Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αναδημοσιεύσεις’ Category

Το κάψιμο του Ιούδα, φροντιστήριο ρατσισμού (του Πάνου Ζέρβα)

Posted by sarant στο 13 Απρίλιος, 2017

Διαβάζω ότι σε διάφορες περιοχές της χώρας θα τελεστεί και φέτος ένα απεχθές (κατά τη γνώμη μου) έθιμο, το λεγόμενο «κάψιμο του Ιούδα» ή «κάψιμο του Εβραίου», ας πούμε στην Ερμιόνη, στην Άρτα, στο Λεβίδι, στην Κρήτη. Αλλού αυτό γίνεται ανήμερα του Πάσχα, αλλού τη Μεγάλη Παρασκευή ή το Μέγα Σάββατο. Το έθιμο είναι βεβαίως παλιό, αλλά πολλές φορές είχε ατονήσει και είχε σταματήσει να γίνεται, αναβίωσε δε σχετικά πρόσφατα (στην Ερμιόνη, ας πούμε, αναβίωσε το 1971 όπως διαβάζω σε ιστοσελίδα της δημοτικής αρχής).

Η Εκκλησία της Ελλάδος είχε καταδικάσει το έθιμο με αλλεπάλληλες εγκυκλίους αλλά σε μακρινές εποχές -το 1891, το 1910 ή το 1918, αλλά όχι πιο πρόσφατα. Κορυφαίοι λαογράφοι, όπως ο αείμνηστος Δημ. Λουκάτος, το έχουν αποδοκιμάσει και έχουν συμφωνήσει να μη γίνεται πια, μετά το Ολοκαύτωμα (γράφω μακριά από τα χαρτιά μου κι έτσι δεν έχω το ακριβές παράθεμα).

Θα μου πείτε, είναι έθιμο. Αλλά δεν είναι όλα τα έθιμα αυτομάτως αποδεκτά. Υπάρχουν έθιμα που, με τα σημερινά μέτρα, κρίνονται αναχρονιστικά, βλακώδη, υποτιμητικά για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εγκληματικά: η βεντέτα, η έκθεση των ματωμένων σεντονιών μετά την πρώτη νύχτα του γάμου, η δημόσια διαπόμπευση ή ο λιθοβολισμός των μοιχών -η κλειτοριδεκτομή αν πάμε και σε άλλους τόπους. Και το κάψιμο του Εβραίου σε αυτήν την κατηγορία εμπίπτει. Ούτε «διορθώνεται» το έθιμο αν το εκσυγχρονίσουμε και το βαφτίσουμε «κάψιμο του τζιχαντιστή Ιούδα» όπως διάβασα πως έγινε πέρσι σε κάποιο κρητικό χωριό.

Αναδημοσιεύω λοιπόν ένα άρθρο του Πάνου Ζέρβα, αρχικά δημοσιευμένο στην… αείμνηστη Καλύβα και στη συνέχεια στο καινούργιο του ιστολόγιο. Βέβαια, πρόκειται για φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Είναι πολλά τα λεφτά κι έτσι κατά πάσα πιθανότητα το φροντιστήριο ρατσισμού θα συνεχίσει να περνάει το άθλιο μήνυμά του και να δηλητηριάζει τις ψυχές…

H φωτογραφία, κι αυτή του Πάνου, προέρχεται από κάποιον Ιούδα της Χαλκιδικής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Λαογραφία, Πασχαλινά, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , | 197 Σχόλια »

Η Γαλλίδα Emily Brontë και το test-άκι (άρθρο του Γιάννη Χάρη)

Posted by sarant στο 27 Μαρτίου, 2017

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, που αρχικά ειχε δημοσιευτεί στην Εφημερίδα των Συντακτών το Σάββατο 18 του μηνός. Για τα θέματα αυτά έχω γράψει κι εγώ στο ιστολόγιο, αλλά ο Χάρης τα γράφει πολύ ωραία, οπότε αξίζει θαρρώ η αναδημοσίευση.

Βασικά, αν προσπεράσουμε το μαργαριτάρι με τη… Γαλλίδα Έμιλι Μπροντέ (Αγγλίδα ήταν!) το άρθρο θίγει τρία ζητήματα:

  • Την τάση αρκετών να αφήνουν αμετάγραφτα τα ξένα κύρια ονόματα, στο λατινικό αλφάβητο.
  • Το φαινόμενο να γράφουν κάποιοι με το λατινικό αλφάβητο λέξεις που έχουν ενσωματωθεί προ πολλού στη γλώσσα μας
  • Το ακόμα πιο εξωφρενικό (κατ’ εμέ, τουλάχιστον) φαινόμενο να γράφουν κάποιοι μια λέξη κατά το ήμισυ με το λατινικό αλφάβητο, όπως το testάκι του τίτλου.

Κατά τη γνωμη μου, υπάρχουν αρκετές δικαιολογίες για να αφήσει κάποιος αμετάγραφτο ένα ξένο κύριο όνομα. Μπορεί να μην είναι σαφές το πώς προφέρεται ή μπορεί η καθιερωμένη απόδοση να μην αντιστοιχεί με την προφορά στην ξένη γλώσσα και ο συντάκτης να μη θέλει να πάρει θέση στο δίλημμα αν π.χ. η Claudia στα ελληνικά πρέπει να μεταγραφει Κλαούντια ή Κλάουντια, αν θα βάλει Κούμπρικ ή Κιούμπρικ, Τσέρτσιλ ή Τσόρτσιλ, Κίσιντζερ ή Κίσινγκερ. Προσωπικά, νομίζω πως είναι καλύτερο να μεταγράφουμε τα κύρια ονόματα σε ένα δημοσιογραφικό άρθρο, ενώ σε ένα βιβλίο πρέπει την πρώτη φορά να βάζουμε και τις δύο μορφές, π.χ.. «Όπως τόνισε ο Τζον Πέρσι (John Percie)….» για να μπορεί ο αναγνώστης αν χρειαστεί να ξέρει πώς θα ανατρέξει στη διεθνή βιβλιογραφία (και να βρει τον Percie και όχι τον Percy).

Ωστοσο, δεν βρίσκω κανεναν απολύτως λόγο να γράφουμε στο λατινικό αλφάβητο λέξεις που έχουν μπει στην ελληνική γλώσσα. Το βρίσκω μάλιστα και παραπλανητικό διότι αν π.χ. γράψεις «επιδόθηκε σε συνεχή sabotage εναντίον του προϊσταμένου του», πώς θα το προφέρεις; Με ζ παχύ σαν τη Ντόρα Μπακογιάννη; Ή με ζ ελληνικό; Αν το προφέρεις με ζ ελληνικό πρέπει να το γράψεις και με ελληνικά στοιχεία.

Εξίσου αδικαιολόγητες βρίσκω τις υβριδικές γραφές του τύπου googleάρω ή testάκι. Το να φτιάξει μια δάνεια λέξη παράγωγα χρησιμοποιώντας ελληνικά επιθήματα και προθήματα, είναι η ανώτατη απόδειξη της απόλυτης ενσωμάτωσής της στη γλώσσα -αυτή την ενσωμάτωση θα έρθουμε να την αναιρέσουμε γράφοντας τη μισή λέξη στο λατινικό αλφάβητο; Είναι κωμικό (αν και ευτυχώς δεν έχω δει ακόμα τέρατα τύπου *χασοgoalης!)

Και ύστερα απ’ αυτόν τον όχι και τόσο σύντομο πρόλογο, ας δούμε το άρθρο του Γιάννη Χάρη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων | Με ετικέτα: , , | 175 Σχόλια »

Μια θλιβερή πρωτιά: οι γεννήσεις με καισαρική

Posted by sarant στο 16 Μαρτίου, 2017

Κατ’ εξαίρεση το σημερινό άρθρο είναι αναδημοσίευση από άρθρο εφημερίδας με ελάχιστον δικό μου σχολιασμό. Κι αυτό το κάνω όχι για να αποφύγω τον κόπο να γράψω άρθρο αλλά επειδή πρόκειται για ένα θέμα που θα ήθελα να το συζητήσουμε.

Πρόκειται για άρθρο του δημοσιογράφου Δημήτρη Τερζή στη χτεσινή Εφημερίδα των Συντακτών, με αφορμή μια έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για το αφύσικα υψηλό ποσοστό τοκετών με καισαρική στην Ελλάδα. Όπως αναφέρεται στην έκθεση, το ποσοστό των καισαρικών στην Ελλάδα φτάνει το 56,8%, τη στιγμή που στην Ευρώπη ο μέσος όρος είναι 30% και το αποδεκτό όριο από τον ΠΟΥ είναι μόλις 15%. Τα ιδιωτικά μαιευτήρια (που έχουν πάνω από το 50% των γεννήσεων) είναι κάπως πιο ευεπίφορα στις γεννήσεις με καισαρική απ’ό,τι τα δημόσια.

Ουσιαστικά έχουμε εδώ έναν φόρο στους πολίτες από τον οποίο επωφελούνται μαιευτήρια και οι μαιευτήρες -αλλά δεν θα πω εγώ τη γνώμη μου, θα παραθέσω το άρθρο και θα ακούσω τα σχόλιά σας. Να επισημάνω πάντως ότι το ποσοστό των τοκετών με καισαρική έχει σημειώσει αύξηση σε όλες τις χώρες τις τελευταίες δεκαετίες.

To άρθρο:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Υγεία | Με ετικέτα: , , , | 314 Σχόλια »

Ελληνική αποκριά – Eustace Clare Grenville-Murray

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2017

Συνεχίζουμε και σήμερα, μέρα αργίας και γιορτής που επιστεγάζει τον αποκριάτικο γιορτασμό, με λογοτεχνικό κείμενο αποκριάτικης θεματολογίας. Θα σας παρουσιάσω ένα ταξιδιωτικό, αναπάντεχο κείμενο, που δεν ξέρω αν είναι ευρύτερα γνωστό. Εγώ πάντως ομολογώ πως δεν το ήξερα και το ανακάλυψα πριν από μερικά χρόνια, καθώς φυλλομετρούσα παλιά τεύχη του Μπουκέτου της κατοχικής περιόδου – του 1942, πραγματικά απρόσμενο διαμάντι μέσα στον ζόφο.

Ο συγγραφέας Ντίκενς περιγράφει στο άρθρο αυτό τις εντυπώσεις του από τον γιορτασμό της Αποκριάς σε ένα ελληνικό χωριό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Από τις γεωγραφικές πληροφορίες που δίνονται, ο φίλος μας ο Σκύλος, που τον αγγάρεψα να πληκτρολογήσει το κείμενο, συμπεραίνει ότι ο τόπος είναι ο Μόλυβος της Λέσβου.

Χάρη στις δυνατότητες που απλόχερα μας δίνει το Διαδίκτυο, μπόρεσα και βρήκα ότι το αγγλικό άρθρο δημοσιεύτηκε το 1854 στο εβδομαδιαίο περιοδικό Household words, που το εξέδιδε ο Ντίκενς στη δεκαετία του 1850 και όπου παρουσίαζε δικά του κείμενα και άλλων, λογοτεχνικά και μη -στο περιοδικό αυτό δημοσίευσε σε συνέχειες μυθιστορήματα όπως τα Δύσκολα χρόνια.

Το συγκεκριμένο άρθρο δημοσιεύτηκε στη ρουμπρίκα The Roving Englishman (Ο περιπλανώμενος Εγγλέζος) με τίτλο A Greek Carnival. Επειδή γράφω βιαστικά, δεν έχω τσεκάρει πότε ακριβώς επισκέφθηκε ο Ντίκενς τα μέρη μας και τι άλλο έχει γράψει σχετικά, κι αν τα όσα έχει γράψει έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά -οπότε υπάρχει πιθανότητα να κομίζω γλαύκα.

Όπως με διόρθωσε ο φίλος μας ο ΣΠ στο σχόλιο 11, συγγραφέας δεν είναι ο Ντίκενς όπως αναφέρει το Μπουκέτο, αλλά ο Βρετανός δημοσιογράφος Eustace Clare Grenville Murray. Λάθος μου που δεν το ερεύνησα περισσότερο.

Το πρωτότυπο άρθρο θα το βρείτε εδώ, στη σελίδα 375 του τόμου. Δεν πρόλαβα να ελέγξω την ελληνική μετάφραση, που αγνοώ ποιος την έκανε, προσέχω πάντως ότι στην αρχή αρχή ο συγγραφέας απευθύνεται σε κάποιον Demetraki, που ο μεταφραστής τον αναβαθμίζει σε Δημήτρη. Ευχαριστώ και πάλι τον φίλο μας τον Σκύλο για την πληκτρολόγηση.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΠΟΚΡΙΑ

ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΙΚΕΝΣ [έτσι αναφέρει το Μπουκέτο]

(Μια άγνωστη κι εξαιρετικώς ενδιαφέρουσα επίκαιρη σελίδα του μεγάλου μυθιστοριογράφου Καρόλου Ντίκενς, στην οποία ο διάσημος συγγραφεύς περιγράφει τον εορτασμόν της τελευταίας Κυριακής της Αποκριάς σε κάποια ελληνική πόλη της Ανατολής).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Αναδημοσιεύσεις, Μυτιλήνη, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , | 108 Σχόλια »

Το ελληνικό αλφάβητο παιδί του φοινικικού

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2017

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα εξαιρετικό κείμενο του αείμνηστου Α.-Φ. Χριστίδη, παρμένο από το πολύ χρήσιμο έργο του Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Το κείμενο το ανάρτησε πρόσφατα στη σελίδα του στο Φέισμπουκ ένας φίλος, αρχαιολόγος από την Κρήτη, ως απάντηση σε κάποιο σεμινάριο που οργανώθηκε στη λεβεντογέννα και όπου κλήθηκε να μιλήσει κάποιος από τον περιοδεύοντα θίασο των ψευτοεπιστημόνων. Επειδή ο Χριστίδης τα λέει πολύ απλά και πολύ καθαρά, σκέφτηκα ότι αξίζει να έχουμε το κείμενό του πρόχειρο για να μπορεί να ανατρέχει κανείς, διότι τσαρλατάνοι και εθνικιστές δεν υπάρχουν βέβαια μόνο στην Κρήτη.

Το ελληνικό αλφάβητο είναι παιδί του φοινικικού

Ας δούμε τα στοιχεία που πείθουν ότι το ελληνικό αλφάβητο γεννήθηκε από το φοινικικό. Το πρώτο στοιχείο είναι η ομοιότητα των γραμμάτων και η παρόμοια σειρά. Το δεύτερο είναι τα ονόματά τους: άλφα, βήτα, γάμα, δέλτα κλπ.

Η λέξη άλφα είναι προσαρμογή του φοινικικού ονόματος ‘aleph, για το ίδιο γράμμα, και σημαίνει ‘βόδι’. Το γράμμα Α δηλαδή προέρχεται από ένα εικονογραφικό σημάδι που απεικόνιζε το βόδι. Αυτό φαίνεται καθαρά αν δούμε το πρωτοσιναϊτικό σημάδι, όπου φαίνεται το κεφάλι του βοδιού με τα κέρατά του. Αυτό το εικονιστικό σχήμα απλοποιήθηκε για να δώσει το Α. Αρχικά λοιπόν ‘aleph σήμαινε το βόδι και την εικόνα του, το εικονόγραμμά του. Στη συνέχεια, όταν το σύστημα γραφής μετατρέπεται από εικονογραφικό/σημασιογραφικό σε αλφαβητικό, το σημάδι δεν απεικονίζει πλέον το αντικείμενο (το βόδι) αλλά τον πρώτο φθόγγο, με τον οποίο αρχίζει η λέξη που το ονομάζει: ‘aleph. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται ακροφωνική: η «αξία» ενός γράμματος ταυτίζεται με το πρώτο σύμφωνο της λέξης που απεικονίζει το σημείο. Το φοινικικό γράμμα ‘aleph (από το οποίο προέρχεται το ελληνικό άλφα) απέδιδε ένα σύμφωνο που σχηματιζόταν βαθιά στη στοματική κοιλότητα – ήταν λαρυγγικό, αυτό σημαίνει το σημάδι ‘ πριν από το a. Για τους Έλληνες ακουγόταν ως το πιο κοντινό στο δικό τους φωνήεν [a], και έτσι το χρησιμοποίησαν για να δηλώσουν αυτό το φωνήεν και το ονόμασαν, προσαρμόζοντας τη φοινικική λέξη, άλφα. Το έκαναν άλφα γιατί το Φ στα αρχαία ελληνικά προφερόταν [ph], όπως θα δούμε παρακάτω. Δεν το άφησαν αλφ γιατί καμιά ελληνική λέξη δεν τελειώνει σε φ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αλφάβητο, Αναδημοσιεύσεις | Με ετικέτα: , | 220 Σχόλια »

Με το νι και με το σίγμα (Παντελής Μπουκάλας)

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2017

Στις καθημερινές μας εφημερίδες δεν γράφονται πολύ συχνά επιφυλλίδες για γλωσσικά θέματα οπότε αξίζει να αναδημοσιεύονται οι εξαιρέσεις. Σήμερα θα αναδημοσιεύσω τη χτεσινή επιφυλλίδα του φίλου Παντελή Μπουκάλα στην Καθημερινή, που θίγει δυο-τρία θέματα σχετικά με τη γλώσσα και με τα ενδιαφέροντα του ιστολογίου. Για να μη μου πείτε όμως ότι τεμπελιάζω, προσθέτω κι εγώ κάμποσα δικά μου, προλογικά και επιλογικά, σχετικά και άσχετα με το άρθρο του Παντελή.

Το άρθρο του Μπουκάλα έχει τίτλο «Με το νι και με το σίγμα», επειδή ανάμεσα στα άλλα θέματά του θίγει το πώς γράφτηκε το όνομα της Αλοννήσου στα δελτία ειδήσεων τις περασμένες μέρες, που το νησί των Σποράδων βρέθηκε στην επικαιρότητα εξαιτίας του χιονιά. Με ένα ή δύο νι; Με ένα ή δύο σίγμα;

Ωστόσο, ο Παντελής εδώ κάνει και λογοπαίγνιο, αφού «κλείνει το μάτι» στη γνωστή έκφραση «με το νι και με το σίγμα». Όταν λέμε κάτι «με το νι και με το σίγμα», το λέμε με όλες τις λεπτομέρειες, χωρίς να παραλείψουμε τίποτα. Για παράδειγμα, στη Βέρα του Κεχαΐδη ένας ήρωας λέει: «Θα πάω και θα τα πω στον άντρα της! Όλα! Όλα! Με το νι και με το σίγμα!»

Όπως έχουμε γράψει κι άλλη φορά, η έκφραση πρέπει να γεννήθηκε από τη διαπίστωση της απόστασης ανάμεσα στους τύπους της καθαρεύουσας που διδάσκονταν στα σχολεία, όπως πόλις, πίστις, σχολείον, παιδίον, και στους δημοτικούς τύπους που χρησιμοποιούνταν στον προφορικό λόγο: πόλη, πίστη, σχολείο/σκολειό, παιδί. Οι καθαρεύοντες τύποι θεωρήθηκαν πληρέστεροι αφού είχαν τα τελικά νι και σίγμα που είχαν εκπέσει στους τύπους της καθομιλουμένης (χώρια που το τελικό σίγμα παραλείπεται πριν από τις αντωνυμίες σε κάποιες διαλέκτους, π.χ. ο Νίκο μας, ο πατέρα μου κτλ.) Ταυτόχρονα βέβαια, η παροιμία δείχνει ότι τα τελικά ν και ς θεωρούνταν επίσης λεπτομέρειες, που δεν χάθηκε κι ο κόσμος αν παραλειφθούν και μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις προστίθενται.

Η Αλόννησος γράφεται αρκετές φορές και με ένα νι ενώ επίσης τη βλέπουμε κάποτε και με δύο σίγμα (*Αλόνησσος) κάτι που πρέπει να είναι επίδραση από τη γραφή Alonissos στο λατινικό αλφάβητο (όπου βέβαια το διπλό s χρειάζεται για να μην προφερθεί ζ). Ωστόσο, το ενδιαφέρον είναι ότι η ονομασία Αλόννησος δόθηκε στο νησί το 1838 και ότι κατά πάσα πιθανότητα το νησί δεν ταυτίζεται με την αρχαία Αλόννησο. Πριν από το 1838 το νησί ονομαζόταν Λιαδρόμια ή Λιοδρόμια ή Χιλιοδρόμια. Η Αλόννησος των αρχαίων μπορεί να είναι το (σχεδόν ακατοίκητο) νησί Κυρά Παναγιά που βρίσκεται βορειότερα απ’ τη σημερινήν Αλόννησο, η οποία στην αρχαιότητα λεγόταν Ίκος. Αν ξέρετε κάτι παραπάνω για το θέμα, το βάζετε στα σχόλια -εγώ δίνω τη σκυτάλη στον Παντελή Μπουκάλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 116 Σχόλια »

Θηλυκή ταυτότητα γένους αρσενικού (της Αγγέλικας Ψαρρά)

Posted by sarant στο 18 Νοέμβριος, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι αναδημοσίευση ενός πρόσφατου άρθρου της Αγγέλικας Ψαρρά στην Εφημερίδα των Συντακτών, για ένα θέμα που μας έχει και εδώ απασχολήσει πολλές φορές -τους έμφυλους τύπους των επαγγελματικών θηλυκών και ειδικότερα τον τύπο «η βουλεύτρια». Προκαταβολικά ζητώ συγνώμη από τους τακτικούς σχολιαστές, για τους οποίους το σημερινό θέμα είναι γνωστό -αλλά έχει και η μάθηση μάνα.

Όπως θα έχουν διαπιστώσει όσοι διαβάζουν συχνά το ιστολόγιο, είμαι ένθερμος οπαδός των έμφυλων τύπων και θεωρώ ότι η χρήση τους είναι ένα μικρό αλλά απαραίτητο βηματάκι στην κατεύθυνση της ισότητας των φύλων. Επειδή μέχρι πριν από καναδυό γενιές τόσα και τόσα επαγγέλματα, λειτουργήματα και αξιώματα ήταν άβατο για τις γυναίκες, τα αντίστοιχα επαγγελματικά θηλυκά ονόματα δεν υπάρχουν ή δεν έχουν τριφτεί στη χρήση, κι έτσι ξενίζουν. Χρησιμοποιούνται έτσι επίκοινοι τύποι (δηλαδή για το θηλυκό χρησιμοποιείται ο αρσενικός τύπος: η βουλευτής, η δικαστής κτλ.) οι οποίοι κατά τη γνώμη μου αποτελούν μιαν ωραιότατη μπούρκα που κρατάει τις γυναίκες αόρατες.

Δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες, βέβαια. Στα ουσιαστικά σε -ος, όπου υπάρχουν θηλυκοί τύποι στη γλώσσα μας (π.χ. η μέθοδος) θα δεχτούμε τους επίκοινους τύπους (π.χ. η πρωθυπουργός, αν και θα το λέμε φοβάμαι για ξένες πρωθυπουργούς διότι με τη μαύρη καθυστέρηση που μας δέρνει θα αργήσουμε πολύ να αποκτήσουμε και εκλεγμένη ελληνίδα πρωθυπουργό πλάι στην υπηρεσιακή κυρία Θάνου) Στα ουσιαστικά σε -τής, αντίθετα, οι επίκοινοι τύποι είναι τελείως αδικαιολόγητοι.

Ποιον έμφυλο τύπο; Για την περίπτωση των γυναικών που εκλέγονται στη Βουλή υπάρχουν δυο δυνατότητες να δηλωθεί ο έμφυλος τύπος: υπάρχει ο τύπος βουλεύτρια, που είναι και ο ομαλός ελληνικός τύπος για τα ονόματα της κατηγοριας αυτής (ποιητής-ποιήτρια, νοσηλευτής-νοσηλεύτρια, εκπαιδευτής-εκπαιδεύτρια), αλλά υπάρχει και ο τύπος σε -ίνα, ένα επίθημα που έχει γενική χρήση. Παλιότερα είχα δείξει την προτίμησή μου στον τύπο «βουλευτίνα», τώρα χρησιμοποιώ και τους δύο περίπου αδιάφορα και εναλλάξ. Οι ενστάσεις για τον τύπο «βουλευτίνα» είναι ότι παλιότερα το -ίνα δήλωνε τη σύζυγο του (άντρα) βουλευτή (πρβλ. «να με λένε δημαρχίνα κι ας πεθαίνω από την πείνα»), ότι έχει μια μικρή δυσκολία στη γενική πληθυντικού και ότι κάποιοι θεωρούν υποτιμητικούς τους τύπους σε -ίνα. Οι αντιρρήσεις για τον τύπο «βουλεύτρια» είναι πως ακούγεται υπέρ το δέον λόγιος σε κάποιους και ότι ξενίζει επειδή δεν έχει χρησιμοποιηθεί πολύ -είναι όμως τύπος απολύτως ομαλός. Νομίζω ότι μπορούμε να χρησιμοποιούμε και τους δύο τύπους, σε επισημότερο ύφος τη ‘βουλεύτρια’, σε οικειότερο/προφορικό τη ‘βουλευτίνα’.

Το περίεργο είναι ότι ο τύπος «βουλεύτρια» προκαλεί οργισμένες αντιδράσεις σε διάφορους άντρες, και μάλιστα σε όλο το πολιτικό φάσμα. Οι ακροδεξιοί του Στόχου θεωρούν ένδειξη αγραμματοσύνης τον τύπο «βουλεύτρια» (είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό που γράφουν: μήπως τις μπέρδεψαν με τις χορεύτριες; ), αλλά και στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ πρόπερσι είχε εξαπολύσει δριμύτατη επίθεση στη βουλευτίνα του κόμματός του Αφροδίτη Σταμπουλή, επειδή χρησιμοποιούσε τον τύπο «βουλεύτρια». Αλλά και το πρόσφατο άρθρο της Αγγ. Ψαρρά προκάλεσε ρίγη ιερής αγανάκτησης σε κάποιους πολύ αριστερούς αγωνιστές του πληκτρολογίου, που έγραψαν για το άρθρο που θα διαβάσετε ότι «η ‘μπατσίνα’ της φασιστικής πολιτικής ορθότητας λίγο ως πολυ χαρακτηρίζει ως αναγνώστες του ‘΄Στόχου’ όσους δεν χρησιμοποιούν την λέξη ‘βουλεύτρια'».

Για να ενοχλεί τόσο αυτός ο τύπος, μάλλον αξίζει να τον χρησιμοποιήσουμε.

Μια τελευταία παρατήρηση: κακώς συνδέεται (από κάποιον που την άποψή του παραθέτει η Αγγ.Ψαρρά) ο τύπος «βουλεύτρια» με τη Ζωή Κωνσταντοπούλου. Όπως θα θυμάστε ίσως, δεν είχε ποτέ της, όσο ήταν ΠτΒ, χρησιμοποιήσει τον έμφυλο τύπο, προτιμούσε -άστοχα, αν με ρωτήσετε- την άκομψη κατά τη γνώμη μου προσφώνηση «κυρίες βουλευτές και κύριοι βουλευτές» (ή αντίστροφα, δεν θυμάμαι).

ΘΗΛΥΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΓΕΝΟΥΣ ΑΡΣΕΝΙΚΟΥ (της Αγγ.Ψαρρά)

Δύο πρόσφατα γεγονότα -ψυχρολουσίες, καλύτερα- στάθηκαν αφορμή για το σημερινό σημείωμα: το πρώτο είναι ο ανασχηματισμός και τα όσα σιχαμερά ακούστηκαν και γράφτηκαν για τη νέα υπουργό Εργασίας, αν μάλιστα συγκριθούν με την ασυλία που φάνηκε πως απολαμβάνει ο νέος υφυπουργός Παιδείας.

Το δεύτερο είναι, προφανώς, η εκλογή Τραμπ: η πολιτική παραμένει διεθνώς προνομιακό πεδίο για την άνθηση ενός απροκάλυπτου σεξισμού.

Αλλά οι σεξιστικές συμπεριφορές που κραυγάζουν το όνομά τους τροφοδοτούν -και τροφοδοτούνται από- χαμηλόφωνες αντιστάσεις στην πολιτική παρουσία των γυναικών, αντιστάσεις ικανές να περνούν απαρατήρητες. Εύγλωττο παράδειγμα οι πρόσφατες τύχες μιας φαινομενικά ανώδυνης λέξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Βουλή, Επαγγελματικά θηλυκά, Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , , | 307 Σχόλια »

Το ΤΣΔΟ των ΚΕΠΛΗΝΕΤ του ΠΣΔΜΜΜΜ (της Λίνας Γιάνναρου)

Posted by sarant στο 27 Οκτώβριος, 2016

Το άρθρο που ακολουθεί έχει, όπως θα το μαντέψατε, θέμα του τα ακρώνυμα που συναντάμε στην καθημερινότητά μας. Η κυρία Λίνα Γιάνναρου, πριν το γράψει, συζήτησε μαζί μου και παραθέτει αρκετά πράγματα από αυτά που είπαμε -με την ευκαιρία, να την ευχαριστήσω για τα καλά της λόγια. Θυμίζω ότι είχαμε ξανά «συνεργαστεί» σε ένα άρθρο περί γλωσσικών μύθων το μακρινό 2009 (βρε πώς περνάνε τα χρόνια!)

Δημοσιεύω εδώ το άρθρο της Λίνας Γιάνναρου όπως δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή την Κυριακή και στο τέλος λέω κι εγώ μερικά ακόμα.

Το ΤΣΔΟ των ΚΕΠΛΗΝΕΤ του ΠΣΔΜΜΜΜ

Ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας ήταν κατηγορηματικός στο συνέδριο του κόμματος: «Δεν μπορεί να χαράζεται στρατηγική σε ορισμένα υπουργεία αγνοώντας τις επεξεργασίες των αντίστοιχων τμημάτων και των ΕΠΕΚΕ». Το ακροατήριο κατάλαβε αμέσως σε τι αναφερόταν, όπως και οι κυβερνητικοί συντάκτες. Οι λιγότερο μυημένοι στη συγκεκριμένη αργκό ρωτήσαμε τον διπλανό μας (δηλαδή το google), που μας απάντησε ότι ΕΠΕΚΕ είναι οι Επιτροπές Παραγωγής και Ελέγχου Κυβερνητικού Εργου. Γενικά, η εν λόγω μηχανή αναζήτησης είναι η πιο χρήσιμη βοήθεια όταν παρακολουθείς ομιλίες δημόσιων λειτουργών ή όταν εισέρχεσαι βαθιά σε υπηρεσιακά έγγραφα και νόμους, όταν βουτάς στο κράτος. «Η πειθαρχικώς διωκόμενη υπάλληλος υπέβαλε στην Περιφερειακή Δ/νση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης στο πλαίσιο της αξιολόγησης υποψηφίων εκπαιδευτικών για τοποθέτηση υπευθύνων ΣΕΠ στα ΚΕΣΥΠ…», έγραφε το πόρισμα του γενικού επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης, το οποίο διάβαζα στο πλαίσιο ρεπορτάζ για τη διαφθορά. Το google με έβγαλε στη σελίδα του ΕΟΠΠΕΠ (Εθνικός Οργανισμός Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού Προσανατολισμού), όπου ξεκάθαρα αναφερόταν ότι ΚΕΣΥΠ είναι τα Κέντρα Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού. (Το ΣΕΠ το θυμόμουν από το σχολείο.) Το καλοκαίρι, αντικαθιστώντας τον διαπιστευμένο συντάκτη στο ΥΠΕΝ (υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας), πρώην ΥΠΑΠΕΝ, πρώην ΥΠΕΚΑ, νυν και αεί ΥΠΕΧΩΔΕ (η σελίδα του υπουργείου παραμένει ypeka.gr, προφανώς επειδή ο υπεύθυνος διαχειριστής απείλησε με παραίτηση), γκούγκλαρα σε μία μόνο μέρα τα ακρώνυμα ΑΣΑ, ΣΔΙΤ, ΕΜΑΚ (όχι η γνωστή), ΠΕΣΔΑ, ΦΟΣΔΑ, ΚΑΕΔΙΣΠ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακρώνυμα, Αναδημοσιεύσεις | Με ετικέτα: , , | 181 Σχόλια »

Τούρκικος καφές, καϊμακλής και μερακλίδικος (της Τέτης Σώλου)

Posted by sarant στο 5 Οκτώβριος, 2016

Εμείς βέβαια από το 1974 τον λέμε ελληνικό,  ονομασία που έπιασε απόλυτα, σε αντίθεση με την άλλη πρόταση για «βυζαντινό» που επιχείρησαν κάποιοι να τον αποκαλέσουν, εντελώς ανιστόρητα αφού, αν δεν πέφτω έξω, ο καφές έφτασε στα μέρη μας μετά την Άλωση. Ο καφές, που είναι από εκείνα τα τουρκικά(*) δάνεια που κανένας λόγιος δεν πρότεινε απ’ όσο ξέρω να εξελληνιστούν, εκτός από τον… λογιότατο της Βαβυλωνίας, ο οποίος τον είχε πει «νηφοκοκκόζωμον» για να παρακούσει ο Ανατολίτης και να νομίζει πως γυρεύει νύφη και κοκόνα. Ίσως στην αποδοχή της τουρκικής ονομασίας από τους καθαρευουσιάνους να έπαιξε ρόλο και η διεθνοποίηση της λέξης, διότι αφού το café, caffé και δεν συμμαζεύεται ακουγόταν σε Παρίσια και Βερολίνα δεν πείραζε να ακούγεται και στην Αθήνα. Κάποιοι μάλιστα κοτσάρισαν κι ένα δεύτερο φ (είχα προλάβει ταμπέλες ΚΑΦΦΕΝΕΙΟΝ), εντελώς ανελλήνιστο κι αυτό αφού στα αρχαία ελληνικά ήταν αδύνατο να υπάρχει διπλό φι.

Αλλά πλατειάζω, διότι το θέμα μου δεν είναι ο καφές ειδικά. Θέλω να παρουσιάσω σήμερα ένα πολύ ωραίο κείμενο που έγραψε η διαδικτυακή φίλη Τέτη Σώλου, γνωστή και καλή σκιτσογράφος και όχι μόνο, στο οποίο αφηγείται ένα περιστατικό σε ένα καφενείο -αλλά το κείμενό της έχει μιαν ιδιαιτερότητα, ότι περιλαμβάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 111 λέξεις τουρκικής προέλευσης που χρησιμοποιούμε συχνά.

Μου άρεσε πολύ το κείμενο και της ζήτησα την άδεια να το αναδημοσιεύσω αφού το ιστολόγιό μας ασχολείται συχνά με τα γλωσσικά δάνεια. Θυμίζει κάπως την προσπάθεια του Ξεν. Ζολώτα να γράψει στα αγγλικά χρησιμοποιώντας λέξεις μόνο ελληνικής προέλευσης (παλιότερο άρθρο εδώ) Βέβαια, στο κείμενο της Τέτης οι τουρκικής προέλευσης λέξεις είναι μειοψηφία, αλλά από την άλλη το κείμενο διαβάζεται απολαυστικά και είναι γραμμένο σε στρωτά και υπαρκτά ελληνικά, κάτι που δεν μπορούμε να το ισχυριστούμε για την ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη κατά τα άλλα προσπάθεια του Ζολώτα, που έδωσε κείμενα μάλλον ακατανόητα τόσο από Έλληνες όσο και από Άγγλους.

Επιπλέον, αξίζουν συγχαρητήρια στην Τ.Σ. διότι το κείμενό της ελάχιστες αστοχίες είχε από ετυμολογικής πλευράς (σε 2-3 περιπτώσεις μόνο δεν ήταν λέξεις τουρκικής προέλευσης). Βέβαια, υπάρχουν πάντοτε αμφισβητούμενες περιπτώσεις, αλλά με βάση τις ετυμολογίες του ΛΚΝ (του Πετρούνια δηλαδή) οι 111 λέξεις έχουν, αν δεν κάνω λάθος, τουρκική προέλευση.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στο ιστολόγιο της Τέτης Σώλου, που έχει τον ευρηματικό τίτλο Hellas Special και που σας συνιστώ να το κοιτάξετε. Το αναδημοσιεύω εδώ, με μία αλλαγή που έκανα, ώστε οι λέξεις τουρκικής προέλευσης να είναι πάντοτε 111. Το κειμενο συνοδεύεται από σκίτσα, φυσικά της Τέτης Σώλου. Μπορείτε να βρείτε τις 111 λέξεις; Για τις απαντήσεις, δείτε στο τέλος.

(*) Τουρκικής προέλευσης σημαίνει ότι οι λέξεις μπήκαν στα ελληνικά από τα τουρκικά. Δεν ενδιαφέρει αν τα τουρκικά είχαν πάρει τη λέξη από τα περσικά ή τα αραβικά ή (σε μια-δυο περιπτώσεις) από τα ελληνικά  (οπότε έχουμε αντιδάνειο).

Τούρκικος καϊμακλής και μερακλίδικος

ts1

Το κείμενο έχει 111 λέξεις τούρκικης προέλευσης που χρησιμοποιούμε συχνά. Μπορείτε να τις εντοπίσετε;


Η πρώτη μέρα των διακοπών μας άρχισε περίεργα. Τη Ματίνα την κυνηγούσαν απ’ το γραφείο και πήγε σ’ ένα ίντερνετ καφέ για να της εκτυπώσουν κάτι μέιλ. Εγώ με τον Μήτσο και τον Λεφτέρη μπήκαμε στο καφεζαχαροπλαστείο «Το μελτεμάκι». Πιάσαμε τραπέζι κοντά στο τζαμωτό για να βλέπουμε έξω. Είχε συννεφιάσει και ο ουρανός ήταν μαβής. Σε λίγο άρχισε να ρίχνει με το τουλούμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αναδημοσιεύσεις, Γελοιογραφίες, Γλωσσικά δάνεια | Με ετικέτα: , , | 293 Σχόλια »

Λωποδυτική ανθολογία (για την αργκό το 1934)

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι αναδημοσίευση ενός κειμένου που δημοσιεύτηκε το 1934 στην εφημερίδα «Ακρόπολις» με θέμα την αργκό του υποκόσμου της εποχής. Το ανακάλυψε τυχαία ο φίλος μας ο Κόρτο και προσφέρθηκε να το πληκτρολογήσει και να μου το στείλει, μια και έχει γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο συντάκτης του άρθρου παρουσιάζει την αργκό του υποκόσμου στους ευυπόληπτους αναγνώστες της εφημερίδας σαν κάτι το εξωτικό, ιδωμένο ή ακουσμένο απέξω -όχι δηλαδή όπως την προσλάμβανε, λίγο νωρίτερα, ο αναγνώστης πχ. των μυθιστορημάτων του Πέτρου Πικρού. Αναρωτιέμαι αν δοκίμασε τον πειρασμό να εμπλουτίσει λίγο το υλικό του για να το κάνει πιο αξιοπερίεργο (κι αν ενέδωσε στον πειρασμό) -και βέβαια, ύστερα από 80 χρόνια δεν είναι καθόλου εύκολο να κρίνουμε την αυθεντικότητά του.

Ο συντάκτης παραθέτει δύο αργκοτικά κείμενα, εμφανώς φτιαχτά από τον ίδιο και κατάφορτα από συνθηματικές λέξεις και φράσεις, που τα εξηγεί και δίνει και γλωσσάρι -το πρώτο κείμενο έχει λέξεις που παραπέμπουν σε άνθη και φυτά ενώ το δεύτερο θυμίζει τα καλιαρντά. Καθώς το άρθρο δημοσιεύεται αμέσως μετά την πρωτομαγιά, ο αρθρογράφος παίρνει αφορμή από τη γιορτή των λουλουδιών, κάνοντας υπαινιγμό και σε έναν διάσημο στην εποχή του στίχο του Αχιλλέα Παράσχου, και στη συνέχεια παρουσιάζει το «ανθοκομικό» κείμενο.

Το άρθρο το υπογράφει ο Ε. Θωμόπουλος, που πρέπει να είναι ο Στάθης Θωμόπουλος, που τον αναφέρει ο Μάγερ στην Ιστορία του Ελληνικού Τύπου σαν συντάκτη της Ακροπόλεως. Τον βρίσκω να υπογράφει τη νεκρολογία του Λαπαθιώτη το 1944 και το ρεπορτάζ για τη δίκη του Ναυτικού το 1948.

Κατ’ εξαίρεση, διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου, αλλά βέβαια μονοτονίζω. Και ευχαριστώ και πάλι τον Κόρτο!

ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ ————— ΤΕΤΑΡΤΗ, 2 Μαΐου 1934

ΖΩΗ ΚΑΙ ΚΙΝΗΣΙΣ

ΤΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΟΣΜΟΥ

 

ΛΩΠΟΔΥΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ

ΚΑΙ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙΣ

Οι ερωτευμένοι, οι ποιηταί και οι άνθρωποι των πέντε δακτύλων – Το λουλούδινον αλφάβητον της ρωμέϊκης αργκώ- Μία συνταγή και μία απολογία με τα τρία περίεργα ιδιώματα.

Σπεύσαντες οι ερασταί έδρεψαν…ναρκίσσους, εις της πρωτομαγιάς τους φαιδρούς και ευώδεις παραδείσους, όπως θέλει ο παληός ρωμαντικός ποιητής. Και όπως ήθελαν οι σύγχρονοι ποιηταί και ποετάστροι, οι οποίοι υπεράφθονοι όπως τα μανιτάρια της εποχής, «αδεία της ημέρας», μας άλλαζαν τον αδόξαστο από των στηλών των εφημερίδων και των περιοδικών. Οι ύμνοι και οι παιάνες προς τον μήνα των ρόδων και του έρωτος, δια τα εξαίσια των οποίων «ουδενός μάρτυρος εστί χρεία», έδωσαν κι’ επήραν. Από την γενικήν…ανθοφιλολογίαν όμως ελησμονήθη η πρακτικωτέρα! Εκείνη, που κάμνει τους επιχειρηματίας των πέντε δακτύλων να συνεννοούνται και να χαίρωνται…τα αγαθά του επαγγέλματός των και τα λαγωνικά της αστυνομίας να «τρελλαίνωνται» από το κακό τους, που δεν ημπορούν να την εννοήσουν. Να μας συγχωρούν οι ερωτευμένοι και οι ποιηταί. Αλλά και οι λωποδύτες έχουν εμπνευσθή και αυτοί από την ανθολογίαν τας προσωνυμίας των μεγάλων τους κόλπων. Οι αστυνομικοί μετά μακράς και πολυμόχθους προσπαθείας, έχουν κατατοπισθή επάνω – κάτω με την λουλούδινη λωποδυτικήν αυτήν διάλεκτον. Όχι δε ολοκληρωτικώς, γιατί και η περίεργος διάλεκτος έχει διαρκή την ανανέωσιν με τας εμπνεύσεις των ενδιαφερομένων από τον κόσμο των λουλουδιών και των χορταρικών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αναδημοσιεύσεις | Με ετικέτα: , , | 170 Σχόλια »

Θυμήθηκα τον ετυμόλογο κ. Στυλιανίδη

Posted by sarant στο 22 Σεπτεμβρίου, 2016

Επειδή σήμερα έχω ταξίδι δεν προλάβαινα να γράψω άρθρο, οπότε σκεφτόμουν να επαναλάβω κάποιο παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, που να το έχουν ξεχάσει οι παλαιότεροι επισκέπτες και να μην το ξέρουν οι νεότεροι.

Είδα όμως ότι ξαναήρθε στην επιφάνεια ένα άρθρο από τον παλιό μου ιστότοπο, που δεν έχει δημοσιευτεί ποτέ εδώ, οπότε αποφάσισα να αναδημοσιεύσω εκείνο. Βέβαια, είναι άρθρο του 2008 (στον παλιό μου ιστότοπο έχω σταματήσει να προσθέτω νέο υλικό από το 2009), αλλά έχει ως αντικείμενο αφενός το Λερναίο κείμενο, που συνεχώς επανέρχεται στην επικαιρότητα, και αφετέρου τον κ. Ευριπίδη Στυλιανίδη, που εξακολουθεί να έχει πολιτική δραστηριότητα, και μάλιστα εξ αιτίας του ξαναέγινε λόγος για εκείνο το παλιό μου άρθρο. Οπότε, δεν είναι εντελώς ανεπίκαιρο.

Το ιστολόγιο, κυρίως λόγω έλλειψης χρόνου, δεν έχει πάρει μέρος στη συζήτηση που έχει ανοίξει για το μάθημα των Θρησκευτικών και την αλλαγή του χαρακτήρα του σε θρησκειολογικό μάθημα, όπως ανακοίνωσε ο υπουργός κ. Ν. Φίλης, αλλά συμφωνεί ένθερμα με την αλλαγή (δεν ξέρω πάντως αν ισχύει από φέτος ή αν πρόκειται για εξαγγελία).

lernaiostylΣτη συζήτηση αυτή, παρενέβη και ο κ. Στυλιανίδης, που έχει διατελέσει και υπουργός Παιδείας, με το τιτίβισμα που βλέπετε αριστερά, που το βρίσκω κατάπτυστο και διχαστικό, αλλά και εντελώς εκτός πραγματικότητας (σκεφτείτε μονο ότι σε πολλές τάξεις οι αλλόθρησκοι μαθητές είναι πλειοψηφία).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Λερναίο κείμενο | Με ετικέτα: , | 147 Σχόλια »

Ευάγγελος Πετρούνιας (1935-2016)

Posted by sarant στο 14 Σεπτεμβρίου, 2016

Χτες ανακοινώθηκε ο θάνατος ενός πολύ σημαντικού Έλληνα γλωσσολόγου, του Ευάγγελου Πετρούνια, που ήταν ομότιμος πλέον καθηγητής στο ΑΠΘ (αλλά και μετά τη συνταξιοδότησή του συμμετείχε ενεργά στην εκπαιδευτική διαδικασία). Εδώ μπορείτε να διαβάσετε την ανακοίνωση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας.

Ίσως επειδή δεν ήταν καλός στις δημόσιες σχέσεις, ο Πετρούνιας δεν είχε την αναγνώριση που θα του άξιζε. Ήταν και κάπως δύσκολος χαρακτήρας, λένε. Δεν τον είχα γνωρίσει προσωπικά, δεν ξέρω. Μία φορά μόνο του τηλεφώνησα για κάποια ετυμολογική απορία, έτσι ξεκάρφωτα, και ο άνθρωπος με άκουσε και μου απάντησε.

Ανέφερα την ετυμολογία, επειδή μια πολύ σημαντική αλλά αφανής δουλειά του Πετρούνια ήταν ότι επιμελήθηκε τις σύντομες ετυμολογικές σημειώσεις του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής. Σύντομες, αλλά πολύ ουσιαστικές όπως μπορείτε να δείτε φυλλομετρώντας το λεξικό (που υπάρχει άλλωστε ονλάιν).

Στο ιστολόγιο έχουμε αναφερθεί στον Πετρούνια όταν παρουσιάσαμε την πρότασή του για βελτιωμένο μονοτονικό σύστημα -πράγματι, ο Πετρούνιας υποστήριζε ότι κάποιες μονοσύλλαβες λέξεις πρέπει να τονίζονται και κάποιες δισύλλαβες να μην τονίζονται, ενώ χρησιμοποιούσε την παύλα στα εγκλιτικά. Το κείμενό του για το μονοτονικό μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο του ΚΕΓ (αν δείτε τον τίτλο στα αγγλικά, πρέπει να κλικάρετε στο ελληνικό σημαιάκι πάνω δεξιά).

Θα δείτε όμως στην πράξη το μονοτονικό του Πετρούνια, επειδή, για αποχαιρετισμό, σκέφτηκα να παρουσιάσω μια πολύ σημαντική εργασία του με τίτλο «Nεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα» και βέβαια διατήρησα (όσο μπόρεσα) τιμής ένεκεν το δικό του σύστημα τονισμού.

Το κείμενο που θα παρουσιάσω έχει πολύ ψωμί, αλλά είναι πολύ πυκνά διατυπωμένο, έτσι που το διάβασμά του δεν είναι καθόλου εύκολο -απαιτητικό αλλά ουσιαστικό και αξιόλογο, όπως ήταν ο μακαρίτης. Μπορείτε να το βρείτε ονλάιν σε μορφή pdf εδώ, αλλά προτίμησα να το περάσω από οσιάρ και να το ανεβάσω εδώ, παρόλο που είναι εκτενέστατο και παρόλο που κατά τη μετατροπή θα κακόπαθε, αφενός για να υπάρχει και να γκουγκλίζεται και αφετέρου για να συζητήσουμε κάποιες πτυχές του.

Ο Πετρούνιας απαριθμεί περιπτώσεις αλλαγής της γλώσσας που γίνονται υπό την επίδραση της αγγλικής (και παλιότερα της γαλλικής). Τέτοια κείμενα έχουν αξία επειδή πολλές φορές, ιδίως οι νεότεροι, δεν συνειδητοποιούν την αλλαγή. Προσέξτε ότι καταγράφει χωρίς να αποδοκιμάζει (αν και έμμεσα φαίνεται η στάση του σε κάποια σημεία). Δεν συμφωνώ με όλα όσα λέει αλλά θεωρώ πως πρόκειται για πολύ αξιόλογο κείμενο που μπορεί να δώσει έναυσμα για πολλές συζητήσεις.

Αν κουραστείτε στην ανάγνωση, μπορείτε να περάσετε απευθείας στο Συμπέρασμα, που είναι σύντομο και ουσιαστικό, έστω κι αν η κατακλείδα του ηχεί απαισιόδοξα.

Κλείνοντας τη δική μου εισαγωγή, δανείζομαι (χωρίς άδεια) κάτι που μου έγραψε ένας καλός φίλος που είχε την τύχη να έχει καθηγητή τον Πετρούνια -είναι κάπως απόλυτα διατυπωμένο αλλά θαρρώ πως στην ουσία του δεν είναι αβάσιμο:

Θα μπορούσα να πω ότι ο Πετρούνιας ήταν ο Αντι-Μπαμπινιώτης – κι όχι μόνο επειδή είχαν διαμετρικά αντίθετες απόψεις, όχι μόνο για το «δημοτικιστικό πάθος». Ο Πετρούνιας είχε ελάχιστες σχέσεις με την ιδιοτέλεια και σχεδόν καμία με τις PR. Δεν πρέπει να τον απασχόλησε ποτέ το πώς να «πουλήσει» τον εαυτό του. Ο Πετρούνιας δεν κινδύνεψε ποτέ να γίνει αντονομασία για τον «γλωσσολόγο» στο στόμα των ανόητων κι ασφαλώς δεν κινδύνεψε ποτέ να καταντήσει υπουργός.

Όμως, αν υπήρξε σ’ αυτή τη γενιά ένας μεγάλος γλωσσολόγος στην Ελλάδα, αυτός ήταν ο Πετρούνιας. Κι επιτρέψτε μου να περιαυτολογήσω: πόσο τυχεροί ήμασταν εμείς που το μάθαμε αυτό, ήδη από τη δεκαετία του ’80! Και πόσο άτυχοι στάθηκαν εκείνοι που δεν το κατάλαβαν, μέχρι και πολύ αργότερα!

Ελαφρύ να’ναι το χώμα που θα τον σκεπάσει…

 

Ευάγγελος B. Πετρούνιας

Νεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα

Αντικείμενο της εργασίας

Στόχος της εργασίας είναι η παρουσίαση των βασικών επιδράσεων ξένων γλωσσών και ιδιαίτερα των αγγλικών στο γραμματικό σύστημα της ελληνικής. Δέ θα επιμείνω εδώ σε γενικά θεωρητικά προβλήματα δανεισμού. Αρκούμαι να παραπέμψω στην παλιότερη μονογραφία της Ά. Αναστασιάδη (1994), στο υπο εκτύπωση άρθρο της Κακριδή-Φεράρι για την ακλισία της γενικής, και στον υπο έκδοση συλλογικό τόμο Π. Πολίτης (επιμ.), O λόγος της μαζικής επικοινωνίας: το ελληνικό παράδειγμα, που ετοιμάζει το Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη.

Επίσης δέ θα παρουσιάσω στατιστικές χρήσης σε έντυπα ή ηλεκτρονικά MME. Αναφέρω μόνο πως η ξένη επίδραση διαπιστώνεται περισσότερο σε ‘καθωσπρέπει’ εφημερίδες, όπως η Καθημερινή, το Βήμα (άν και τελευταία με περιορισμό της ακλισίας της γενικής), σε μικρότερο βαθμό η Ελευθερο­τυπία. Απο τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις, την πρώτη θέση κατέχει το ραδιοφωνικό 3ο Πρόγραμμα, που ειδικεύεται στην κλασική μουσική και απευθύνεται σε κατα τεκμήριο μορφωμένο κοινό, και ακολουθούν οι κρατι­κοί τηλεοπτικοί σταθμοί. Γενικά, είναι προφανές πως κατευθυντήριες γραμ­μές για μίμηση των αγγλικών δίνουν αρχισυντάκτες εφημερίδων, καθώς και διευθυντές ειδήσεων των καναλιών, όπως για παράδειγμα ο N. Χατζηνικολάου, παλιότερα η Λ. Κανέλλη. Τα ίδια αυτά MME χρησιμοποιούν ευκαι­ριακά και τύπους ή εκφράσεις της παλιάς, παραδοσιακής καθαρεύουσας σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό απο τα περισσότερο ‘λαϊκά’ MME.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Εις μνήμην | Με ετικέτα: , , , | 246 Σχόλια »

Ἀπετάξω τῷ πολυτονικῷ; (άρθρο του Βενέδικτου Βασιλείου)

Posted by sarant στο 25 Αύγουστος, 2016

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του γλωσσολόγου Βενέδικτου Βασιλείου, που δημοσιεύτηκε στις αρχές του μήνα στην κυπριακή εφημερίδα «Σημερινή», όπου ο Βασιλείου διατηρεί εβδομαδιαία στήλη για γλωσσικά θέματα.

Μια και δεν είναι πολλές οι γλωσσικές στήλες σε ελληνόφωνες εφημερίδες, καλό είναι να μαθαίνουμε όσες υπάρχουν (μια άλλη είναι του φίλου Γιάννη Χάρη στην Εφημερίδα των Συντακτών, με αναδημοσίευση στο ιστολόγιό του -όποιος ξέρει κι άλλες, προσθέτει στα σχόλια). Κατά σύμπτωση, από σήμερα θα είναι διαθέσιμα ονλάιν τα άρθρα του Βασιλείου στη Σημερινή, σε αυτή τη σελίδα του Φέισμπουκ.

Διάλεξα να παρουσιάσω σήμερα ένα άρθρο του Βασιλείου που ασχολείται με το πολυτονικό, ένα ζήτημα για το οποίο έχω κι εγώ γράψει αρκετά, τόσο στο ιστολόγιο όσο και στον παλιό μου ιστότοπο (όπου μάλιστα είχα και ειδική ενότητα για το θέμα, με τον τίτλο Δασείας καταίρεσις). Για να το πω ακριβέστερα, το άρθρο του Βασιλείου είναι το δεύτερο για το θέμα των συστημάτων γραφής και τονισμού, έχει προηγηθεί το άρθρο «Και εγένετο μονοτονικόν«, που εξετάζει την εξέλιξη από την κεφαλαιογράμματη γραφή ως το πολυτονικό και στη συνέχεια το μονοτονικό. Για τεχνικούς λόγους προτίμησα να παρουσιάσω εδώ το δεύτερο άρθρο -το πρώτο μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο της εφημερίδας.

Έχω πάντως μια μικρή διαφωνία με τον Βασιλείου: δεν είμαι βέβαιος ότι όντως «το πολυτονικό έχει επιστρέψει στη μόδα» -δεν έχω αυτή την εντύπωση. Αντίθετα, βλέπω εκδοτικούς οίκους που κάποτε τύπωναν μόνο πολυτονικό να έχουν ρίξει νερό στο κρασί τους και να τυπώνουν και μονοτονικό. Αλλά τον αφήνω να τα πει ο ίδιος.

— Ἀπετάξω τῷ πολυτονικῷ; — Ἀπεταξάμην! — Σίγουρα;

Οι αντιδράσεις στη νομοθετική κατάργηση του πολυτονικού και καθιέρωση του μονοτονικού το 1982 στην Ελλάδα και στην Κύπρο είναι λίγο πολύ γνωστές. Οι υποστηρικτές του μονοτονικού ανέμεναν από καιρό τον επίσημο ενταφιασμό του άταφου νεκρού και χειροκρότησαν με ικανοποίηση την απόφαση. Αντίθετα, οι πολέμιοι του μονοτονι­κού και υποστηρικτές του πολυτονικού αντέδρασαν στην «εθνική μειοδοσία» καλλιεργών­τας την κινδυνολογία ότι δήθεν η ελληνική γλώσσα καταστρέφεται και αφελληνίζεται μόνο και μόνο επειδή γράφουμε, για παράδειγμα, «εκ των υστέρων» και όχι «ἐκ τῶν ὑστέρων»· οι Κασσάνδρες μάλιστα προβλέπουν ότι σύν­τομα το ελληνικό αλφάβητο θα δώσει τη θέση του στο λατινικό και καλούν σε πατριωτικό ξε­σηκωμό για την προάσπιση των εθνικών ηθών και αξιών! Η ιδεολογικο-πολιτική χροιά που δόθηκε στη διένεξη αυτή υπήρξε κάτι παραπά­νω από προφανής: προοδευτικοί και πρώην οπαδοί του στρατοπέδου της δημοτικής από τη μια, ακραίοι συντηρητικοί με προσκόλληση στην καθαρεύουσα από την άλλη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Μονοτονικό | Με ετικέτα: , , , | 180 Σχόλια »

Έξι θεμελιώδεις πλάνες για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2016

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα κείμενο που κυκλοφόρησε τελευταία, και που το υπογράφουν πάρα πολλοί άξιοι πανεπιστημιακοί γλωσσολόγοι και φιλόλογοι, αλλά και μάχιμοι (μεταφραστές, εκπαιδευτικοί), πάνω στη συνεχιζόμενη συζήτηση για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο, ένα θέμα για το οποίο έχω γράψει κι εγώ πριν από καμιά εικοσαριά μέρες.

Το συγκεκριμένο κείμενο το προσυπογράφω, αν και δεν το έχω υπογράψει, για τον απλό λόγο ότι δεν μου ζητήθηκε (θα υπέγραφα πολύ ευχαρίστως). Το καλό που έχει το κείμενο είναι πως ορίζει έξι θέσεις υπέρ της διδασκαλίας των αρχαίων, που τις θεωρεί λαθεμένες, έξι θεμελιώδεις πλάνες λοιπόν, τις οποίες επιχειρεί, μία προς μία, να τις ανασκευάσει.

Σύμφωνα με τους συντάκτες του κειμένου, οι έξι πλάνες είναι οι εξής:

Α. Η πρώτη θεμελιώδης πλάνη είναι ότι την πρώτη γλώσσα τη μαθαίνουμε μέσω διδασκαλίας και ότι, για να την κατακτήσουμε «σε βάθος» και «ολοκληρωμένα», πρέπει να διδαχθούν παλαιότερες μορφές της (αρχαία, καθαρεύουσα…), οι οποίες αποτελούν και τη βάση για την κατάκτηση της νεοελληνικής «γραμματικής» (μορφολογίας και σύνταξης).

Β. Η δεύτερη θεμελιώδης πλάνη αφορά την καλλιέργεια του λεξιλογίου μέσω της αρχαίας ελληνικής.

Γ. Η τρίτη θεμελιώδης πλάνη αφορά την ταύτιση της γλώσσας με τα κείμενα, του κώδικα με το περιεχόμενο.

Δ. Η τέταρτη θεμελιώδης πλάνη αφορά τις υποτιθέμενες ευεργετικές ιδιότητες της αρχαίας ελληνικής στην «όξυνση του νου» και στη βελτίωση της γλωσσικής ικανότητας.

Ε. Η πέμπτη διαδεδομένη θεμελιώδης πλάνη και διαστρέβλωση της πραγματικότητας αφορά τη θέση του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών στο εκπαιδευτικό σύστημα άλλων, κυρίως ευρωπαϊκών, χωρών.

ΣΤ. Η έκτη πλάνη αφορά την άποψη ότι η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής στο γυμνάσιο θα αποτελέσει φραγμό στην υποτιθέμενη ξενομανία και στη χρήση των greeklish.

Αν σας τράβηξα το ενδιαφέρον, είτε συμφωνείτε με τις θέσεις που εδώ θεωρούνται πλάνες είτε όχι, σας συνιστώ να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο, που το παραθέτω αμέσως παρακάτω. Κι εδώ μπορείτε να δείτε ποιοι υπογράφουν το κείμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αναδημοσιεύσεις, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: | 158 Σχόλια »