Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ανώνυμη δημιουργία’ Category

Σιφνέικες ρίμες, ένα παράδειγμα (Μια συνεργασία από το Κουτρούφι)

Posted by sarant στο 5 Ιανουαρίου, 2020

Ο φίλος μας το Κουτρούφι μού έστειλε προχτές μια συνεργασία για τις σιφνέικες ρίμες, τα αυτοσχέδια λαϊκά δίστιχα που συνηθίζονται στη Σίφνο. Αυτή είναι η δεύτερη συνεργασία του -πρόπερσι είχαμε διαβάσει το άρθρο του για τη σιφνέικη ντοπιολαλιά.

Στο μέιλ που συνόδευε την επιστολή, το Κουτρούφι παρατηρεί: Για ένα Σιφνιό αναγνώστη που γνωρίζει πρόσωπα, καταστάσεις και την μορφολογία του τοπίου, ενδεχομένως, δεν χρειάζονται πολλές επεξηγήσεις. Το πιο σημαντικό, επειδή οι ρίμες αυτές είναι σατιρικές, για έναν τέτοιο αναγνώστη, το γέλιο βγαίνει αβίαστα. Ειλικρινά, έχω την απορία για την εντύπωση που δημιουργούν σε κάποιον που δεν είναι γνώστης των καταστάσεων. Στο κείμενο έχω συμπεριλάβει και κάποιες πληροφορίες για να βοηθηθεί ένας τέτοιος αναγνώστης. Δεν βάζω μόνο τους μη Σιφνιούς.

Συμπεριλαμβάνω και τους Σιφνιούς που είναι νεότεροι από 50 χρονών και δεν έχουν γνωρίσει τα πρόσωπα τα οποία πρωταγωνιστούν. Εγώ π.χ. δεν γνώρισα τον αφηγητή. Τους άλλους πρωταγωνιστές τους ήξερα. Ήταν γείτονές μου στον Αρτεμώνα αλλά και πάλι τους γνώρισα σε μεγάλη ηλικία και δεν μπορώ να τους φανταστώ να κάνουν αυτά που περιγράφονται.
Επίσης σημαντική παράμετρος είναι ότι περιγράφεται μια διαδρομή η οποία μέχρι πριν 30-35 χρόνια περίπου γινόταν σε κακοτράχαλο μονοπάτι. Εδώ και κάποιες δεκαετίες υπάρχει άνετος ασφαλτωμένος δρόμος και η διαδρομή με το αυτοκίνητο γίνεται μέσα σε 15 λεπτά. Έτσι οι νεότεροι Σιφνιοί δεν μπορούν να σκεφτούν τις δυσκολίες της πεζοπορίας που περιγράφονται στις ρίμες

 

ΣΙΦΝΕΙΚΕΣ ΡΙΜΕΣ. ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ.

Οι ρίμες είναι έμμετρα λαϊκά αφηγήματα. Η ιστορία τους, η θέση τους στο γενικότερο πλαίσιο της Δημοτικής Ποίησης και η αξία τους έχουν μελετηθεί και μελετιούνται από ειδικούς. Άρθρα και μελέτες υπάρχουν μπόλικα. Όπως και σε όλο το νησιωτικό χώρο έτσι και στη Σίφνο υπάρχει η συνήθεια αυτή. Αφορμή για να γραφτούν ρίμες μπορεί να δίνονται από την επικαιρότητα, όχι μόνο την ντόπια αλλά και την ευρύτερη (εθνική ή διεθνής). Άλλοτε οι ρίμες έχουν σατιρική διάθεση και άλλοτε έχουν χαρακτήρα προβληματισμού. Πολύ συχνά όμως, γράφονται για να σατιρίσουν, να χλευάσουν και καμιά φορά να λοιδορήσουν περιστατικά και πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας. Για το λόγο αυτό, ο Σιφνιός, μεταξύ σοβαρού και αστείου, είναι προσεκτικός σε ό,τι επιχειρεί ώστε να μην αποτύχει και «του βγάλουνε ρίμες».

Οι σιφνέικες ρίμες γράφονται συνήθως στη γνωστή μορφή των δεκαπεντασύλλαβων ιαμβικών ομοιοκατάληκτων διστίχων:

Και το Μανώ της Μπαζανιάς θέλει μεγάλη ρίμα
που αγαπάει το Ρηνιώ και τα πηγαίνουν πρίμα

Πολύ συχνά όμως γράφονται και σε μορφή τετράστιχων όπου ο κάθε στίχος είναι οκτασύλλαβος. Οι δύο πρώτοι είναι ιαμβικοί ενώ οι δύο τελευταίοι είναι τροχαϊκοί. Ακολουθείται ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία.

Γροικάτε νέα του χωριού,
πίσω στου Κου του Προυνιδιού
τι του κάναν ένα βράδυ
οι καλοί του οι καμαράδοι

Η συγκεκριμένη μορφή είναι αυτή στην οποία γράφονται τα σιφνέικα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα. Κατά κάποιο τρόπο, αρκετά τέτοια κάλαντα που φτιάχνονται κάθε χρόνο μπορούν να χαρακτηριστούν σαν ρίμες με την έννοια ότι σε αυτά κυριαρχεί σχολιασμός της επικαιρότητας. Π.χ. όταν άλλαξε το νόμισμα από τη δραχμή στο ευρώ (2002) αρκετά κάλαντα της χρονιάς εκείνης σχολίαζαν (άλλοτε σατιρικά, άλλοτε με προβληματισμό) την αλλαγή αυτή.

Παλαιότερα, χρησιμοποιούνταν και άλλα μέτρα τα οποία πολλές φορές προσαρμόζονταν σε υπάρχοντες σκοπούς ή τραγούδια.

Στ’ Αη Μαρκουριού τη μάντρα μες στην ξυλοκερατιά
ήταν ο γαμπρός κρυμμένος και δεν τονε βρίσκαν πια

Εδώ, παραθέτω ένα μακροσκελές (58 στροφές) παράδειγμα του 1957, στη μορφή του ιαμβικού δεκαπεντασύλλαβου. Οι ρίμες αυτές ανασύρθηκαν από συρτάρι και δημοσιεύτηκαν στην τοπική εφημερίδα «Σιφναϊκά Νέα» το 2014. Διηγούνται ευτράπελα περιστατικά γύρω από ένα πανηγύρι που έγινε σε ένα από τα δεκάδες ξωκλήσια του νησιού. Ο στιχουργός λεγόταν Γιώργης Καλογήρου (παρατσούκλι «Μπουλής») ο οποίος είναι και πρωταγωνιστής-αφηγητής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανώνυμη δημιουργία, Δημοτικά τραγούδια, Συνεργασίες, νησιά | Με ετικέτα: , , | 79 Σχόλια »

Ο πανδοχέας και ο Χάρος (μεσαιωνική διήγηση)

Posted by sarant στο 14 Ιανουαρίου, 2018

Θα παρουσιάσω σήμερα ένα σύντομο μεσαιωνικό κείμενο, ένα πεζό κείμενο γραμμένο γύρω στα 1600 από ανώνυμο συγγραφέα, σε κάποια από τις βενετοκρατούμενες περιοχές του ελληνόφωνου χώρου.  Ταυτόχρονα, θα σας ανακοινώσω, αν δεν την ξέρατε, μια πολύ ευχαριστη είδηση για μας τους κυβερνοπόντικες.

Και ξεκινάω από την ευχαριστη είδηση. Πριν από μερικές μέρες, το Κέντρο Ελληνικης Γλώσσας έθεσε σε λειτουργία τον ιστότοπο «Δημώδης Γραμματεία» στον οποίο περιλαμβανονται, σχολιασμένα, τα σημαντικότερα έργα της μεσαιωνικής ελληνικής γραμματείας (ή ίσως όλα) από τον Διγενή Ακρίτη ως την πτώση του Χάντακα το 1669.

(c) Salisbury & South Wiltshire Museum; Supplied by The Public Catalogue Foundation

Πρόκειται για έναν θησαυρό με έργα που είναι πολύ σημαντικά, αν όχι όλα για τη λογοτεχνική τους αξία πάντως για την ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τον Ιμπέριο και Μαργαρώνα και τον Λίβιστρο και Ροδάμνη έως τον Ερωτόκριτο και την Ερωφίλη, περνώντας από την Παιδιόφραστο διήγηση των τετραπόδων ζώων, τον Πωρικολόγο, τον Σπανό ή τον Πτωχοπρόδρομο.

Ομολογώ πως πολύ πρόσφατα το έμαθα το νέο κι έτσι δεν εχω προφτάσει να περιηγηθώ στον πλουσιότατο ιστότοπο (για να γκρινιάξω στα επουσιώδη, νομίζω πως το παραφόρτωμα με εικόνες κτλ. δυσκολευει την περιήγηση). Κι έτσι, δεν έχω ελέγξει αν τα εκτενή έργα σαν κι αυτά που προανέφερα περιλαμβανονται ολόκληρα (το πιθανότερο) ή σε αποσπάσματα.

Πάντως, για κάθε κείμενο έχει γίνει πολλή δουλειά, με εισαγωγές και γλωσσικές-πραγματολογικές σημειώσεις, αντλημένες απο τους θησαυρούς των έντυπων εκδόσεων του Κέντρου. Αξίζει να περιπλανηθείτε στον ιστότοπο.

Σαν πρόγευση θα παρουσιάσω ίσως το μικρότερο από τα κείμενα του ιστότοπου. Πράγματι, αν δείτε τον κατάλογο των κειμένων, στον τιτλο Λαϊκές αφηγήσεις αντιστοιχούν δύο πολύ σύντομες ιστορίες, από τις οποίες θα σας παρουσιάσω τη μεγαλύτερη, τη δεύτερη. (Την πρώτη που είναι και «άσεμνη» ίσως τη δούμε άλλη φορά γιατί θέλω να τη συσχετίσω με άλλα κείμενα).

Παραθέτω από την εισαγωγή:

Με τον τίτλο «Λαϊκές αφηγήσεις» αναφερόμαστε συμβατικά σε δύο σύντομα πεζά κείμενα που εντοπίστηκαν στον πολύ σημαντικό για τα έμμετρα έργα του (π.χ. Ερωτικόν ενύπνιον και Ιστορία και όνειρο του Φαλιέρου, Διήγησις Βελισαρίου κ.ά.) κώδικα Neap. gr. III B 27 (= Ν). Τα κείμενα παραδίδονται ανώνυμα και άτιτλα, και γλωσσικά παρουσιάζουν κάποια κρητικά ιδιωματικά στοιχεία, ωστόσο γενικά παραπέμπουν στον ευρύτερο βενετοκρατούμενο/δυτικοκρατούμενο χώρο (Κεχαγιόγλου 2001, 212), ενώ, σύμφωνα με μία άλλη –τοπικά περισσότερο εστιασμένη– άποψη, είναι γραμμένα στο ιδίωμα που μιλούσαν κατά τον 16ο-17ο αιώνα στην Πελοπόννησο, δηλαδή στη νότια Ελλάδα και στα γύρω νησιά (di Benedetto Zimbone 1988, 153-154), που πάλι τα τοποθετεί σε μια επικράτεια με ισχυρές βενετικές/φράγκικες επιρροές. Όπως υποστηρίζει η Anna di Benedetto Zimbone (1988, 152), η οποία τα μελέτησε και τα εξέδωσε, με βάση παλαιογραφικές ενδείξεις του κώδικα στον οποίο σώζονται, τα κείμενα πρέπει να χρονολογηθούν ανάμεσα στο δεύτερο μισό του 16ου και στις αρχές του 17ου αιώνα (πρβλ. Κεχαγιόγλου 2001, 213, όπου πριμοδοτείται το τελευταίο τέταρτο του 16ου αι.). Η κατά προσέγγιση χρονολόγηση –χαρακτηριστικό των περισσότερων έργων της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας– οφείλεται στο γεγονός ότι οι «Λαϊκές αφηγήσεις» προστέθηκαν εκ των υστέρων στον ήδη καταρτισμένο σε ενιαίο σώμα σύμμεικτο κώδικα (di Benedetto Zimbone 1988, 152-153).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ανώνυμη δημιουργία, Πρώιμα νέα ελληνικά | Με ετικέτα: , , | 118 Σχόλια »

Απεραθίτικα δίστιχα για τον Μανώλη Γλέζο

Posted by sarant στο 26 Δεκεμβρίου, 2012

Σήμερα γιορτάζουν οι Μανώληδες, ένα όνομα για το οποίο κάτι έχουμε γράψει παλιότερα στο ιστολόγιο (προσπαθώντας να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί τους Κρητικούς τους λένε Μανόληδες) οπότε σκέφτομαι να αφιερώσω το σημερινό γιορταστικό άρθρο στον Μανώλη Γλέζο. Θα προσέξατε βέβαια την ασυνέπεια την ορθογραφική, αλλά το όνομα αυτό γράφεται και με τους δυο τρόπους -το ωμέγα δεν έχει καμιά ετυμολογική βάση αλλά είναι η παλιότερη και πιο εδραιωμένη γραφή. Ο Τριανταφυλλίδης, ας πούμε, το έγραφε «Μανόλης», το ίδιο και ο Ανδρόνικος (θυμάμαι, όταν ήμουν πιτσιρικάς, πήγαινα και του έλεγα τα κάλαντα, έμενε στο Φάληρο, ήταν χουβαρντάς, και είχα προσέξει το όμικρον στο κουδούνι), ενώ ο Γλέζος νομίζω πως το γράφει με ωμέγα, παραδοσιακά.

Στο χωριό του Γλέζου, την Απείρανθο της Νάξου, συνηθιζόταν μέχρι σχετικά πρόσφατα να συνθέτονται και να τραγουδιούνται εύθυμα δίστιχα, σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους, με κάθε ευκαιρία, ανάμεσα στ’ άλλα και για τις εκλογές και την αντιπαράθεση των υποψηφίων, στιχάκια που παινεύουν τον εκλεκτό του στιχουργού και ειρωνεύονται τον αντίπαλο. Τα έχουν καταγράψει ντόπιοι μελετητές, και τα παρουσιάζει πολύ καλά στο ιστολόγιό της η Φωτεινή Παντογνώστρια, που είναι Απεραθίτισσα αν δεν κάνω λάθος -δείτε το ειδικό άρθρο που έχει γράψει για τα εκλογικά δίστιχα. Ακόμα, στιχάκια γράφονται και για τα μεγάλα γεγονότα -ας πούμε, πολλά γράφτηκαν για τη σφαγή της Απειράνθου, το 1917, που φυσικά στρέφονται κατά των βενιζελικών. Από το άρθρο της Φ.Π. ξεσηκώνω δύο:

Ο Βενιζέλος στο ντουνιά καμιά δεν έχει θέση,
γι’ αυτό και μεις τον στείλαμε στο διάβολο πεσκέσι.

Τριάντα μέρες έκαμα ‘ξορία και φυλάκα,
όμως δε προσεχώρησα στου Κρητικού τη βράκα.

Από την Απείρανθο καταγόταν ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, ένας από τους Έξι που εκτελέστηκαν το 1922, και αργότερα γράφτηκε και το δίστιχο: Το κόμμα το βασιλικό υποστηρίξετέ το / γιατί οι βενιζελικοί σκοτώσανε τον Πέτρο. Και οι επόμενοι Πρωτοπαπαδάκηδες έγιναν βουλευτές και υπουργοί (το επάγγελμα δεν είχε ακόμα ανοίξει) και απαθανατίζονται κι αυτοί σε στιχάκια.

Τα στιχάκια για τον Γλέζο δεν τα έχω βρει σε άλλη πηγή στο Διαδίκτυο, τα έχω αποδελτιώσει από ένα δημοσίευμα της Αυγής (σε τρεις συνέχειες) τον Ιούνιο του 1961. Ο Γλέζος, διευθυντής της Αυγής από το 1956 ως το 1959, εκείνη την εποχή ήταν κλεισμένος στη φυλακή, καταδικασμένος σε 5 χρόνια φυλακή για συμμετοχή σε υπόθεση κατασκοπίας υπέρ της ΕΣΣΔ. Η δίκη ήταν μία ακόμα αφορμή για να του συμπαρασταθούν οι συγχωριανοί του, όχι μόνο με εκκλήσεις για την αποφυλάκισή του (που υπογράφτηκαν από όλο το χωριό) αλλά και με στιχάκια. Μια άλλη ευκαιρία για στιχάκια ήταν η συμμετοχή του Γλέζου στο ψηφοδέλτιο της ΕΔΑ στις εκλογές του 1958, οι οποίες, σύμφωνα με το άρθρο, έγιναν και στ’ Απεράθου σε συνθήκες βίας και νοθείας. Το άρθρο, να προσθέσω, το υπογράφει ο Περαστικός, και ομολογώ πως δεν ξέρω σε ποιον συντάκτη αντιστοιχεί.

Στα στιχάκια, ο Γλέζος σπάνια αποκαλείται «Μανώλης», συνήθως χρησιμοποιείται το χαϊδευτικό «Νώλης» που πρέπει να συνηθιζόταν στα κυκλαδονήσια -έτσι αποκαλούσαν και τον Μαν. Κορτέση, τον φίλο του Λαπαθιώτη, που ήταν από την Ίο. Τα πρώτα στιχάκια, παινεύουν τον Γλέζο για το κατέβασμα της γερμανικής σημαίας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανώνυμη δημιουργία, Γραμματόσημα, Επετειακά, Λαογραφία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 73 Σχόλια »

Γιατί τους Κρητικούς τους λένε Μανόληδες;

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2010

Ένας φίλος μού δίνει αφορμή για το σημερινό ποστ. Είχαμε προχτές μιλήσει για μερικά σπάνια ονόματα, και μοιραία η συζήτηση επεκτάθηκε σε όλα τα σπάνια ονόματα που ακόμα βρίσκει κανείς στην ελληνική επαρχία, ιδίως στα νησιά.  Αλλά πέρα από τα σπάνια ονόματα, ενδιαφέρον έχουν και τα συχνά.

Ο φίλος μου που σας έλεγα έχει κάνει μια στατιστική για τα ελληνικά ονόματα και μου λέει ότι ενώ στην Ελλάδα γενικώς το συχνότερο αντρικό βαφτιστικό όνομα είναι, με διαφορά, το Γιώργος, στην Κρήτη πρώτο (και πάλι με διαφορά) είναι το Εμμανουήλ, κοινώς Μανώλης ή Μανόλης ή, μια και πρόκειται για Κρητικούς, Μανωλιός.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανώνυμη δημιουργία, Γιουτουμπάκια, Ευτράπελα, Λαογραφία, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 125 Σχόλια »