ή -κεφαλιάτικα; Δεν έχω ιδιαίτερη προτίμηση, αν έχετε επιχειρήματα για το -κεφαλικά μπορεί και να με πείσετε. Θα καταλάβατε βεβαίως ότι ο τίτλος των σημερινών μεζεδακιών αναφέρεται στη διάσημη πλέον φράση «γαμώ το κεφάλι μου, γαμώ» που άφησε να του ξεφύγει ο πρωθυπουργός κ. Αντ. Σαμαράς τις προάλλες, κατά τη βιντεοσκόπηση του διαγγέλματός του με το οποίο επρόκειτο ν’ αναγγείλει τη μείωση του ΦΠΑ στην εστίαση, και που κάποιοι συνεργάτες του έδωσαν κατά λάθος στη δημοσιότητα.

Δεν θα σχολιάσω το περιστατικό καθαυτό, δεν νομίζω ότι δείχνει τίποτα, όλοι μας βλαστημάμε -το βρίσκω βέβαια θαυμάσια εκδίκηση των πραγμάτων, αν σκεφτούμε το αντισυνταγματικό κλείσιμο της ΕΡΤ. Πάντως, επειδή το ιστολόγιο ασχολείται κυρίως με τη γλώσσα, πρέπει να επισημάνω ότι τη φράση «γαμώ το κεφάλι μου» δεν την έχω ποτέ χρησιμοποιήσει, και μάλιστα δεν θυμάμαι να την έχω ακούσει ποτέ -εσείς; Δεν έχω πρόχειρη και τη «Νεοελληνική αθυροστομία» της Μαίρης Κουκουλέ να δω αν το αποδελτιώνει. Αν κάποτε συνταχθεί ο Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσας, στο λήμμα «γαμώ» και στη φράση «γαμώ το κεφάλι μου» ασφαλώς θα σημειώνει «Αντ. Σαμαράς, πρωθυπουργός, 17.7.2013». Δεν αποκλείεται μάλιστα να μείνει η φράση -όπως στον Χαρίλαο Τρικούπη χρωστάμε το «ανθ’ ημών ο κ. Γουλιμής» (άσχετο αν το είπε ή όχι), στον Γεώργιο Παπανδρέου το «Μέγα πλήθος μέγα πάθος», στον Κωνσταντίνο Καραμανλή τα «Ανήκομεν εις την Δύσιν», «Έξω πάμε καλά» και «Όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια», στον Ανδρέα Παπανδρέου το «χρονοντούλαπο της ιστορίας», το «μη πόλεμος» και το «μέα κούλπα», στον Κώστα Καραμανλή τους «πέντε νταβατζήδες» και στον Γιώργο Παπανδρέου το «Λεφτά υπάρχουν» και τα «μηδέν εις το πηλήκιον», «πάση Θεού» και «όλοι στις κάλτσες», στον Αντώνη Σαμαρά θα χρωστάει η ελληνική φρασεολογία το «γαμώ το κεφάλι μου».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 94 Σχόλια »

Η λέξη του Καμπρόν

Posted by sarant στο 23 Απρίλιος, 2013

skata

Διαβάζω ότι την Κυριακή που μας πέρασε η Κ. Ελευθεροτυπία επρόκειτο να κυκλοφορήσει με πρωτοσέλιδο τίτλο ΣΚΑΤΑ! ως σχόλιο για τα αποτελέσματα δημοσκόπησης, σύμφωνα με την οποία σημαντικό ποσοστό συμπολιτών μας απάντησαν ότι στη χούντα ήταν καλύτερα. Τελικά όμως το πρωτοσέλιδο (που δεν το βρίσκω και τόσο τολμηρό) αποσύρθηκε ύστερα από έντονη διαμαρτυρία πολλών συντακτών της εφημερίδας, και προκρίθηκε ένα άλλο που κάνει λόγο για απέραντο φρενοκομείο (Ρήση του Κ. Καραμανλή).

Δεν θα μπω στην ουσία, δηλαδή δεν θα σχολιάσω τα αποτελέσματα της δημοσκόπησης αυτής, ή τη διατύπωση της ερώτησης. Θα πάρω όμως αφορμή για να λεξιλογήσω, έστω και σε δύσοσμο θέμα, να αναφερθώ δηλαδή στη λεξούλα με τα πέντε γράμματα που θεωρήθηκε, σωστά ή όχι, ανάρμοστη για πρωτοσέλιδο, έστω και σαν έκφραση αγανάκτησης, δυσαρέσκειας ή οργισμένης απόρριψης.

Είναι βέβαια μια λέξη που, ενώ τη λέμε συχνά, δεν την γράφουμε και πολύ, τουλάχιστον όχι σε τόσο περίοπτη θέση. Σε μια άλλη περίπτωση, πριν από καμιά τριανταριά χρόνια, η Μαριέττα Ριάλδη είχε τιτλοφορήσει έτσι το έργο που ανέβαζε στο Πειραματικό Θέατρο. Όταν η λογοκρισία της διαμήνυσε πως αποκλείεται να το επιτρέψει, αφαίρεσε από τη μαρκίζα τα τρία γράμματα και ο τίτλος του έργου, που γνώρισε μεγάλη επιτυχία, έμεινε ΣΚ… (το πρόφερναν Σίγμα Κάπα). Και σήμερα, όταν θέλουμε να γράψουμε «σκατά» πολυ΄συχνά καταφεύγουμε στον οπτικό ευφημισμό σκ… (εμείς οι παλιότεροι· οι νέοι μπορεί να βάλουν παπάκια, εννοώ @, αντί για τα άλφα).

Ένας άλλος ευφημισμός, παλιομοδίτικος αλλά κομψός, είναι να πεις «η λέξη του Καμπρόν». Την έκφραση αυτή την είχαμε συναντήσει πριν από λίγο καιρό, σε ένα καβαφικό ποίημα του Βάρναλη, όπου υπάρχει και το τετράστιχο:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Ο Αμολόητος του Βασίλη Μιχαηλίδη

Posted by sarant στο 7 Μαρτίου, 2013

michaelidesvasΟ Βασίλης Μιχαηλίδης (1849-1917) θεωρείται ο εθνικός ποιητής της Κύπρου. Έγραψε πολλά ποιήματα, εθνικά, λυρικά και σατιρικά, σε κυπριακή διάλεκτο αλλά και σε καθαρεύουσα, από τα οποία το γνωστότερο είναι το «Η 9η Ιουλίου 1821«.

Κι άλλη φορά μπορεί να βρούμε ευκαιρία να μιλήσουμε για τον Μιχαηλίδη, αλλά σήμερα, που είναι Τσικνοπέμπτη, ταιριάζει πιστεύω να αναφερθώ σε μια ιδιαίτερη πτυχή του έργου του, στα «μυλλωμένα» στιχουργήματά του. Η λέξη «μυλλωμένα» είναι κυπριακή. Μύλλα στην κυπριακή διάλεκτο είναι το λίπος, και μυλλωμένος, στην κυριολεξία, σημαίνει «αρτύσιμος». Όμως η λέξη έχει και μια μεταφορική σημασία, σημαίνει τα αθυρόστομα, τα πονηρά, τα σκαμπρόζικα στιχουργήματα. Οι Ελλαδίτες τα λέμε πιπεράτα αστεία (παλιότερα τα λέγανε και αλατισμένα), οι Κύπριοι τα λένε μυλλωμένα.

Ο Μιχαηλίδης έγραψε κάμποσα μυλλωμένα τραγούδια, ιδίως στα νιάτα του, τα οποία κυκλοφορούσαν χειρόγραφα ή προφορικά στις αντροπαρέες της Λεμεσού περί το 1880. Το πιο γνωστό από αυτά είναι ο Αμολόητος, και αυτό το ποίημα θα σας παρουσιάσω σήμερα. Επειδή, όπως είπα, διαδιδόταν προφορικά, σήμερα σώζεται σε πολλές παραλλαγές. Το καλό περιοδικό «Μικροφιλολογικά» της Λευκωσίας, με το οποίο συνεργάζομαι, παρουσίασε πέρυσι (στη σειρά «Μικροφιλολογικά τετράδια», ο αρ. 11) ένα αφιέρωμα στα μυλλωμένα τραγούδια του Μιχαηλίδη και σε κάποιες άγνωστες ως τώρα παραλλαγές του Αμολόητου, σε επιμέλεια του Λευτέρη Παπαλεοντίου και του Κυριάκου Ιωάννου. Όλο το υλικό του σημερινού άρθρου είναι παρμένο από το αφιέρωμα των Μικροφιλολογικών Τετραδίων.

Φυσικά εμείς οι καλαμαράδες έχουμε πολλές άγνωστες λέξεις, κι επειδή το ποίημα είναι μεγαλούτσικο, για ευκολία βάζω τις εξηγήσεις στη συνέχεια του κάθε στίχου, πάντα αξιοποιώντας το γλωσσάρι των Μικροφιλολογικών. Το παχύ σ, επειδή δεν μπορώ να το βγάλω, το αποδίδω με «σι». Το παχύ ζ (στο τζ) το αγνοώ. Τις απλές μεταβολές των κυπριακών (τζαι = και, πκιάνουν = πιάνουν κτλ.) τις θεωρώ ευκόλως εννοούμενες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Κύπρος, Ποίηση, Σατιρικά, Ψηφιακό υλικό | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 94 Σχόλια »

Λεξιλογώντας για το παλιοτσόκαρο

Posted by sarant στο 30 Ιανουαρίου, 2013

Όπως οι άνθρωποι, έτσι και οι λέξεις γνωρίζουν, καμιά φορά, σύντομα διαστήματα διασημότητας και ύστερα ξαναπέφτουν σε σχετικήν αφάνεια. Η διάσημη λέξη της ημέρας είναι αναμφίβολα η λέξη «παλιοτσόκαρο», ή έστω η φράση «άει σιχτίρ, ρε παλιοτσόκαρο», που ξαφνικά γνώρισε μεγάλες πιένες, αφού έφτασε να ακουστεί στην αίθουσα της Βουλής των Ελλήνων. Σύμφωνα με τα διαδικτυακά ρεπορτάζ, ανάμεσα στην κ. Σοφία Βούλτεψη της Νέας Δημοκρατίας και στην κ. Ραχήλ Μακρή των Ανεξ. Ελλήνων έγινε ο εξής διάλογος (έβαλα τόνους στα πώς και στα πού):

  • Σοφία Βούλτεψη: «Βρε Τέρενς είμαστε κι εμείς εδώ. Πώς κάνετε έτσι;»

  • Ραχήλ Μακρή: «Τι λες μωρή που είστε κι εσείς εδώ.»

  • Σοφία Βούλτεψη: «Εγώ εδώ είμαι και με ξέρουν ολοι Εσύ πού μεγάλωσες;»

  • Ραχήλ Μακρή: «Εγώ μεγάλωσα στη Σαλονίκη. Εσύ ξέρουμε πού και πώς μεγάλωσες και ποιος ήταν ο πατέρας σου;»

  • Βούλτεψη: «Ποιος ήταν ο πατέρας μου;»

  • Ραχήλ Μακρή: «Αμα δεν τον ξέρεις θα στον μάθω εγώ ποιος ήταν.»

  • Σοφία Βούλτεψη: «Αει σιχτίρ ρε παλιοτσόκαρο»

Παραδίδονται και άλλες παραλλαγές της στιχομυθίας, πάντως σε όλες η αιτία του καβγά είναι η αναφορά της κ. Μακρή στον πατέρα της κ. Βούλτεψη. Ο Γιάννης Βούλτεψης (1923-2010), πατέρας της Σοφίας, υπήρξε ένας από τους κορυφαίους της ερευνητικής δημοσιογραφίας μας. Κεφαλονίτης, συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση με τον ΕΛΑΣ, έκανε στη Μακρόνησο, και δούλεψε πολλά χρόνια στην εφημερίδα Αυγή. Κορυφαία στιγμή της δημοσιογραφικής του σταδιοδρομίας ήταν όταν, μαζί με τον Γ. Ρωμαίο των Νέων και τον Γ. Μπέρτσο της Ελευθερίας, αποκάλυψαν τη δράση του παρακράτους στην υπόθεση Λαμπράκη. Επί δικτατορίας έφυγε στη Ρώμη. Γυρίζοντας στην Αθήνα μετά τη μεταπολίτευση δήλωσε «βασιλοκομμουνιστής» (ίσως να είναι και δική του η πατρότητα του όρου), αλλά πορεύτηκε πιο κοντά στο πρώτο συνθετικό του αυτοπροσδιορισμού του παρά στο δεύτερο: συνεργάστηκε βέβαια με πολλά έντυπα, αλλά επί Μητσοτάκη ανέλαβε διευθυντής του γραφείου τύπου της Νέας Δημοκρατίας (1984-1993).

Αν η προσβολή της μνήμης του πατέρα δικαιολογεί τις βρισιές που ακούστηκαν δεν το ξέρω, θα παρατηρήσω μόνο ότι ενώ ως τώρα ξέραμε για άντρες που έρχονταν στα χέρια επειδή ο ένας πρόσβαλε τη μητέρα του άλλου, τώρα έχουμε και γυναίκες να διαπληκτίζονται για προσβολή του πατέρα. Δεν θέλω πάντως να κρίνω τις δυο βουλευτίνες, έπειτα εμείς εδώ δεν ηθικολογούμε ούτε δεοντολογούμε, αλλά λεξιλογούμε, οπότε θα γράψω μερικά πράγματα για τη φράση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Βουλή, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , | 293 Σχόλια »

Το φελέκι δεν είναι κακιά λέξη

Posted by sarant στο 10 Ιουλίου, 2012

Όταν ανακοίνωσα τις προάλλες ότι τώρα που μπήκε το καλοκαίρι και όσο και να πεις οι καιρικές συνθήκες δεν ευνοούν τις δικτυοπλοΐες κι έτσι σκέφτομαι να αραιώσω τις δημοσιεύσεις μου και να μην έχω άρθρο κάθε μέρα, πολλοί αντιπροτείνατε να αναδημοσιεύονται μερικά από τα παλιότερα άρθρα, που πολλοί δεν τα έχουν διαβάσει, όπως συνηθίζουν να κάνουν και τα έντυπα περιοδικά όταν συμπληρώσουν κάποιαν ηλικία. Σήμερα εφαρμόζω αυτή την ιδέα με ένα από τα πρώτα-πρώτα άρθρα μου εδώ, αν σκεφτούμε ότι δημοσιεύτηκε την τρίτη μέρα της ζωής του ιστολογίου, οπότε πολλοί δεν θα το έχετε δει, αν και το ξαναδημοσίευσα στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«,οπότε κάποιοι μπορεί να το έχουν δει και από εκεί. Έχω προσθέσει ένα-δυο σημεία από τα σχόλια του αρχικού άρθρου, και γενικά χτένισα λίγο το κείμενο, οπότε από μια άποψη μπορεί κανείς να το πει και καινούργιο άρθρο.

 

Τι σχέση έχει το λουλούδι με το φελέκι;

Ελπίζω να μη με διαβάζουν μικρά παιδιά, γιατί στο σημερινό σημείωμα θ’ ασχοληθώ με κακές λέξεις -και συγκεκριμένα με την έκφραση Γαμώ το φελέκι μου. Η έκφραση χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο σαν βλαστήμια (Το φελέκι μου!, συχνά επιτεινόμενο: το φελέκι μου μέσα!) παρά σαν βρισιά (Το φελέκι σου!), αλλά το γεγονός είναι ότι οι περισσότεροι τη χρησιμοποιούν χωρίς να έχουν ιδέα τι είναι το φελέκι. Για να προλάβω τους ευαίσθητους: το σημείωμα δεν θα αναλωθεί στα κακέμφατα και μάλιστα θα τελειώσει με εξωτικά άνθη και με θρησκευτικούς συμβολισμούς. Οπότε, μείνετε μαζί μας.

Οι βλαστήμιες συνήθως λείπουν από τα γενικά λεξικά, υπάρχουν όμως σε ειδικά λεξικά, όπως της αργκό. Περιέργως, στο Λεξικό της Πιάτσας του Ζάχου η λέξη δεν υπάρχει (ενώ το λεξικό καταγράφει βλαστήμιες, ίσως όμως να το συμπεριέλαβε στη δεύτερη έκδοση που δεν την έχω δει), ούτε στο παλιότερο Λεξικό της Πιάτσας του Καπετανάκη (που δεν έχει βλαστήμιες). Την έχει όμως το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, το μεγάλο, και την ετυμολογεί σωστά, ενώ δεν την έχει το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη ίσως από σεμνότητα.  Το περίεργο είναι ότι το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη δεν λημματογραφεί το φελέκι, παρόλο που έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. (Μια άλλη λέξη που υπάρχει στο γενικό λεξικό Μπαμπινιώτη αλλά όχι στο Ετυμολογικό είναι ο βασιβουζούκος -ωραίο θέμα για αρθράκι αλλά αν συνεχίσω να πλατειάζω δεν θα τελειώσουμε ποτέ). Πίσω λοιπόν στο φελέκι και στην ετυμολογία του.

Λοιπόν, όπως σωστά λέει το λεξικό Μπαμπινιώτη, το φελέκι έρχεται από το τουρκικό felek που σημαίνει την τύχη· άρα την τύχη του βλαστημάει κανείς όταν μελετάει το φελέκι του, κι ας μην το ξέρει. Παρόμοια βλαστήμια έχουν κι οι Τούρκοι: kahpe felek, που θα πει, κοκκινίζω που το λέω, πουτάνα τύχη. Το καχπέ έχει περάσει και στα ελληνικά, θαρρώ, και μάλιστα το επιτατικό του, το καρακαχπέ. Θα μπορούσαμε να σταματήσουμε εδώ, αλλά τι ιστορία θα ήταν αυτή; Οπότε συνεχίζω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παπαδιαμάντης, Παροιμίες, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 108 Σχόλια »

Από τον Ράπανο στον Στουρνάρα

Posted by sarant στο 27 Ιουνίου, 2012

Άλλοι λένε ότι ήταν μια σειρά από πρωτοφανείς ατυχίες, σε σημείο που να κάνουν λόγο για μάτιασμα και ξεμάτιασμα, άλλοι ότι αυτά έγιναν σκόπιμα για να κερδηθεί χρόνος, άλλοι πάλι προτίμησαν να μην αποδώσουν σε δόλο ό,τι εξηγείται από την απειρία ή την ανικανότητα. Το θέμα είναι ότι, πριν ακόμα συγκληθεί η Βουλή, η νέα ημιδιακομματική κυβέρνηση συνεργασίας ή εθνικής ευθύνης έχει δώσει κωμικοτραγικά δείγματα γραφής: πέρα από τα εντελώς κατανοητά και ανθρώπινα προβλήματα υγείας, δεν νομίζω ότι κερδίζει η εικόνα της χώρας στο εξωτερικό όταν οι δυο από τους τρεις εταίρους συμμετέχουν στην κυβέρνηση με εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα και μάλιστα δίνουν την εντύπωση ότι θέλουν να μην εκτεθούν, όταν ο υπουργός οικονομικών κ. Ράπανος παραιτήθηκε χωρίς να προλάβει να ορκιστεί, όταν ο κ. Αβραμόπουλος αγνοεί ότι δεν μπορεί να εκπροσωπήσει τη χώρα αντί για τον πρωθυπουργό στην κρίσιμη σύνοδο κορυφής, όταν ο υφυπουργός Ναυτιλίας κ. Βερνίκος αναγκάζεται να παραιτηθεί εξαιτίας τυπικού κωλύματος λόγω της συμμετοχής του σε εξωχώρια (οφ-σορ) εταιρεία (και δεν το ήξερε ο συνταγματολόγος κ. Βενιζέλος που τον πρότεινε;) Ευτυχώς όμως δεν βγήκε πρώτος ο Σύριζα κι έτσι αποφύγαμε την ακυβερνησία.

Τέλος πάντων, αυτά έχουν σχολιαστεί κατά κόρον και θα τα σχολιάσετε, αν θέλετε, και εδώ. Εγώ θα ήθελα μόνο να εκφράσω την απορία μου, για ποιο λόγο θεωρείται ευεργετικό ή και σχεδόν απαραίτητο ο υπουργός Οικονομικών να μην είναι πολιτικό πρόσωπο, να μην είναι βουλευτής, να είναι «τεχνοκράτης»· συμβαίνει άραγε κάτι τέτοιο στη Γερμανία ή τη Γαλλία;  Ή μήπως παραδεχόμαστε ότι το σύνολο του πολιτικού προσωπικού των συγκυβερνώντων κομμάτων είναι τόσο αναξιόλογο που δεν μπορεί να αναδείξει έναν επαρκή υπουργό Οικονομικών;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , | 55 Σχόλια »

Τα γαλλικά του Πάγκαλου

Posted by sarant στο 2 Δεκέμβριος, 2011

Όταν κάποιος αρχίσει να βρίζει, λέμε ότι «άρχισε τα γαλλικά» ή «του είπε μερικά γαλλικά». Γαλλικά είναι λοιπόν οι βρισιές, ιδίως στο γήπεδο ή στον αέρα, στην τηλεόραση. Δεν είναι η μόνη εμφάνιση της λ. «γαλλικός» στη φρασεολογία μας. Έχουμε, ας πούμε, το γαλλικό κλειδί ή το γαλλικό φιλί (με τη γλώσσα) -και όταν κάποιος φύγει χωρίς να ειδοποιήσει, ενδεχομένως αφήνοντας χρέη, λέμε «το έστριψε αλά γαλλικά», έκφραση αρκετά παλιά αν σκεφτούμε πως την έχει και ο Παπαδιαμάντης για κάποιον παρατρεχάμενο της εκκλησίας που πληρώθηκε για μια δουλειά και μετά έφυγε «γαλλικώ τω τρόπω». Την ίδια έκφραση την έχουν και οι Άγγλοι, to take the French leave, κι όσο κι αν οι Γάλλοι προσπαθούν να πάρουν το αίμα τους πίσω μετατρέποντάς την σε filer à l’anglaise (στρίβω αλά αγγλικά), γεγονός είναι πως κι άλλοι λαοί έχουν την ίδια έκφραση για/με τους Γάλλους. Άλλωστε, για να γυρίσουμε στα γαλλικά της βρισιάς, και στα αγγλικά, όταν κάποιος χρησιμοποιήσει άπρεπες λέξεις μετά ζητάει συγνώμη λέγοντας pardon my French -ίσως μάλιστα από εκεί να το πήραμε κι εμείς δανεικό, γιατί η αίσθησή μου είναι πως δεν είναι και τόσο παλιά η συνήθεια να αποκαλούμε «γαλλικά» τα μπινελίκια.

Εδώ και μερικές μέρες κυκλοφορεί ένα βιντεάκι με συνέντευξη που έδωσε σε ένα γαλλικό κανάλι ο Θεόδωρος Πάγκαλος, αντιπροέδρος της κυβέρνησης Παπαδήμου-ΠΑΣΟΚ-Λάος (ως γνωστόν, η ΝΔ είναι αξιωματική αντιπολίτευση). Στο βιντεάκι αυτό, ο Πάγκαλος μιλάει γαλλικά, όπως φυσικά και ο δημοσιογράφος αλλά και ο αφηγητής. Κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο μία μετάφραση των όσων ειπώθηκαν, αλλά με κάμποσα λαθάκια, που ίσως αλλάζουν το νόημα σε μερικά σημεία. Οπότε, έκανα κι εγώ τη δική μου απομαγνητοφώνηση και μετάφραση και σας την παρουσιάζω εδώ. Αλλά πρώτα, το βιντεάκι, που το βρήκα στο prezatv, που νομίζω ότι αυτό αποκάλυψε αρχικά την ιστορία.

Αν θέλετε να δείτε όλο το γαλλικό ντοκιμαντέρ, που διαρκεί σχεδόν μιαν ώρα, κλικάρετε εδώ, αλλά χωρίς υποτίτλους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 236 Σχόλια »

Τα… αληθινά ομηρικά έπη

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2011

 

Μια και σήμερa είναι Τσικνοπέμπτη, ταιριάζει, παρά το γενικότερο κλίμα, να βάλουμε κάτι πιπεράτο, αθυρόστομο. Κατά σύμπτωση, πριν από λίγες μέρες, ένας φίλος του ιστολογίου, ο Αλέξης Τ., μου έστειλε μια δουλειά του που ταιριάζει απόλυτα με την περίσταση. Οι περισσότεροι θα ξέρετε την αθυρόστομη παρωδία της Ιλιάδας και της Οδύσσειας που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο (αλλά που είναι πολύ παλιότερη). Εγώ τη γνώρισα -φυσικά- όταν πήγαινα στο Γυμνάσιο, και ήταν μόνο η Ιλιάδα. Θεωρώ ότι αποτελεί έξοχο δείγμα ανώνυμης αθυρόστομης δημιουργίας, αλλά δεν λέω περισσότερα γιατί δίνω τον λόγο στον Αλέξη, ο οποίος μάζεψε τις διάφορες παραλλαγές που κυκλοφορούν, τις ενοποίησε, πρόσθεσε (λίγους) δικούς του στίχους, διόρθωσε μετρικές αδυναμίες και παρουσιάζει το τελικό κείμενο, περίπου όπως έκανε ο… Πεισίστρατος με τα κανονικά ομηρικά έπη. Επειδή το κείμενο είναι πολύ μεγάλο (1088 στίχοι) πιο κάτω παρουσιάζεται μια επιλογή. Το σύνολο του κειμένου μπορείτε να το βρείτε εδώ. Αλλά εγώ πολλά είπα, δίνω τον λόγο στον Αλέξη.

Το 2007, σερφάροντας άσκοπα στο διαδίκτυο, βρέθηκα σε μια ιστοσελίδα ανεκδότων, και κει εντελώς τυχαία έπεσα πάνω στον περίφημο «Τρωικό Πόλεμο» του οποίου την ύπαρξη αγνοούσα εντελώς ως τότε…

Αμέσως κατάλαβα ότι πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό αθυρόστομο ποιηματάκι από αυτά που κυκλοφορούν κατά χιλιάδες στο διαδίκτυο, και στις διάφορες ανθολογίες «πιπεράτων» δημοτικών τραγουδιών (Αποκριάτικα, Γαμοτράγουδα κλπ.). Εντυπωσιάστηκα από τη δύναμη και την ευρηματικότητα του στίχου και όπως ήταν φυσικό άρχισα να ψάχνω περισσότερες πληροφορίες και στοιχεία γι’ αυτό, αξιοποιώντας (τι άλλο;) τις τεράστιες δυνατότητες που δίνει στις μέρες μας το διαδίκτυο.

Γρήγορα ανακάλυψα ότι το έργο κυκλοφορεί στο διαδίκτυο σε πάμπολλες ‘παραλλαγές’, με μικρές ή μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ τους, και σε δύο βασικές ‘εκδοχές’. Η μία, είναι η πιο σύντομη και περιλαμβάνει την εξιστόρηση μόνο του πολέμου της Τροίας (‘Ιλιάδα’ θα μπορούσαμε να την πούμε), ενώ η δεύτερη είναι πολύ πιο εκτεταμένη (σε κάποιες παραλλαγές που βρήκα φτάνει μέχρι τους 950-1000 στίχους) και περιλαμβάνει εκτός από την ‘Ιλιάδα’ και ολόκληρη την ‘Οδύσσεια’, μέχρι την επιστροφή του Οδυσσέα, την τιμωρία των μνηστήρων και τέλος τη …διαθήκη του Οδυσσέα που αποτελεί και το φινάλε του έργου. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των παραλλαγών είναι ότι υπάρχουν άφθονα λάθη στο μέτρο και στην ομοιοκαταληξία, και σε κάποιες περιπτώσεις ολόκληρα κομμάτια που είναι εκτός μέτρου και ‘φωνάζουν’ από μακριά ότι έχουν προστεθεί εκ των υστέρων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ευτράπελα, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , | 137 Σχόλια »

Πούτζον θα πει πηγάδι

Posted by sarant στο 19 Φεβρουαρίου, 2011

Αν μη τι άλλο, η σειρά 1821 του Σκάι κατάφερε να στρέψει το ενδιαφέρον στην Επανάσταση του 21, οπότε αν πράγματι τη δημιούργησαν «εθνομηδενιστές» (για να δανειστώ την ορολογία των εθνικιστών) τούς ήρθε μπούμερανγκ, αφού το 1821 στάθηκε το ιδρυτικό γεγονός της σημερινής Ελλάδας και χάρη στη σειρά τους το ιδρυτικό αυτό γεγονός ήρθε πάλι στην επικαιρότητα.

Είτε με αφορμή τις αγριότητες εναντίον του Τατσόπουλου, είτε για άλλο λόγο, παρατηρώ ότι κυκλοφορεί αρκετά στα ιστολόγια τώρα τελευταία ένα πιπεράτο μικροεπεισόδιο του Εικοσιένα· λογάριαζα έτσι κι αλλιώς να το σχολιάσω, όμως ένας φίλος μού έστειλε ένα βιντεάκι και με ρώτησε αν όντως έτσι ειπώθηκε.

Το βιντεάκι είναι εδώ, αν και πρέπει να σας προειδοποιήσω ότι εγώ προσωπικά βρήκα απεχθή τα καμώματα του δημοσιογράφου που λέει «δεν λέω εγώ για πούτσο, ο Κολοκοτρώνης το είπε». (Πιο αναξιοπρεπές θέαμα μια φορά θυμάμαι· τότε που ο Άδωνης διαφήμιζε το βιβλίο του Πλεύρη, τάχα χωρίς να δείχνει τον τίτλο).

Τέλος πάντων, ο δημοσιογράφος δεν μεταφέρει σωστά τα λόγια –αλλά το θέμα δεν είναι εκεί, είναι ότι το «ρώτησα τον πούτσο μου» δεν το είπε ο Κολοκοτρώνης, όπως μας λέει ο δημοσιογράφος, το είπε ο Καραϊσκάκης. Ανακρίβεια νούμερο ένα σχετικά με αυτό το επεισόδιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Αθυροστομίες, Μεγάλη Ελλάδα, Πρώιμα νέα ελληνικά, Πατριδογνωσία, Παλιότερα ελληνικά | Με ετικέτα: , , , , | 48 Σχόλια »