Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αντιδάνεια’ Category

730 (ή χίλιες και μία) ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο έπρεπε να το είχα γράψει εδώ και πολύ καιρό, αλλά ολιγώρησα. Πριν απο 4 χρόνια, ένας φίλος μού είχε στείλει έναν κατάλογο με «220 τουρκικές λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά», ο οποίος κυκλοφορούσε στο Διαδίκτυο και μου ζήτησε τη γνώμη μου. Αντί να του απαντήσω κατ’ ιδίαν, έγραψα ένα άρθρο με βάση εκείνον τον κατάλογο, παρόλο που είχε λάθη (λέξεις που δεν ήταν τουρκικής προέλευσης) και ελλείψεις (μεταξύ άλλων έλειπαν όλες οι λέξεις από το ΑΜ ως το ΓΙ), επειδή δεν προλάβαινα να φτιάξω έναν δικό μου κατάλογο χωρίς λάθη και επειδή παρά τα λάθη ο ανώνυμος συντάκτης του καταλόγου μού φάνηκε ότι έχει καλό γλωσσικό αισθητήριο. Και είχα σκοπό σε πρώτη ευκαιρία να φτιάξω έναν καλύτερο και πληρέστερο κατάλογο.

Ήταν λάθος -αφενός διότι αμέλησα να φτιάξω τον δικό μου κατάλογο και αφετερου διότι εκείνο το άρθρο που έγραψα έχει αναδημοσιευτεί αμέτρητες φορές, χωρίς όμως την εισαγωγή του -οπότε ο κατάλογος των 220 λέξεων (με τα λάθη του) πιστώνεται ή χρεώνεται σε μένα. Πολλές από αυτές τις αναδημοσιεύσεις έχουν γίνει σε, ας πούμε, ελληνοκεντρικούς ιστοτόπους, οπότε τα σχόλια των αναγνωστών έχουν αρκετό ενδιαφέρον, καθώς επιχειρούν, με αρκετή φαντασια πολλές φορές, να αποκαταστήσουν την τρωθείσα, όπως τη βλέπουν, παρθενία της γλώσσας μας. Αλλά για το θέμα αυτό αξίζει χωριστό άρθρο.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ όμως, το σαββατοκύριακο που βρήκα λίγο χρόνο έφτιαξα τον κατάλογο που θα δείτε πιο κάτω, με 730 λέξεις. Γιατί 730; Διότι τόσες βγήκαν (για την ακρίβεια είναι 727 λέξεις και τρία στοιχεία, τα επιθήματα -τζης και -λίκι και το πρόθημα καρα-). Βασικά, έκανα συγκερασμό δύο καταλόγων, τον κατάλογο με τα τουρκικά δάνεια που υπάρχει στο Ετυμολογικό Λεξικό Μπαμπινιώτη και τις λέξεις τουρκικής ετυμολογίας του Μείζονος Ελληνικού Λεξικού, που τις είχε φτιάξει σε κατάλογο ο Νίκος Λίγγρης σε μια συζήτηση στη Λεξιλογία. Το Μείζον έχει και κάμποσες λέξεις που έκρινα ότι δεν λέγονται πια τόσο πολύ, κι αυτές τις απέκλεισα. Από τον Μπαμπινιώτη δεν απέκλεισα λέξεις, αν και ίσως θα έπρεπε (ιδίως τα διάφορα επιφωνήματα που έχει στον κατάλογό του και που τα έβαλα και στον δικό μου).

Όταν λέμε «λέξεις τουρκικής προέλευσης» εννοούμε τις λέξεις που μπήκαν στην ελληνική γλώσσα από τα τουρκικά, ανεξάρτητα από την απώτερη προέλευσή τους, διότι αυτό είναι το επιστημονικά ορθό. Τούτο σημαίνει ότι περιλαμβάνονται όχι μόνο πάρα πολλες λέξεις περσοαραβικής προέλευσης αλλά και μερικά αντιδάνεια δηλ. λέξεις όπως το τεφτέρι, που είναι δάνεια από τα τουρκικά (defter) αλλά η τουρκική λέξη είναι με τη σειρά της δάνειο από τα ελληνικά (διφθέρα). Ο Μπαμπινιώτης, κακώς κατά τη γνώμη μου, δεν περιλαμβάνει στον κατάλογο του τα αντιδάνεια καθώς και κάποιες λέξεις με απώτερη δυτική προέλευση (π.χ. μπουγάτσα). Από την άλλη, υπάρχουν και λίγες λέξεις τουρκικής απώτερης αρχής που δεν τις έχω στον κατάλογο επειδή εμείς τις δανειστήκαμε απο άλλη γλώσσα (π.χ. οδαλίσκη, ορδή). Πάντως, για να προλάβω ενστάσεις, σημειώνω τα αντιδάνεια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 272 Comments »

Από τo κέρατo στo καράτι

Posted by sarant στο 25 Ιανουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο είναι παρακλάδι του προχτεσινού. Προχτές μιλήσαμε για κέρατα, κυρίως με τη μεταφορική τους σημασία, σήμερα θα δούμε πώς από το κέρατο φτάσαμε στο καράτι, λεξιλογικά εννοώ. Οι λέξεις έχουν βέβαια ηχητική συγγένεια, αλλά οι σημασίες τους φαίνονται να απέχουν πολύ. Πώς μπορούμε να φτάσουμε από το κέρατο στο καράτι;

Θα πάμε μέσω Κερατέας, ή μάλλον μέσω κερατέας. Κερατέα είναι η χαρουπιά, το δέντρο που κάνει τα χαρούπια -κερατέα η έλλοβος το επιστημονικό της όνομα. Στην κλασική αρχαιότητα ονομαζόταν κερωνία, στα ελληνιστικά χρόνια την είπαν και κερατέα -και σήμερα τη λέμε ξυλοκερατιά και ξυλοκέρατα τα χαρούπια, που μοιάζουν πράγματι με κέρατα. Η λέξη χαρουπιά/χαρούπι είναι τουρκοαραβικής προέλευσης, και αντίστοιχες βρίσκουμε σε πολλές γλώσσες της Ευρώπης (π.χ. carob-tree στα αγγλικά). Στην Κύπρο τη λένε και τερατσιά, ενώ υπάρχουν και τα ονόματα κουντουρουδιά και κουτσουπιά. Είναι δέντρο αποκλειστικά μεσογειακό.

800px-garrovesΟ καρπός της χαρουπιάς ή ξυλοκερατιάς, τα χαρούπια ή ξυλοκέρατα, λέγονταν κεράτια στην αρχαιότητα -κερατάκια δηλαδή. Όπως και σήμερα, έτσι και στην αρχαιότητα, μια από τις βασικές χρήσεις αυτού του εξαιρετικά θρεπτικού καρπού ήταν να τον δίνουν ζωοτροφή στα γουρούνια. Οι άνθρωποι δεν τον καταδέχονταν, εκτός όταν έπεφτε πείνα. Στην παραβολή του Ασώτου, ο άσωτος υιός όταν δυστύχησε «επεθύμει γεμίσαι την κοιλίαν αυτού από των κερατίων ών ήσθιον οι χοίροι, και ουδείς εδίδου αυτώ»

Αν ανοίξετε έναν λοβό χαρουπιού, θα βρείτε μέσα τα σπόρια. Τα σπόρια αυτά ονομάστηκαν επίσης κεράτια στην αρχαιότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής, Φυτά | Με ετικέτα: , , , , | 182 Comments »

Πώς καλλιεργούσαν στη Μαντίνεια το χασίς;

Posted by sarant στο 2 Δεκεμβρίου, 2016

Ο Γουίλι, ο μαύρος θερμαστής από το Τζιμπουτί, έλεγε πώς καπνίζουνε στο Αλγέρι το χασίς (ή τον καπνό) και στο Άντεν πώς χορεύοντας πίνουν την άσπρη σκόνη. Εμείς όμως στο σημερινό άρθρο θα δούμε όχι πώς κάπνιζαν αλλά πώς καλλιεργούσαν το χασίς στη Μαντίνεια, και αυτό θα το πληροφορηθούμε από την πιο επίσημη πηγή, από μιαν «Έκθεσιν περί της καλλιεργείας του (sic) ινδικού καννάβεως (χασίς) εν Μαντινεία», η οποία συντάχθηκε τον Μάρτιο του 1914 στην Τρίπολη από τον Ι.Θ.Μπακόπουλο, βοηθό νομογεωπόνου Αρκαδίας και δημοσιεύτηκε στην περιοδική έκδοση «Γεωργικόν και δασικόν δελτίον» (έτος 4ον, Ιαν-Μάρτ. 1914, Τεύχος Α’) την οποία εξέδιδε το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας.

Δηλαδή, και ίσως δεν το ξέρουν πολλοί αυτό, πριν από 100 χρόνια η καλλιέργεια του χασίς όχι απλώς ήταν νόμιμη στην Ελλάδα (και παγκοσμίως, νομίζω), όχι απλώς γινόταν ανεκτή, αλλά και υποστηριζόταν επίσημα από το κράτος, με ενημερωτικές εκδόσεις όπως κάθε άλλη καλλιέργεια.

Το φυλλάδιο του νομογεωπόνου μού το έστειλε ο φίλος μας ο Γρηγόρης ο Κοτορτσινός, και αν θέλετε να το διαβάσετε κι εσείς το έχω ανεβάσει εδώ. Θα παραθέσω εδώ μερικά αποσπάσματα, δίνοντας έμφαση και σε κάποιες λέξεις (διότι λεξιλογούμε). Ο νομογεωπόνος γράφει σε καθαρεύουσα (όχι άπταιστη, όπως καταλάβατε από το «του καννάβεως») αλλά χρησιμοποιεί και μερικές λαϊκές λέξεις που τις έχει με πλάγιους χαρακτήρες.

Κατά σύμπτωση, πριν από μερικούς μήνες ο Στέλιος Κούλογλου, ο δημοσιογράφος του tvxs και ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, διοργάνωσε στο Ευρωκοινοβούλιο μιαν ημερίδα για την κλωστική και την ιατρική κάνναβη, την οποία βρίσκω ότι μπορείτε να παρακολουθήσετε σε βίντεο εδώ. Η κάνναβη είναι πράγματι ένα φυτό με εντυπωσιακά πολλές χρήσεις -οι υποστηρικτές του το θεωρούν σχεδόν θαυματουργό. Βέβαια, άλλο φυτό είναι η ινδική κάνναβη από την οποία παράγεται το χασίς και άλλο, συγγενικό βέβαια, η κοινή ή κλωστική κάνναβη -κι αυτή περιέχει THC, τη δραστική ουσία του χασίς, αλλά σε πολύ μικρότερη περιεκτικότητα.

Πριν από μερικά χρόνια κυνηγούσαν τους εισαγωγείς προϊόντων κλωστικής κάνναβης, λες και μπορούσε κανείς να μαστουρώσει φορώντας κανναβένια πουκάμισα, τώρα νομίζω ότι έχει σταματήσει αυτό -όποιος ξέρει ας πει περισσότερα. Υπάρχει βέβαια και η ιατρική χρήση της κάνναβης -ως παυσίπονο είναι εξαιρετικό.

Ότι η καλλιέργεια του χασίς ήταν νόμιμη στην Ελλάδα προπολεμικά, το ήξερα ήδη. Νομίζω μάλιστα ότι η απαγόρευση ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ή αρχές δεκαετίας του 1930, αλλά δόθηκε μια παράταση για να εξαντληθούν τα αποθέματα που είχαν στις αποθήκες τους οι έμποροι -και η οριστική απαγόρευση ήρθε επί Μεταξά. Ευχαρίστως όποιος έχει ακριβέστερα στοιχεία να συνεισφέρει στα σχόλια.

Λοιπόν, η έκθεση που συντάχθηκε «συνεπεία της υπ’ αριθμόν 8851 τηλεγραφικής διαταγής» της ανώτερης αρχής, μας πληροφορεί στην αρχή ότι «το χασίς σπείρεται εις όλα τα εδάφη, κυρίως όμως προτιμητέα είναι τα πολύ γόνιμα και υγρά, προπαντός δε τα ποταμόχωστα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ι. Μπακόπουλος, Φυτά | Με ετικέτα: , , , | 276 Comments »

Ελληνοαραβικά γλωσσικά ταξίδια

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2016

Το άρθρο αυτό το έγραψα περί το 2003 και το δημοσίευσα στο περιοδικό «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου». Το είχα βάλει στον παλιό μου ιστότοπο, αλλά όχι στο ιστολόγιο. Βέβαια, τα περισσότερα σημεία του τα έχω συμπεριλάβει σε άλλα άρθρα, όχι όμως ολόκληρο το άρθρο. Ο λόγος που το δημοσιεύω σήμερα δεν είναι για να γλιτώσω την υποχρέωση να γράψω καινούργιο άρθρο, αλλά ότι είχα αναπληροφόρηση από έναν αναγνώστη του ιστοτόπου, την οποία και προσθέτω στο τέλος. (Αναπληροφόρηση είναι αυτό που ελληνικά λέγεται φίντμπακ. Όταν έχουμε χημικομηχανικά συστήματα, το λέμε ανατροφοδότηση ή ανάδραση, αλλά όταν χρησιμοποιείται για γνώμες και πληροφορίες προτιμώ την αναπληροφόρηση). Κάνω πάντως κάποια επικαιροποίηση του άρθρου.

Ελληνοαραβικά γλωσσικά ταξίδια

Στο προηγούμενο σημείωμα, μιλώντας για τις λέξεις που έχουν την αφετηρία τους σε κύρια ονόματα, έκανα μια φευγαλέα αναφορά στον μεσογειοκεντρικό κόσμο, της εποχής πριν από τον Κολόμβο. Με αυτή την αφορμή, ας δούμε σε τούτο το σημείωμα μερικές ιστορίες λέξεων που ταξίδεψαν ανάμεσα στα μέρη τα δικά μας, στον αραβικό κόσμο και στη Δύση.

Δεκαπέντε χρόνια μετά την καθιέρωση του ευρώ η δραχμή εξακολουθεί βρίσκεται στο προσκήνιο, σαν απειλή για πολλούς, σαν ελπίδα για κάποιους άλλους. Εδώ δεν οικονομολογούμε όμως, λεξιλογούμε. Και από λεξιλογική άποψη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η δραχμή, παρόλο που έδωσε τη θέση της στο ευρώ, εξακολουθεί ωστόσο να ζει και βασιλεύει στον αραβικό κόσμο -αν όχι ακριβώς η ίδια, τότε τα εγγονάκια της: εννοώ το ντιρχάμ (dirham), που είναι η βασική νομισματική μονάδα στο Μαρόκο και στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ ως υποδιαίρεση του δηναρίου (dinar) υπάρχει επίσης στη Λιβύη, το Ιράκ και την Ιορδανία, καθώς και ως υποδιαίρεση του ριάλ στο Κατάρ. Και βέβαια το ντιρχάμ είναι δάνειο από τη δραχμή, και όχι πρόσφατο αλλά πανάρχαιο: το έτος 75 Εγίρας (695 δικό μας) κόπηκαν τα πρώτα ντιρχάμ, που ήταν πάντοτε ασημένια νομίσματα, ενώ τα δηνάρια ήταν χρυσά. Σε μια ιστοσελίδα ισλαμικών σπουδών είδα μάλιστα κάποιον να καυχιέται ότι σήμερα ένα κοτόπουλο κοστίζει 1 περίπου ντιρχάμ, όσο ακριβώς κόστιζε πριν από 1400 χρόνια, στην εποχή του Προφήτη!

Η απόσταση είναι μικρή από το νόμισμα στο μέτρο βάρους· από το ασημένιο νόμισμα ντιρχάμ ή το περσικό ντιράμ, που οι λεβαντίνοι το πρόφερναν ντραμ, φτάνουμε στο μέτρο βάρους, ναι, σωστά το καταλάβατε, το δράμι, που ήταν επίσημο μέτρο βάρους στην Ελλάδα ως υποδιαίρεση της οκάς έως την 1η Ιουλίου 1959 που καταργήθηκε. Το δράμι αντιστοιχούσε σε 3,2 γραμμάρια και η οκά είχε 400 δράμια, εξ ου και η παροιμιακή φράση Τα έχει τετρακόσια, δηλαδή είναι πανέξυπνος και μαζί προσεχτικός, δεν «χάνει». (Μιλώντας για νομίσματα, να προσθέσουμε και το αρμενικό ντραμ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 140 Comments »

Κορδέλες και κορδελάκια

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2016

Εγκαινιάστηκε τις προάλλες ένα τμήμα της Ολυμπίας οδού στο Κιάτο, ενός έργου που παραμένει ημιτελές εδώ και χρόνια, με αποτέλεσμα να πληρώνουμε όχι ευκαταφρόνητα διόδια για μια διαδρομή που εύστοχα έχει χαρακτηριστεί «σκοτώστρα».

Η σχετική τελετή έγινε με παρουσία του πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα και στην ανακοίνωσή της, η Νέα Δημοκρατία επισήμανε ότι o πρωθυπουργός «έκοψε μία ακόμη κορδέλα ενός έργου που ξεκίνησε επί Κυβέρνησης Κ. Καραμανλή«.

Είναι βέβαια προνόμιο των υπουργών και των πρωθυπουργών να κόβουν κορδέλες όταν εγκαινιάζουν έργα ή τμήματα έργων, και ανάλογες κορδέλες είχε κόψει και η κυβέρνηση Σαμαρά, όταν ήταν τρικομματική, αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε θα σταθούμε, ακριβώς, σε αυτή τη λέξη, την κορδέλα.

Λέμε «ο υπουργός έκοψε την κορδέλα» και εννοούμε την ταινία που υπάρχει στην είσοδο του έργου που εγκαινιάζεται. Κόβοντας την κορδέλα, παραδίδει το έργο σε χρήση, ας πούμε. Δεν ξέρω αν ο Αλέξης Τσίπρας όντως πήρε ψαλιδάκι και έκοψε την ταινία, αλλά έχω δει σε άλλα εγκαίνια να εκτελείται αυτό το τελετουργικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Τραγούδια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 152 Comments »

Μετά το αυτεπίστροφο πραξικόπημα

Posted by sarant στο 22 Ιουλίου, 2016

Την περασμένη Παρασκευή το βράδυ παρακολουθήσαμε, σε απευθείας σύνδεση, την απόπειρα πραξικοπήματος στη γειτονική Τουρκία, η οποία στην αρχή φάνηκε να επικρατεί· κυκλοφόρησαν μάλιστα φήμες ότι ο ανατραπείς πρόεδρος Ερντογάν είχε ζητήσει άσυλο στη Γερμανία ή σε άλλη χώρα και ότι η αίτησή του είχε απορριφθεί. Τα πρώτα ανακοινωθέντα των Αμερικανών ήταν τόσο γενικόλογα, που έδιναν την εντύπωση ότι καλοδέχονται το πραξικόπημα, και σε πολλών το μυαλό ήρθε το αντίστοιχο πραξικόπημα στην Αίγυπτο, όταν ο στρατός ανέτρεψε με επιτυχία τον ισλαμιστή πρόεδρο Μόρσι.

facetimeΗ νύχτα βγάζει επίσκοπο κι η αυγή μητροπολίτη, λέει όμως μια παροιμία. Στη δική μας περίπτωση, η νύχτα έβγαζε την πιθανολογούμενη επικράτηση των πραξικοπηματιών, αλλά η αυγή έβγαλε την απόλυτη επικράτηση του Ερντογάν, ο οποίος, αφού απέφυγε τη σύλληψη από τις επίλεκτες μονάδες στο θέρετρο όπου παραθέριζε, απεύθυνε με Facetime διάγγελμα προς τον τουρκικό λαό καλώντας τον να βγει στους δρόμους, ενώ την ίδια έκκληση απεύθυναν και ιμάμηδες από τα τζαμιά. Και πράγματι ο λαός, ή τουλάχιστον οι φιλικά προσκείμενοι προς το κυβερνητικό κόμμα ΑΚΡ βγήκαν στον δρόμο, έδωσαν μάχες με τα τανκς, και γρήγορα η πλάστιγγα άρχισε να κλίνει προς το μέρος της κυβέρνησης -είχαμε δηλαδή ανατροπή της ανατροπής. Πρέπει να σημειωθεί ότι το πραξικόπημα δεν το καταδίκασε μόνο ο Ερντογάν, αλλά και η τουρκική και κουρδική αριστερά, το HDP.

Ακολούθησε η εβδομάδα της αντεκδίκησης. Οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί που συμμετείχαν στο πραξικόπημα συνελήφθησαν και πολλοί κακοποιήθηκαν, ο Ερντογάν ανακοίνωσε την παύση δεκάδων χιλιάδων δημόσιων λειτουργών (δικαστικών, εκπαιδευτικών, στρατιωτικών) και στη συνέχεια έθεσε τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με μια ταχύτητα που θυμίζει προγραφές, ενώ υπαινίχθηκε σαφώς ότι θα επαναφέρει τη θανατική ποινή. Όπως ήταν αναμενόμενο, η αποτυχία του πραξικοπήματος έλυσε τα χέρια του Ερντογάν ο οποίος προχωράει τώρα στο να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο της κατάστασης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Διεθνή, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , | 114 Comments »

Στο καρνάγιο

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2016

Τις προάλλες είχα βγει έναν πρωινό περίπατο εδώ που παραθερίζω, και πέρασα μπροστά από ένα καρνάγιο, ένα μικρό ναυπηγείο κυρίως για επισκευές σε σκάφη, όχι πια καΐκια αλλά κυρίως γιοτ και άλλα σκάφη αναψυχής. Έβγαλα και μια φωτογραφία, που δεν ξέρω αν φαίνεται καλά:

carnagio

Και τα δυο κότερα της φωτογραφίας είναι νηοναυτολογημένα σε ευρωπαϊκές πόλεις. Το αριστερό στο Μάιντς, που βέβαια δεν είναι παραθαλάσσια πόλη, αλλά έχει λιμάνι ποταμίσιο, αφού η Μαγεντία, όπως λέγαμε παλιά τη γενέτειρα του Γουτεμβέργιου, βρίσκεται πάνω στον Ρήνο και μάλιστα στη συμβολή του με τον Μάιν.

Το δεξιό κότερο, πάλι, που έχει το ασυνήθιστο για κότερο όνομα Revolution (τι να εννοεί ένας σκαφάτος όταν λέει για επανάσταση; ) έχει νηοναυτολογηθεί στο Ipswich, το Ίπσουιτς της ανατολικής Αγγλίας, που το γράφουμε Ίπσουιτς και όχι Ίψουιτς (παρά τον Ίψεν) -και πρέπει να ομολογήσω ότι το «ανατολικής Αγγλίας» το βρήκα προ ολίγου στη Βικιπαίδεια και ότι προηγουμένως δεν ήξερα πού ακριβώς βρίσκεται το Ίπσουιτς.

Με ποδοσφαιρικά μάλλον κριτήρια κρίνοντας, έχοντας συγκαταλέξει την Ίπσουιτς Τάουν στην ίδια κατηγορία με την Κόβεντρι, τη Σέφιλντ ή τη Νότιγχαμ Φόρεστ, θεωρούσα πως το Ίπσουιτς βρίσκεται στα μεσόγεια, αλλά είδα ότι ζούσα μέσα στην πλάνη, αφού το Ίπσουιτς, όπως είπαμε, βρίσκεται στην ανατολική Αγγλία, κοντά στο Νόριτς (Norwich, αυτό το -wich είναι ρίζα σκανδιναβική που σημαίνει ‘κόλπος’ ‘οικισμός, χωριό’, όπως στο Νάρβικ ή το Ρέικιαβικ). Και παρόλο που εκ πρώτης όψεως η πόλη δεν είναι ακριβώς παραθαλάσσια, βρίσκεται όμως στην εκβολή του ποταμού Όργουελ (όπως ο συγγραφέας) και έχει σημαντικό λιμάνι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , | 231 Comments »

Άδεια κατσαρόλα

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2016

Το άρθρο που διαβάζετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες στην κυριακάτικη Αυγή, στο νέο ένθετο Υποτυπώσεις, με υπεύθυνο τον ποιητή Γιώργο Κοροπούλη, ένθετο που διαδέχτηκε τα Ενθέματα όπου υπεύθυνος ήταν ο φίλος Στρατής Μπουρνάζος. Μια και είναι η πρώτη εμφάνιση της στήλης στο νέο ένθετο, χρειάστηκε μια εισαγωγική παράγραφος. Και επειδή η εφημερίδα εξακολουθεί να βάζει αδήριτα όρια στην έκταση των κειμένων της, αναγκαστικά οι ευχαριστίες προς τον Στρατή Μπουρνάζο ήταν λακωνικές.

Το ένθετο είναι καινούργιο, αλλά η στήλη είναι παλιά. Πράγματι, η μηνιαία στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» άρχισε να δημοσιεύεται τον Σεπτέμβριο του 2008 στα Ενθέματα της Αυγής. Από τότε, την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα εξετάζουμε μία ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν αρκετά στον μήνα που πέρασε. Τώρα που οι Υποτυπώσεις διαδέχτηκαν τα Ενθέματα είμαι βέβαιος ότι η συνεργασία θα είναι εξίσου γόνιμη και ανέφελη όπως ήταν με τον Στρατή Μπουρνάζο –που με αυτή την ευκαιρία θέλω να τον ευχαριστήσω για μια ακόμη φορά.

Ο Ιούνιος έκλεισε κάτω από τον αστερισμό του βρετανικού δημοψηφίσματος και του Μπρέξιτ, όμως διάλεξα για το εναρκτήριο άρθρο στις Υποτυπώσεις κάτι λιγότερο επίκαιρο, μια λέξη που αναφέρεται σε κάτι που συνέβη όχι στο τέλος παρά στη μέση –ακριβώς!- του μήνα, σε ένα γεγονός και σε μια λέξη που θα μπορούσαν αλλά δεν κατάφεραν να σημαδέψουν την επικαιρότητα. Εννοώ τη συγκέντρωση με το σύνθημα «Παραιτηθείτε!» που οργανώθηκε από δήθεν υπερκομματικούς πολίτες στις 15 Ιουνίου με αίτημα την παραίτηση της κυβέρνησης. Και επειδή η συγκέντρωση αυτή χαρακτηρίστηκε «συγκέντρωση-κατσαρόλα» από τους επικριτές της, διάλεξα να παρουσιάσω σήμερα αυτή τη λέξη, την κατσαρόλα, μια και έχει αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, τόσο σε καθαρά γλωσσικό επίπεδο όσο και σε πολιτικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία, Σουρής | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 289 Comments »

Το περιφρονημένο φρούτο που μου αρέσει

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2016

Τις προάλλες μαζέψαμε ένα καφασάκι μούσμουλα από τη μουσμουλιά μας. Εμφανισιακά δεν έλεγαν και πολλά, αλλ’ από γεύση ήταν άλλο πράμα -γλυκύτατα. Τα τσάκισα λοιπόν, και με την ευκαιρία θυμήθηκα πως, αφού είναι η εποχή τους, ταιριάζει να επαναλάβω το άρθρο που είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο τέτοιες μέρες πριν από πέντε χρόνια. Να το επαναλάβω, αλλά με αρκετές διαφορές -στην ουσία παίρνω τη μορφή του κειμένου που δημοσιεύτηκε στη συνέχεια στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, και κάνω και σ’ αυτήν μερικές αλλαγές.

Eriobotrya_japonica_JPG1bΤο μούσμουλο το λέω «περιφρονημένο» επειδή, αν κάνουμε ψηφοφορία για το λιγότερο αγαπημένο φρούτο, έχει σοβαρή πιθανότητα να βρεθεί σε μια από τις πρώτες, δηλαδή τις τελευταίες, θέσεις. Το περιφρονημένο αυτό φρούτο, με τα πολλά και υπερμεγέθη κουκούτσια και τη σχετικά λιγοστή, φτενή σάρκα, έχει κάποιους φανατικούς φίλους αλλά ποτέ δεν κατέκτησε τις μάζες, όσο ωραίο κι αν είναι το θέαμα της φορτωμένης με καρπούς μουσμουλιάς, προς το τέλος της άνοιξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 280 Comments »

Μηνολόγιον Απριλίου και φέτος

Posted by sarant στο 1 Απριλίου, 2016

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως, αλλά όχι πάντα, την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που το έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Πα 1 Του βαρώνου Μυγχάουζεν και των ανιδιοτελώς ψευδομένων
Σα 2 Διεθνής ημέρα παιδικού βιβλίου
Κυ 3 Γενέσιον Θεοδώρου Κολοκοτρώνη του στρατηλάτου
Δε 4 Γενέσιον Ανδρέου Ταρκόφσκη και αυτοκτονία Δημητρίου Χριστούλα
Τρ 5 Ιακώβου Καζανόβα του μεγάλου εραστού
Τε 6 Του ζωγράφου Ραφαήλου
Πε 7 Παγκόσμια ημέρα υγείας – Ιπποκράτους του Κώου
Πα 8 Γενέσιον Ιακώβου Μπρελ
Σα 9 † Φραγκίσκου Βάκωνος
Κυ 10 Θρίαμβος Σπυρίδωνος Λούη του ωκύποδος
Δε 11 Γιούρι Γκαγκάριν, του πρώτου ανθρώπου εις το Διάστημα
Τρ 12 Τα μεγάλα Διονύσια
Τε 13 Βαρούχ Σπινόζα του προδρόμου του Διαφωτισμού και Σαμουήλ Μπέκετ γενέσιον
Πε 14 † Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι αυτοχειριασμός
Πα 15 Λεονάρδου ντα Βίντσι
Σα 16 † Γεωργίου Βιζυηνού, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον
Κυ 17 Γενέσιον Κωνσταντίνου Καβάφη και τελευτή Νίκου Παπάζογλου και Δημήτρη Μητροπάνου
Δε 18 † Αλβέρτου Αϊνστάιν τελευτή
Τρ 19 † Καρόλου Δαρβίνου
Τε 20 Ιωάννου Ιακώβου Ρουσώ και του Κοινωνικού Συμβολαίου
Πε 21 Βεβήλωσις του Φοίνικος (αποφράς ημέρα)
Πα 22 † Γουλιέλμου Σαιξπήρου του μεγάλου δραματουργού
Σα 23 † Τελευτή Γεωργίου Καραϊσκάκη
Κυ 24 Της γενοκτονίας των Αρμενίων
Δε 25 † Μαγελάνου του εξερευνητού
Τρ 26 Γενέσιον Ευγενίου Ντελακρουά
Τε 27 Γενέσιον Αδαμαντίου Κοραή του Διαφωτιστού
Πε 28 Μιχαήλ Λομονόσωφ
Πα 29 † Κωνσταντίνου Καβάφη του ανεπαναλήπτου
Σα 30 Μαρίας Πολυδούρη τελευτή.

Να διευκρινίσω εδώ ότι η νίκη του Σπύρου Λούη στην Ολυμπιάδα του 1896 έγινε, με το τότε ημερολόγιο, στις 29 Μαρτίου. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι Ολυμπιακοί αγώνες είναι ένα διεθνές γεγονός, και επειδή την ίδια μέρα το μηνολόγιο τιμά τη μνήμη ενός δικού μας προσώπου, ας μείνει εδώ, αλλά ας έχουμε κατά νου την αλλαγή των ημερολογίων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Ετυμολογικά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 198 Comments »

Γιατί λάμπει ο λαμπίκος;

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2016

220px-Alambik1Προχτές στο ιστολόγιο, εκεί που λέγαμε για το αντιμόνιο, σε κάποια σχόλια η συζήτηση, που πολύ συχνά γοητευτικά ξεστρατίζει, έφτασε και στο σύνεργο των αλχημιστών που λέγεται στα αγγλικά alembic, και που το βλέπουμε στην εικόνα αριστερά (από τη Βικιπαίδεια).

Είπα λοιπόν πως από εκεί είναι και η δική μας λέξη «λαμπίκος», που είναι αντιδάνειο -και πρόσθεσα πως «θα γράψουμε κάποτε» για το θέμα αυτό.

Παρόλο που στα ιστολογικά χρέη δεν υπάρχει τόκος και ανατοκισμός, καλό είναι να μην τα αφήνεις να διογκώνονται -κι έτσι, αποφάσισα να γράψω σήμερα το άρθρο που κάπως αόριστα υποσχέθηκα.

Όταν σήμερα λέμε «λαμπίκος», ή «λαμπίκο», εννοούμε συνήθως κάτι που είναι τόσο καθαρό ώστε να αστράφτει, κάτι πεντακάθαρο που λάμπει. «Το έκανα λαμπίκο το πάτωμα», μπορεί να πει με καμάρι κάποιος ή κάποια (συνήθως κάποια και συνήθως σε διαφήμιση). Αυτό το «λαμπίκο» είναι επίρρημα. Μάλιστα, πρόσφατα άνοιξε στη γειτονιά μου ένα πλυντήριο αυτοκινήτων που έχει την επωνυμία «καντο labiko» -απ’ ό,τι κατάλαβα πρόκειται για σελφ σέρβις, εξού και η προστακτική, αν και δεν κατάλαβα για ποιο λόγο έγραψαν τον μισό τίτλο στα ξένα αφού και οι δυο λέξεις είναι ελληνικές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 175 Comments »

Κελεπούρι και εμπόριο

Posted by sarant στο 27 Ιανουαρίου, 2016

Τις προάλλες είχα μια συζήτηση (μέσω ηλεμηνυμάτων) με τον φίλο Γιώργο Μπαλόγλου, σχετικά με τη λέξη «κελεπούρι», τη σημασία της και τα αγγλικά αντίστοιχά της. Κατά σύμπτωση, με τη λέξη αυτή είχα ασχοληθεί παλιά -και εννοώ πολύ παλιά, μπορεί και πριν από είκοσι χρόνια, τότε που δεν υπήρχαν ιστολόγια και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Για να πιάσω τα πράγματα από την αρχή, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχα παρακαλέσει μια φίλη μου που ταξίδευε συχνά στην Πόλη, να μου φέρει όχι λουκούμια ή δερμάτινα παρά το λεξικό του Redhouse, ένα πολύ καλό τουρκοαγγλικό λεξικό που θεωρείται το καλύτερο στο είδος του. Πέρασα πολλές απολαυστικές ώρες φυλλομετρώντας το λεξικό και καταγράφοντας κοινές λέξεις και αντίστοιχα εκφραστικά μέσα.

Το Ρέντχαουζ δεν είναι ετυμολογικό λεξικό, αλλά δίνει, έστω και τηλεγραφικά, ετυμολογικές πληροφορίες, και συγκεκριμένα, αν μια λέξη είναι δάνειο σημειώνει πλάι σε κάθε λέξη τη γλώσσα από την οποία προήλθε. Προσοχή, δεν σημειώνει τη γλώσσα της απώτερης προέλευσης, αλλά τη γλώσσα από την οποία τα τουρκικά δανείστηκαν τη λέξη -για παράδειγμα, στο λήμμα domates (στα τουρκικά έτσι είναι ο ενικός) το λεξικό σημειώνει Gk (= ελληνικά) διότι από τα ελληνικά πήραν τη λέξη, άσχετο αν η απώτερη προέλευση είναι από τη γλώσσα των Αζτέκων.

Λοιπόν, καθώς φυλλομετρούσα το λεξικό, έπεσα πάνω στο λήμμα kelepir, τη λέξη από την οποία προήλθε και το δικό μας κελεπούρι. Και είδα ότι στο λεξικό σημειώνεται Gk για την προέλευση της λέξης kelepir, δηλαδή ελληνική προέλευση.

Αυτό μού κίνησε το ενδιαφέρον, διότι από τότε είχα αρχίσει να καταγράφω τα αντιδάνεια της ελληνικής γλώσσας, κι αν το kelepir στα τουρκικά είναι δάνειο από τα ελληνικά, αυτό σημαίνει πως το κελεπούρι είναι αντιδάνειο.

Αλλά από ποιαν ελληνική λέξη να προέρχεται το kelepir; Δεν μπορούσα να σκεφτώ -και το άφησα εκεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Comments »

Το μπουκάλι που νανουρίζει

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2016

Το ιστολόγιο δεν είναι εφημερίδα να παρακολουθεί από κοντά την επικαιρότητα, κι έτσι το σημερινό άρθρο δεν θα ασχοληθεί με τα πολιτικά νέα, το είχα άλλωστε γράψει πριν ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εσωκομματικών εκλογών στη Νέα Δημοκρατία. Έτσι, περιορίζομαι να εκφράσω τη χαρά μου που χτυπήθηκε η οικογενειοκρατία και το πελατειακό κράτος και συνεχίζω ανεπίκαιρα με ένα σύντομο γλωσσικό άρθρο, που είναι στην πραγματικότητα ανάπτυξη ενός πολύ σύντομου άρθρου από τον παλιό μου ιστότοπο.

Ποιο είναι το ‘μπουκάλι που νανουρίζει’ του τίτλου; Θα μπορούσε να είναι ένα μπιμπερόν γεμάτο γάλα -οι κόρες μου, θυμάμαι, σαν ήταν μικρές ζητούσαν το βράδυ «το μπουκάλι μου», ξάπλωναν, έπιναν και σε λίγο αποκοιμιούνταν, και το ζεστό γάλα έχει βέβαια καταπραϋντικές ιδιότητες, αλλά το μπουκάλι του τίτλου δεν νανουρίζει κυριολεκτικά αλλά μόνο ετυμολογικά, αφού η ετυμολογία, παρά την… ετυμολογία της (ότι δηλαδή έτυμον = αληθές) δεν λέει την αλήθεια, εκτός κι αν πιστεύετε πως τα πορτοκάλια έρχονται από την Πορτογαλία.

Καμιά φορά ακούμε, ιδίως από ανθρώπους που θέλουν να δώσουν στην ομιλία τους ένα κάπως περισπούδαστο ύφος, από πολιτικούς ας πούμε, φράσεις όπως «Βαυκαλίζεται να πιστεύει ο πολιτικός μου αντίπαλος ότι … όμως η πραγματικότητα θα τον διαψεύσει».

Βαυκαλίζομαι λοιπόν, αυταπατώμαι, ξεγελώ τον εαυτό μου. Και ενεργητικό, βαυκαλίζω κάποιον, τον ξεγελώ, τον αποκοιμίζω με ψεύτικες υποσχέσεις ή, σύμφωνα με τον ορισμό του ΛΚΝ: δημιουργώ σε κπ. εφησυχασμό και αισιοδοξία με απατηλές υποσχέσεις και ελπίδες, που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Όπως είπα όμως, το ρήμα χρησιμοποιείται κυρίως σε μέση φωνή, και γι’ αυτό και το ΛΚΝ σε μέση φωνή δίνει και τις δυο παραδειγματικές φράσεις του: Bαυκαλίζεται με την ιδέα ότι μια μέρα θα γίνει διάσημος ηθοποιός. Mη βαυκαλίζεσαι με ψεύτικες ελπίδες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 363 Comments »

Φοινίκια από τη φοινικιά

Posted by sarant στο 30 Νοεμβρίου, 2015

xourmadesΠροχτές η φίλη μας η Λ. ρώτησε αν υπάρχει άρθρο για τα φοινίκια, που είναι και η εποχή τους. Για τα φοινίκια που ξέρω εγώ, γιατί τη λέξη αυτή την έμαθα πολύ μικρός από την αιγενήτισσα γιαγιά μου, δεν έχει ακόμα έρθει ο καιρός τους, αν και πλησιάζει με βήμα ταχύ: διότι «φοινίκια» ξέρω τα μελομακάρουνα, κατεξοχήν γλυκό των Χριστουγέννων (άλλοι θεωρούν τα φοινίκια διαφορετικό γλύκισμα -αλλά έτσι κι αλλιώς μοιάζει πολύ με τα μελομακάρουνα).

Όμως η Λ. είναι από την Κύπρο, και οι κουμπάροι όταν λένε «φοινίκια» εννοούν τους χουρμάδες. Και για τους χουρμάδες είχα έτοιμο άρθρο, που μάλιστα περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, αλλά δεν έχει δημοσιευτεί ως τώρα στο ιστολόγιο. (Τα περισσότερα κεφάλαια εκείνου του βιβλίου, που είναι αφιερωμένο στους καρπούς, είχαν αρχικά παρουσιαστεί στο ιστολόγιο και μετά ξαναδουλεμένα και εμπλουτισμένα μπήκαν στο βιβλίο. Μερικά όμως δεν έχουν δημοσιευτεί εδώ).

Οπότε, παρουσιάζω σήμερα το άρθρο για τους χουρμάδες, που έχει επίσης και λίγα λόγια στο τέλος για την ινδική καρύδα. Προσθέτω και μερικά πράγματα.

Ο χουρμάς είναι ο καρπός του φοίνικα, του πανύψηλου και πανέμορφου δέντρου που φυτρώνει ως διακοσμητικό και στην πατρίδα μας. Ακριβέστερα, είναι καρπός του φοίνικα του δακτυλοφόρου, που λέγεται επίσης φοινικιά ή χουρμαδιά ή και βαγιά. Πρόκειται για δίοικο δέντρο (δηλαδή έχει αρσενικό και θηλυκό, όπως και η φιστικιά) που καλλιεργείται από τα πολύ αρχαία χρόνια στη Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο, ίσως από το 4.000 π.Χ. αν και πατρίδα του πρέπει να είναι η Αραβία, κοντά στον Περσικό κόλπο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παρετυμολογία, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 185 Comments »