Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Απορίες’ Category

Θρασύβουλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Νοέμβριος, 2017

Ο τίτλος του σημερινού μας πολυσυλλεκτικού άρθρου είναι παρμένος από ένα μεζεδάκι της πιατέλας, που θα το συζητήσουμε παρακάτω. Να πω όμως ότι επειδή χτες είχα πάει μια μικρή εκδρομή δεν παρακολούθησα τη συζήτηση στη Βουλή περί ανομίας, αλλιώς θα μπορούσαν και τα μεζεδάκια μας σήμερα να ονομαστούν «άνομα». Αλλά δεν θέλω να μπω στη συζήτηση για το τι είναι ανομία και τι υποκρισία.

* Και ξεκινάμε με ένα που αφορά την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου και θα ταίριαζε περισσότερο στο άρθρο της περασμένης εβδομάδας.

Βλέπετε, με την ευκαιρία της επετείου, το παράρτημα Ηνωμένου Βασιλείου της κυπριακής (δεξιότατης) φοιτητικής παράταξης «Πρωτοπορία» έβγαλε μια ανακοίνωση-περιβόλι στο Φέισμπουκ, όπου παρουσιάζει τον θρασύτατο Μουσολίνι να δίνει διαταγές στον… Ντούτσε και όπου πληροφορούμαστε πως το ζητούμενο ήταν η διέλευση του γερμανοϊταλικού στρατού, ενώ στο τέλος, μέσα στο γενικό αλαλούμ, φωνάζουν κι ένα ζήτω για το 1821.

Προσέξτε ότι για μιαν ακόμα φορά χρησιμοποιείται σαν βρισιά παντός καιρού το «ανιστόρητος» (ή έστω «ανιστόριτος» στην εδώ παραλλαγή). Η τόση κατάχρηση αυτής της λέξης τείνει να τη μεταβάλει σε κοτσανικό δείκτη -δηλαδή, όποιος τη χρησιμοποιεί θα λέει μάλλον κοτσάνες.

Οι υπογραμμίσεις δεν είναι δικές μου και δεν επισημαίνουν όλα τα στραβοπατήματα του κειμένου. Μεταξύ άλλων, σημειώστε και την εναύξητη προστακτική «ανέλαβε επιτέλους τις ευθύνες σου».

* Κι ένα γλωσσικό-μεταφραστικό, που το επισημαίνει φίλος σε μέιλ του:

Ένα μεζεδάκι που το έχω δει αρκετές φορές όταν κατεβαίνω στον Πειραιά απ’ την παραλιακή αλλά το ξεχνάω μετά.

Στο δρόμο αυτόν γίνονται (ή γίνονταν) έργα για την επέκταση του τραμ προς τον Πειραιά. Συνήθως όταν υπάρχουν έργα στο δρόμο βλέπαμε μέχρι τώρα μια προειδοποίηση για «έργα επί της οδού» ή σε πιο σύγχρονη έκδοση «έργα σε εξέλιξη» (που έπιανε και έργα που δεν ήταν ντε και καλά στο δρόμο πάνω). Εκεί λοιπόν η εταιρία που ανέλαβε τα έργα του τραμ έκανε απευθείας μετάφραση από το αγγλικά: «έργα σε πρόοδο». Ίσως επειδή η J&P (Ιωάννου & Παρασκευαΐδης) που τα έχει αναλάβει είναι κυπραίικη…

Αναρωτιέμαι αν στην Κύπρο η αντίστοιχη πινακίδα προειδοποιεί για «Έργα σε πρόοδο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Απορίες, Βουλή, Δημοτικά τραγούδια, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 154 Σχόλια »

Ενδεικτικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 26 Αύγουστος, 2017

Γιατί «ενδεικτικά»; Ποιος ο λόγος να τιτλοφορήσω έτσι το σημερινό μας πολυσυλλεκτικό άρθρο με τα σημεία και τα τέρατα του γραπτού και ηλεκτρονικού τύπου; Θα μπορούσα να πω για «εσθονικά μεζεδάκια» ή «μεζεδάκια των βάσεων» αν είχα πάρει τον τίτλο από την επικαιρότητα. Όμως διάλεξα να τιτλοφορήσω το άρθρο από ένα χοντρούτσικο μεταφραστικό μαργαριτάρι -που θα το σερβίρω λίγο πιο κάτω, αφού πρώτα παρουσιάσω τα ορντέβρ.

Και ξεκινάμε με τα άχρηστα εισαγωγικά της εβδομάδας, που μάλιστα σερβίρονται και σε φιλικό μου ιστότοπο. Σε είδηση που διαβάζω στο stokokkino.gr για μια σύγκρουση πλοίων υπάρχουν κάμποσα περιττά εισαγωγικά, αλλά το αποκορύφωμα είναι η φράση:

Δέκα αγνοούμενοι από το πλήρωμα του «αντιτορπιλικού» John S. McCain είναι ο απολογισμός της σύγκρουσής του, υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες, στα ανοιχτά της Σιγκαπούρης, ενώ ακόμη δεν έχει κοπάσει ο θόρυβος για το «ξήλωμα» του καπετάνιου και άλλων αξιωματικών του Fitzgerald για αντίστοιχο συμβάν που στοίχισε τη ζωή σε επτά μέλη του πληρώματος.

Και καλά, ας δεχτούμε για χάρη της συζήτησης τα εισαγωγικά στο «ξήλωμα» (λες κι αν έλειπαν θα νομίζαμε ότι ο καπετάνιος παρουσιάστηκε με ξηλωμένα τα κουμπιά της στολής του), όμως, προς τι τα εισαγωγικά στο «αντιτορπιλικό»; Όπως λέει κι ο φίλος που το στέλνει, δηλαδη δεν ειναι αντιτορπιλικό; Αλλά τότε τι είναι; Μπιγκόνια; Πληκτρολόγιο; Νεσεσέρ για καλλυντικά; Ο Λεβιάθαν των βυθών;

* Στο μέιλ μου παίρνω ειδοποιήσεις για νέα άρθρα του αθλητικού περιοδικού Humbazine, και μια ειδοποίηση με έκανε να ανατριχιάσω:

Φίλες, φίλοι το καλοκαίρι χλώμιασε  με την «Antetokounmpoιάδα».

Με εξοργίζουν οι λέξεις που ανακατεύουν ελληνικό και λατινικό αλφάβητο, αλλά αυτή εδώ, που δεν είναι και σαφές πού τελειώνει το λατινικό και πού αρχίζει το ελληνικό αλφάβητο, θαρρώ ότι σπάει ρεκόρ. Τι θα άλλαζε αν έγραφε Αντετοκουνμπιάδα; Δεν θα ήταν καλύτερο; Έλληνας δεν είναι ο Γιάννης; Γιατί δεν τον γράφουμε ελληνικά; Επειδή έχει ξενικό επώνυμο; Ώρες είναι να γράψουμε τότε και Ebert ή Fuchs (Έβερτ και Φιξ, αντίστοιχα).

* Και κάτι με γλωσσικό ενδιαφέρον, χωρίς να επισημαίνω κάποιο λάθος. Η φωτογραφία που βλέπετε αριστερά τραβήχτηκε από φίλο του ιστολογίου σε μινιμάρκετ στη Γαύδο.

Ο μαγαζάτορας έχει αναρτήσει την εξής μαντινάδα:

Το μαγαζί είναι μικρό και μπρόκα δεν σηκώνει
και όποιος παίρνει προϊόν, πρέπει να το πλερώνει!!!
(διόρθωσα δυο λέξεις)

Η μπρόκα είναι η πρόκα, νομίζω, που εδώ χρησιμοποιείται με την έννοια του απλήρωτου χρέους, του φεσιού.

Ξέρει κανείς τέτοια χρήση της λέξης ώστε να επιβεβαιώσει την εικασία μου;

* Λαθάκι σε άρθρο της Νεφέλης Λυγερού για τον υπουργό Παιδείας. Γράφει:

Λόγω της πολύ πιο ενεργούς ανάμιξής του….

Δεν πάει έτσι. Δεν είναι ούτε «η *ενεργής – της *ενεργούς» ούτε «η *ενεργού – της *ενεργούς» (κατά το αλεπού). Είναι η ενεργός, άρα της ενεργού.

* Και ύστερα από τα ορντέβρ, το μεζεδάκι που κρύβεται στον τίτλο του σημερινού άρθρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Αρχαιολογία, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , | 224 Σχόλια »

Ερωτήσεις και απαντήσεις ξανά

Posted by sarant στο 28 Απρίλιος, 2017

Στις στήλες των χρονογραφημάτων, αν υπάρχουν ακόμα χρονογραφήματα σε εφημερίδες, όσες εφημερίδες υπάρχουν ακόμα, συνέβαινε πότε πότε ο χρονογράφος να δημοσιεύει μία ή περισσότερες επιστολές αναγνωστών, άλλοτε σχολιάζοντας κι ο ίδιος κι άλλοτε παραχωρώντας ολόκληρο τον χώρο της στήλης στους αναγνώστες του. Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στα Νέα έβαζε τον τίτλο «Απ’ όσα μου γράφουν» σε τέτοια άρθρα, που πέρα από την επικοινωνία δίνουν στον συντάκτη μιαν ανάπαυλα, διότι είναι μεγάλη καταδίκη να πρέπει να γράφεις κάθε μέρα τις εξακόσιες, οχτακόσιες ή χίλιες λέξεις για να γεμίσεις τη στήλη σου.

Κι εμείς εδώ έχουμε κάθε μέρα και καινούργιο άρθρο (εντάξει, κάποτε επαναλαμβάνουμε παλιά άρθρα, αλλά με μέτρο), και βέβαια τη γνώμη σας την εκφράζετε στα σχόλια, δημόσια.

Συχνά συμβαίνει όμως να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, είτε γνωστοί είτε άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ. Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αλλά συνήθως δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο, όπως έχω κάνει όχι λίγες φορές.

Πριν από καναδυο χρόνια σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο να βλέπουν κι άλλοι την απάντηση, όχι για να μάθουν αλλά κυρίως γιατί μπορεί να έχουν κάτι να προσθέσουν, και βάλαμε τον Ιούνιο του 2015 ένα τέτοιο άρθρο, με ερωτήσεις δικές σας και απαντήσεις, και μερικούς μήνες αργότερα ένα ακόμα. Οποτε, σήμερα βάζω το τρίτο άρθρο της κατηγορίας αυτής, με συγκεντρωμένες ερωτήσεις που μου έγιναν και τις απαντήσεις που έδωσα. Κάθε διαφωνία, συμπλήρωση ή άλλο σχόλιο είναι ευπρόσδεκτα.

 

Ερώτηση:
Καλησπέρα, Νίκο. Πάντα μπερδεύω -όποτε τα χρησιμοποιώ- το «καλομαθημένος» με το «κακομαθημένος», έχω την αίσθηση ότι εννοιολογικώς ταυτίζονται, υπάρχει μήπως κάποια λεπτή διαφορά;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 189 Σχόλια »

Λεγεωνάρικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2016

Αν σας παραξένεψε ο τίτλος του σημερινού μας σημειώματος, θα πρέπει να κάνετε υπομονή γιατί η απορία σας θα λυθεί στο τέλος του άρθρου, στο τελευταίο μεζεδάκι της πιατέλας -στο επιδόρπιο, ας πούμε. Μπορείτε βέβαια να πεταχτείτε από τώρα στο τέλος, αλλά δεν σας το συνιστώ, άλλωστε το μεζεδάκι εκείνο δεν είναι διασκεδαστικό, μια επισήμανση πολιτικού, ας πούμε, χαρακτήρα είναι.

* Τα σημερινά μεζεδάκια θα μπορούσα επίσης να τα ονομάσω «υποτροπικά», για λόγους που θα εξηγηθούν αμέσως.

Διάβασα τα σχέδια της Περιφέρειας Αττικής για την ανάπλαση του Φαληρικού Όρμου, ένα θέμα που με ενδιαφέρει και πιο προσωπικά, αφού κάπου εκεί μένω, και είδα ότι: «Πρόκειται για ένα υποτροπικής σημασίας έργο, το οποίο δίνει νέο προσανατολισμό σε όλη την Αττική, αφού ουσιαστικά στρέφει την περιοχή με «πρόσωπο» προς το παράκτιο μέτωπο και η θάλασσα πλέον αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι και συνέχεια του αστικού ιστού της».

Την είδηση τη διάβασα στην Αυγή, βλέπω όμως ότι η αρχική πηγή είναι το ΑΠΕ, απ’ όπου η περίεργη διατύπωση «υποτροπικής σημασίας έργο» έχει αναπαραχθεί σε αρκετούς ακόμα ιστοτόπους.

Τι θα πει, κατά τη γνώμη σας, «έργο υποτροπικής σημασίας»; Η φρικτή μου υποψία, που κατά 99% είναι σωστή, είναι πως ο συντάκτης άκουσε λάθος το «υπερτοπικής», διότι μόνο με αυτή τη λέξη βγαίνει νόημα. Το θεωρώ πιθανότερο, παρά να προέρχεται το λάθος από τον αντιπεριφερειάρχη, που πάνω στις δικές του ανακοινώσεις στηρίζεται το άρθρο.

Μια ακόμα πιο φριχτή υποψία: μήπως για το λάθος φταίει ο κορέκτορας ή ο Σπελ Τσέκερ του συντάκτη. Και πράγματι, στο δικό μου Word ο έλεγχος ορθογραφίας κοκκινίζει το «υπερτοπικής», ενώ δέχεται το «υποτροπικής». Ωστόσο, για την αντικατάσταση του «υπερτοπικής» προτείνει το πιο κοντινό «υπεροπτικής».

Οπότε, αν δείτε κάπου ότι ένα έργο είναι «υπεροπτικής σημασίας», θα ξέρετε πού οφείλεται η διατύπωση!

* Συνεχίζουμε με την απορία ενός φίλου, που δεν μπορώ να τη λύσω και την υποβάλλω στη συλλογική σας σοφία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 301 Σχόλια »

Τριτοσεπτεμβριανά μεζεδάκια και πάλι

Posted by sarant στο 3 Σεπτεμβρίου, 2016

Τριτοσεπτεμβριανά επειδή σήμερα είναι σημαδιακή ημερομηνία, λαέ του ιστολογίου, 3 του Σεπτέμβρη, επέτειος της επανάστασης του 1843 αλλά και της ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ το 1974 -σύμπτωση βέβαια κάθε άλλο παρά τυχαία, αφού ο Ανδρέας Παπανδρέου την είχε διαλέξει την ημερομηνία για τον συμβολισμό της. Και πάλι, επειδή και πριν από πέντε χρόνια είχα μεζεδάκια με αυτόν τον τίτλο -μόνο πέντε, αφού μεσολάβησαν και δύο δίσεκτα έτη.

Για τις 3 του Σεπτέμβρη 1843 δεν έχουμε γράψει στο ιστολόγιο, πριν από δυο χρόνια όμως, που είχαμε τα σαράντα (χρόνια) του ΠΑΣΟΚ είχα δημοσιεύσει εδώ ένα άρθρο.

Η επέτειος του 1843 δεν νομίζω να τιμάται επίσημα. Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ θα γιορταστεί από το κόμμα, στην Πάτρα, τη γενέθλια γη των Παπανδρέου. Κάποιοι είπαν ότι θα ταίριαζε περισσότερο να γιορταστεί στην Κουμουνδούρου, αλλά ψηφοφόρους κυρίως έχει πάρει ο ΣΥΡΙΖΑ από το κόμμα που ίδρυσε ο Ανδρέας Παπανδρέου, όχι στελέχη. Αλλά για να μπούμε στο κλίμα της ημέρας, ας ακούσουμε ένα εμβληματικό (νομίζω πως το κλισέ δικαιολογείται εδώ) τραγούδι για τις 3 του Σεπτέμβρη, που σύνδεσε, ας πούμε, τις δύο επετείους αφού γράφτηκε για την πρώτη αλλά χρησιμοποιήθηκε από τους θιασώτες της δεύτερης.

Αλλά να προχωρήσουμε στα μεζεδάκια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γιουτουμπάκια, Επετειακά, Μυτιλήνη, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 259 Σχόλια »

Παπικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Απρίλιος, 2016

Το σημερινό μας άρθρο δημοσιεύεται σε μια μέρα που, σύμφωνα με το πρόγραμμα, προβλέπεται να επισκεφτεί τη Λέσβο ο Πάπας Φραγκίσκος και θα συναντηθεί με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και τον Πρωθυπουργό -από εκεί λοιπόν και ο τίτλος «παπικά».

Προσέξατε ότι χρησιμοποίησα τη διατύπωση «σύμφωνα με το πρόγραμμα προβλέπεται». Το γράφω έτσι επιφυλακτικά, διότι διάβασα ότι ο μητροπολίτης Γλυφάδας προσεύχεται (εδώ και μερικές μέρες, μάλιστα) να αναβληθεί η επίσκεψη του ποντίφικα.

Ταυτόχρονα, ορισμένοι φοιτητές της Θεολογικής του ΑΠΘ που λένε ότι ανήκουν στον φοιτητικό σύλλογο του οσίου Πορφυρίου (αν υπάρχει -ο σύλλογος, όχι ο όσιος Πορφύριος) προειδοποίησαν ότι αν ο «αιρετικός» Πάπας επισκεφτεί τη χωρα μας, οι συνέπειες θα είναι ολέθριες: Με αφορμή την επίσκεψη του αιρετικού πάπα Ρώμης στην υπερευλογημένη μας Ελλάδα, μια επίσκεψη που ικετεύουμε με δάκρυα να ακυρωθεί διότι αλλιώς οι συνέπειες θα είναι ολέθριες, καλεσμένος μάλιστα του ιδίου του Μακαριωτάτου, ήρθε στο νου μας ένας άλλος αρχιεπίσκοπος, ο οποίος μάλιστα εκοιμήθη την 10 Απριλίου 1998, ο Μακαριώτατος Σεραφείμ Τίκας.

Όπως βλέπετε, η προφητεία των φοιτητών του οσίου Πορφυρίου επαληθεύτηκε ήδη -πριν ακόμα επισκεφτεί ο Πάπας την Ελλάδα, οι συνέπειες είναι ολέθριες για το συντακτικό των ανακοινώσεων του συλλόγου «Όσιος Πορφύριος», διότι βέβαια τέτοια τρικυμισμένη σύνταξη δεν είναι καθόλου… ορθόδοξη,

* Οπότε, την ώρα που θα διαβάζετε αυτές τις γραμμές θα ξέρουμε αν έπιασαν τόπο οι μισαλλόδοξες προσευχές του αγίου Γλυφάδας και των πορφυροφοιτητών.

* Η φίλη μας η Έφη πρότεινε χτες να ονομαστούν τα σημερινά μεζεδάκια «Εξεταστικά», επειδή χτες έγινε στη Βουλή η συζήτηση για τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής για τα δάνεια των κομμάτων και των ΜΜΕ. Πράγματι, θα μπορούσα να τα ονομάσω και έτσι, επειδή όμως δεν παρακολούθησα αρκετά τη συνεδρίαση προτίμησα να μην της αφιερώσω τον τίτλο του άρθρου.

* Από το λίγο που παρακολούθησα, πρόσεξα στη δευτερολογία του πρωθυπουργού μια αναφορά στην εποχή των «παχυλών αγελάδων» που αμέσως διορθώθηκε σε «παχιών αγελάδων». Με τις παροιμιώδεις παχιές αγελάδες είναι πολύ συνηθισμένο ένα άλλου είδους λάθος. Πολλοί, επειδή θεωρούν ότι το «παχιών αγελάδων» παραείναι λαϊκό, το ευπρεπίζουν σε «παχέων αγελάδων». Έτσι όμως κάνουν γκάφα, διότι το «παχέων» είναι αρσενικό. Το θηλυκό είναι «παχειών» ή, πολύ πιο στρωτά, «παχιών».

* Στην ανταπάντησή του ο Κυριάκος Μητσοτάκης πέταξε ένα «της ΕΣΗΕΑς», που βέβαια δεν στέκει σε γραπτό λόγο, αλλά στον προφορικό θα το δεχτούμε. Δίνει μάλιστα στον αριστοκράτη αρχηγό της ΝΔ μια νότα λαϊκότητας, αφού φέρνει στο νου λαϊκές γενικές όπως «το παιδί της Έβγας».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Βάρναλης, Βουλή, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , | 549 Σχόλια »

Υπερασπίζω ή υπερασπίζομαι;

Posted by sarant στο 9 Δεκέμβριος, 2015

Τις προάλλες συναντήθηκα σε μια γωνιά του κυβερνοχώρου με φίλο δικηγόρο, ο οποίος μού έδωσε μια «παραγγελία για το μπλογκ, όταν βρεις χρόνο κι όταν έχεις κέφι». Η παραγγελία του φίλου διατυπώνεται στο εξής ερώτημα: «Υπερασπίζω ή υπερασπίζομαι ή και τα δύο; Θα πω «θα υπερασπίσω κάποιον» ή «θα υπερασπιστώ κάποιον»; Ή και τα δύο;».

Του απάντησα σε συντομία και τώρα έρχομαι να εκτελέσω και την… παραγγελία, δηλαδή να γράψω άρθρο για το ερώτημα του τίτλου, έτσι ώστε, αν παραστεί ανάγκη, να μπορώ κι εγώ να ζητήσω από τον φίλο κάποια νομική συμβουλή (αχρείαστος να είναι, βέβαια).

Υπερασπίζω λοιπόν ή υπερασπίζομαι; Ποιο είναι το σωστό;

Αλλά ας δούμε πρώτα την ιστορία της λέξης. Δεν είναι της κλασικής αρχαιότητας, εμφανίστηκε στην ελληνιστική εποχή, πρώτα στον Πολύβιο, στον 3ο αιώνα π.Χ. -και εμφανίστηκε ως ενεργητικό ρήμα, υπερασπίζω: τους υπερασπίσαντας και σώσαντας τινας των πολιτών…

Η ετυμολογία είναι προφανής: υπέρ + ασπίς, βάζω δηλαδή την ασπίδα μου πάνω από τον συμπολεμιστή μου και τον προστατεύω -και τον καιρό εκείνο, τον καιρό που οι μάχες δίνονταν σώμα με σώμα και με όπλα αγχέμαχα, η λέξη θα είχε και εντελώς κυριολεκτικές χρήσεις, αν και ήδη από την αρχή εμφανίζεται και η αφηρημένη της σημασία, μακριά από το πεδίο της μάχης δηλαδή. Πάντως έχουν περάσει από τότε σχεδόν εικοσιπέντε αιώνες, τα όπλα έχουν γίνει παντοδύναμα κι ο σκοτωμός στον πόλεμο έχει πάρει μαζικές διαστάσεις, ασπίδες βρίσκουμε μόνο στα μουσεία ή σε τίποτα κιτσάτες τελετές με σαλαμινομάχους που φοράνε τζεντζερέδια, αλλά εξακολουθούμε να υπερασπιζόμαστε ή να υπερασπίζουμε την πατρίδα, τα συμφέροντά μας, τον πελάτη μας στο δικαστήριο, όπως και να προασπίζουμε τα δικαιώματά μας ή τη δικαιοσύνη, οι ανώτατοι αξιωματικοί έχουν πάντοτε υπασπιστές, κι ας μην τους κρατάνε τώρα την ασπίδα αλλά το πολύ το τάμπλετ ή τον χαρτοφύλακα. Είπαμε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικό.

Πράγμα συντηρητικό, αλλά που εξελίσσεται. Κι έτσι, το ρήμα «υπερασπίζω», ενώ εξακολουθεί ενεργητικό, μερικούς αιώνες αργότερα παρουσιάζει και τη μέση φωνή αλλά με ενεργητική σημασία, «υπερασπίζεται δε και την φιλανθρωποτάτην ευχήν» στον Ευσέβιο, τον 4ο αιώνα μ.Χ. Η εμφάνιση του μέσου τύπου δεν σήμαινε εγκατάλειψη του ενεργητικού: μάλιστα, ο Ευσέβιος, σε άλλα του έργα, χρησιμοποιεί κανονικά τον ενεργητικό τύπο, ας πούμε: «προπολεμήσουσιν υπερασπίζοντες των προσφύγων».

Πώς όμως εμφανίστηκε ο μέσος τύπος; Οι αρχαίοι συνήθιζαν τη χρήση της μέσης φωνής με ενεργητική σημασία για να δείξουν ότι κάτι γίνεται με παραγγελία ώστε να το εκτελέσει άλλος, δηλαδή το «οικοδομώ οικίαν» σήμαινε ότι χτίζω το σπίτι με τα χέρια μου (είμαι χτίστης), ενώ «οικοδομούμαι οικίαν» ότι παραγγέλνω σε άλλους να χτίσουν το σπίτι μου (και τους πληρώνω), αλλά αυτή η λεπτή διάκριση έχει εξαιρέσεις και κόντρα εξαιρέσεις που καμιά φορά είναι περισσότερες από τον κανόνα, κι έτσι τελικά απλώς μένει μια μάλλον αναρχούμενη διτυπία, όπου μέσος και ενεργητικός τύπος χρησιμοποιούνταν και οι δυο με ενεργητική σημασία, και αυτό μας έχει κληροδοτήσει και καναδυό ζευγάρια με εντελώς ίδια σημασία, όπως το «αιτώ» και το «αιτούμαι» και κατ’ αναλογία μάλλον το υπερασπίζω και το υπερασπίζομαι.

Κι άλλα ρήματα πέρασαν από παρόμοια διαδικασία, αλλά εκεί ο ενεργητικός τύπος ατόνησε -ας πούμε το αρχαίο «υποπτεύω» σήμερα λέγεται «υποπτεύομαι» και μόνο σπάνια θα συναντήσεις κανέναν πολύ παλιομοδίτη να λέει «υπόπτευσα» και να εννοεί «υποπτεύθηκα» (κι όμως, πριν από εκατόν τόσα χρόνια, ο αττικιστής Κόντος θεωρούσε ‘παντελώς έκφυλο και ανελλήνιστο’ τον τύπο «υποπτεύομαι»). Το ίδιο και το επιβουλεύω που έγινε επιβουλεύομαι. Στην ίδια κατηγορία με το «υπερασπίζω/ομαι» είναι και το «προασπίζω/ομαι» που επίσης διατηρεί και τον ενεργητικό και τον μέσο τύπο -άλλωστε μοιάζουν πολύ και στην σημασία οι λέξεις αυτές.

Το «υπερασπίζομαι» βέβαια είναι συχνότερο από το «υπερασπίζω» στη χρήση, ίσως και πολύ συχνότερο -αλλά αυτό δεν κάνει «αποθετικό» το ρήμα, ίσως όμως να το κάνει «οιονεί αποθετικό». Για να κάνω μια παρένθεση αποθετικά είναι τα ρήματα που έχουν ενεργητική διάθεση αλλά μόνο μέσο τύπο, όπως π.χ. το επεξεργάζομαι, το διαπραγματεύομαι, το χειρίζομαι. Τα ρήματα αυτά δεν σχηματίζουν παθητική φωνή, και κανονικά, παρόλο που λέγεται κάποτε, δεν μπορείς να πεις «*το σχέδιο επεξεργάστηκε από την επιτροπή» ή «*από τις μετοχές που διαπραγματεύτηκαν, τη μεγαλύτερη πτώση σημείωσαν οι τραπεζικές». Θα την πεις περιφραστικά την παθητική φωνή (το σχέδιο έτυχε επεξεργασίας ή πιο στρωτά «το σχέδιο το επεξεργάστηκε η επιτροπή τάδε» ή «οι μετοχές που έγιναν αντικείμενο διαπραγμάτευσης» ή πιο στρωτά «από τις μετοχές που ακούστηκαν/κινήθηκαν χτες, τη μεγαλύτερη πτώση…»). Εννοείται βέβαια ότι τα ρήματα αυτά δεν έχουν ενεργητική φωνή, δεν υπάρχει *επεξεργάζω.

Τώρα, το υπερασπίζομαι, ενώ έχει ενεργητικό τύπο, υπερασπίζω, ίσως είναι «οιονεί αποθετικό», με την έννοια ότι αποφεύγουμε την παθητική φωνή του.

Δηλαδή, μπορείς να πεις είτε «Ο Χ.Α.Σοδίκης υπεράσπισε λαμπρά τον πελάτη του» είτε «Ο Χ.Α.Σοδίκης υπερασπίστηκε λαμπρά τον πελάτη του». Και οι δυο τύποι είναι εξίσου αποδεκτοί και το ποιον θα διαλέξουμε είναι μάλλον θέμα ύφους και προσωπικής προτίμησης, δεν νομίζω να έχουν καμιά διαφορά στη σημασία (αλλά αν διαφωνούν οι δικηγόροι του ιστολογίου, αν πιστεύουν ότι έχει διαφορά το ‘υπερασπίζω τον πελάτη μου’ από το ‘υπερασπίζομαι τον πελάτη μου’ ας μας το πουν).

Ωστόσο, δεν νομίζω ότι μπορούμε να πούμε: «Ο κατηγορούμενος υπερασπίστηκε λαμπρά από τον Χ.Α.Σοδίκη», δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε την ίδια λέξη και για την ενεργητική και για την παθητική φωνή.

Αυτά περίπου είπα (αλλά πολύ πιο σύντομα) στον φίλο που είχε την απορία.

 

 

Posted in Απορίες, Γραμματική, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »

Από πότε υπάρχουν καντέμηδες;

Posted by sarant στο 3 Δεκέμβριος, 2015

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου είναι παραπλανητικός ή μάλλον η ερώτηση είναι διατυπωμένη έτσι που να επιδέχεται παραπλανητική ερμηνεία. Όταν ρωτάω «από πότε υπάρχουν καντέμηδες» δεν εννοώ από πότε υπάρχουν άτυχοι -η ατυχία μας συνοδεύει πιθανότατα από την εποχή του Αδάμ. Η ερώτησή μου είναι πολύ πιο πεζή, αναρωτιέμαι από πότε υπάρχει στη γλώσσα μας η λέξη «καντέμης».

Όπως έχω γράψει κι άλλες φορές, στη γλώσσα μας τα «γλωσσικά ληξιαρχεία» δεν λειτουργούν καλά -δηλαδή, σε αντίθεση με τα λεξικά των μεγάλων ευρωπαϊκών γλωσσών, στα ελληνικά λεξικά είναι σπάνιες έως ανύπαρκτες οι πληροφορίες για το ποια είναι η ενωρίτερη ανεύρεση μιας (νεοελληνικής) λέξης στη γραμματεία μας. Μόνο ο Κουμανούδης, με την Συναγωγή νέων λέξεων, είχε κάνει τη δουλειά του γλωσσικού ληξίαρχου το 1900, και κανείς άλλος πέρα απ’ αυτόν στα 115 χρόνια που μεσολάβησαν. Στο λεξικό του ο Μπαμπινιώτης δίνει πληροφορίες πρώτης ανεύρεσης μόνο για τις λέξεις που τις έχει προηγουμένως χρονολογήσει ο Κουμανούδης, αλλά δεν σκέφτηκε να προσλάβει έναν νεαρό φιλόλογο να εμπλουτίσει τις «ληξιαρχικές» αυτές πληροφορίες.

Θα μου πείτε, τι μας χρειάζεται η χρονολογία «γεννήσεως» μιας λέξης. Δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή η περιέργεια: η χρονολόγηση της εμφάνισης της λέξης στη γλώσσα είναι καθοριστική παράμετρος για την ετυμολογία της λέξης. Και αφού όλα τα ετυμολογικά λεξικά που έχουμε έχουν συνταχθεί χωρίς να έχουν συστηματικά στη διάθεσή τους τη «χρονολογία γέννησης», στηρίζονται σε κάπως σαθρά θεμέλια.

Αλλά πλατειάζω, ας επιστρέψουμε στον καντέμη -ή τον γκαντέμη, αφού η λέξη υπάρχει σε δύο τύπους, και μάλιστα ο τύπος «γκαντέμης» φαίνεται να είναι ο συχνότερος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Απορίες, Γλωσσικό ληξιαρχείο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 184 Σχόλια »

Οι Γκιων, οι Βλων και άλλες απορίες

Posted by sarant στο 18 Νοέμβριος, 2015

Και στο σημερινό άρθρο έχω απαντήσεις σε ερωτήσεις φίλων του ιστολογίου ή γενικά αλληλογράφων μου. Ηλαλληλογράφων θα μπορούσα να πω, αφού συχνά συμβαίνει να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, γνωστοί ή άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ (κάποτε και σε σχόλια στο ιστολόγιο, στο About ή στο άρθρο της ημέρας). Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αλλά συνήθως δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο.

Πριν από πεντέξι μήνες είχα δημοσιεύσει εδώ το πρώτο «συγκεντρωτικό» άρθρο με ερωτήσεις και απαντήσεις, και τώρα βάζω το δεύτερο στο οποίο, όπως βλέπετε από τον τίτλο, δεσπόζει μια ερώτηση -και από αυτήν θα ξεκινήσουμε.

Μια φίλη από την Εύβοια, που μου έχει δώσει κι άλλοτε αφορμή για άρθρα με τις ερωτήσεις της, με ρώτησε προχτές:

* Έτυχε να συναντήσω ανθρώπους με τα εξής επώνυμα: Γκιών και Βλών. Από πού βαστάνε άραγε; δεν ξέρω ποιόν άλλον να ρωτήσω….

Απάντησα κάπως σύντομα, εδώ αναπτύσσω λίγο περισσότερο την απάντησή μου -αλλά θα χρειαστώ και τη δική σας βοήθεια.

Η ετυμολογία των επωνύμων είναι ίσως ο πιο δύσκολος τομέας της ετυμολογίας, επειδή στη γέννηση του επωνύμου υπεισέρχεται συχνά και η οικογενειακή ιστορία. Από την άλλη, οι οικογενειακές ιστορίες συχνά λειτουργούν παραπλανητικά, αφού προσπαθούν να εξευγενίσουν τις απαρχές της οικογένειας.

Για την ετυμολόγηση των επωνύμων δεν αρκεί η καθαυτό ετυμολογία, πρέπει επίσης να βρεις πού υπάρχει το κάθε επώνυμο και από πού διαδόθηκε -αυτό θέλει έρευνα σε παλιά αρχεία (για όσες περιοχές της χώρας υπάρχουν) και μόνο ο Δικαίος Βαγιακάκος ξέρω να το έκανε. Πολλά «λεξικά επωνύμων» που κυκλοφορούν στην αγορά (π.χ. επωνύμων τουρκικής προέλευσης) ελάχιστη αξία έχουν αφού ουσιαστικά ο συγγραφέας τους άνοιξε ένα τουρκικό λεξικό και είδε ποια λέξη μοιάζει με το κάθε επώνυμο.

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης ξεκίνησε να γράφει για τα Οικογενειακά μας ονόματα (όπως τιτλοφόρησε το έργο του) αλλά το άφησε ημιτελές -ωστόσο έχει εκδοθεί και επειδή είναι γραμμένο πάνω σε επιστημονικές αρχές εξακολουθεί να είναι ό,τι καλύτερο έχουμε (ή τουλάχιστον ό,τι καλύτερο έχω υπόψη μου).

Το Γκιών το καταγράφει ο Τριανταφυλλίδης σαν ιταλικής προέλευσης που εντοπίζεται, σύμφωνα με τις πηγές του, στην Κύθνο. Η νέα τεχνολογία μας δίνει ένα ακόμα εργαλείο για έρευνα επωνύμων, μια εφαρμογή που βρίσκει τα μέρη της Ελλάδας όπου υπάρχει το κάθε επώνυμο. Η εφαρμογή αυτή έχει αξία, την έχω δοκιμάσει με «μαρκαρισμένα» επώνυμα (π.χ. Ρομποτής – Λευκάδα, Κουσαθανάς – Μύκονος) και επαληθεύεται, αλλά στην περίπτωση του Γκιων δεν δίνει τα αναμενόμενα, αφού δεν δίνει καμιά ανεύρεση στην Κύθνο αλλά μόνο (λιγοστές) στο λεκανοπέδιο Αττικής και στον Πόρο. Ωστόσο, επειδή πρόκειται για σπάνιο επώνυμο, το δείγμα είναι πολύ μικρό και αρκεί να μετανάστευσαν στο κλεινόν άστυ 2-3 οικογένειες για να μεταβληθεί η εικόνα. Ιταλικό επίθετο Ghion υπάρχει, οπότε νομίζω ότι το ερώτημα απαντήθηκε.

Ο Τριανταφυλλίδης δεν λέει τίποτα για επώνυμο Βλων, το οποίο επίσης απουσιάζει από τη βάση δεδομένων με τα τηλέφωνα. Ωστόσο, γκουγκλίζοντας βρίσκω πολλές αναφορές στην Τράπεζα αίματος «Δημήτρης Βλων» και σε έναν υποστράτηγο Δημήτρη Βλων, άρα το επώνυμο υπάρχει -μένει να ξεδιαλύνουμε την προέλευσή του, και εδώ ίσως μπορείτε να βοηθήσετε κι εσείς.

Και προχωράμε στις επόμενες ερωτήσεις και απαντήσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν, Ονόματα | Με ετικέτα: , | 213 Σχόλια »

Ερωτήσεις και απαντήσεις

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2015

Ένας καλός φίλος του ιστολογίου (που γνωριζόμαστε όμως από αρκετά παλιότερα, και στην ‘πραγματική ζωή’) μου έστειλε χτες ένα ηλεμήνυμα και μου έκανε την εξής ερώτηση:

«και θάναι ντάλα μεσημέρι» – Πόθεν; [Είναι λακωνικός ο φίλος μου]

Του απάντησα, μάλλον λακωνικά κι εγώ:

Ο Κώστας Λουλές, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ, είχε πει στη Βουλή, το 1978 περίπου, «Η Εθνική Αντίσταση θα αναγνωριστεί και θα είναι ντάλα μεσημέρι».
Αν προϋπήρχε η έκφραση δεν το ξέρω, αλλά αυτός την έκανε γνωστή.

Συμβαίνει συχνά να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, είτε γνωστοί είτε άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ (κάποτε και σε σχόλια στο ιστολόγιο, είτε στο About είτε στο άρθρο της ημέρας). Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αλλά συνήθως δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο.

Σήμερα, με αφορμή την ερώτηση του καλού φίλου, σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο να βλέπουν κι άλλοι την απάντηση, όχι για να μάθουν αλλά κυρίως γιατί μπορεί να έχουν κάτι να προσθέσουν -οπότε σκάλισα το αρχείο με τις ερωτήσεις (σας) και τις απαντήσεις (μου) και είπα να βάλω στο σημερινό άρθρο κάποιες από τις ερωτήσεις που μου γίνονται και τις απαντήσεις που δίνω. Θα μου πείτε, εδώ ο κόσμος καίγεται. Και συμφωνώ. Όμως, όταν η επικαιρότητα τρέχει ο καλύτερος τρόπος να την αντιμετωπίσεις είναι ένα άρθρο ανεπίκαιρο, ελπίζοντας ότι ως αύριο θα έχει κατακάτσει η σκόνη και θα ξέρεις τι να σχολιάσεις. Και βέβαια, κάθε συμπλήρωση καλοδεχούμενη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 148 Σχόλια »

Ερωτοχτυπημένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Φεβρουαρίου, 2015

Αφού σήμερα είναι η γιορτή των ζαχαρ… των ερωτευμένων, φαντάζομαι ότι δεν θα προκαλεί απορία ο τίτλος του άρθρου. Πράγματι, το μόνο δίλημμα που είχα ήταν αν θα τα πω «ερωτευμένα» ή «ερωτοχτυπημένα» τα σημερινά μεζεδάκια -κι επειδή νόμιζα ότι έχω χρησιμοποιήσει παλιότερα τον πρώτο τίτλο, διάλεξα τον δεύτερο, αν και τελικά αποδεικνύεται ότι δεν τον είχα ξαναβάλει.

Στο μεταξύ έγιναν και οι προγραμματικές δηλώσεις της κυβέρνησης, και η τριήμερη συζήτηση έδωσε μερικά μεζεδάκια -όχι πολλά όμως, επειδή το ένα από τα δύο χαρτάκια που είχα και σημείωνα το έχασα -κι έτσι απόμεινε μόνο το άλλο. Εσείς πάντως δεν χάσατε πολλά, θέλω να πω δεν θυμάμαι να είχα σημειώσει κανένα τρανταχτό μαργαριτάρι.

* Για να μην λέτε πως δεν τα λέω, ο Αλέξης Τσίπρας στην πρώτη ομιλία του την Κυριακή είπε «τον τρέχων προϋπολογισμό». Άκουσα επίσης τον Σπύρο Λυκούδη να λέει το (καθιερωμένο πια, θα έλεγε κανείς…) «να ενσκύψουν στα προβλήματα» (δεν ξέρω αν πρέπει να το γράψω έτσι. Το υπαρκτό «ενσκήπτω» γράφεται με ήτα, αλλά το ανύπαρκτο ενσκύπτω μάλλον με ύψιλον, αφού το σκύβω έχει στο μυαλό του όποιος το λέει.

* Ο δε πρώην (μ’ αρέσει να το ακούω) πρωθυπουργός κ. Αντώνης Σαμαράς ξεκίνησε την ομιλία του ως εξής: Ξεπερνώ Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι τα φληναφήματα που μόλις ακούσαμε του Υπουργού Επικρατείας...

Δεν είναι σοβαρό λάθος αλλά δεν είναι και σωστό το «ξεπερνώ» στην πρόταση αυτή. Ολοφάνερα, «προσπερνώ» είναι το δόκιμο.

* Αλήθεια, ποιος είναι ο Υπουργός Επικρατείας; Τον Νίκο Παππά εννοεί εδώ ο πρώην (μ’ αρέσει είπαμε να τ’ ακούω) πρωθυπουργός, αλλά στον ιστότοπο του υπουργού αναφέρεται ακόμη το όνομα του πρώην υπουργού, του Δ. Σταμάτη! Εντάξει, δεν είναι το πρώτο μέλημα της κυβέρνησης, έχει άλλα ψάρια να τηγανίσει (με νύχια γαμψά μάλιστα), αλλά κάποια στιγμή ας το αλλάξουν.

* Δεν συνηθίζω να επισημαίνω μαργαριτάρια από τη zougla.gr, αλλά αυτό μού το έστειλαν κι έχει μια σύνταξη με γενική που δεν την έχω ξανασυναντήσει τόσα χρόνια που καταγράφω τις εξάρσεις της γενικομανίας. Σε άρθρο για το ουκρανικό, διαβάζουμε ότι «Σε μια ύστατη προσπάθεια να επιλυθεί ειρηνικά του ζητήματος της ανατολικής Ουκρανίας», ο Πρόεδρος Πούτιν δήλωσε αυτό που δήλωσε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , | 172 Σχόλια »

Το κασέρι είναι κοσέρ;

Posted by sarant στο 2 Σεπτεμβρίου, 2014

Έχω έναν φίλο, νεοσυνταξιούχο, που τον μισό καιρό τον περνάει σ΄έναν σπιτάκι που’χει φτιάξει κοντά σε μιαν ακρογιαλιά (να μη μαρτυρήσω πού) και καλλιεργεί τον κήπο του, και τα βράδια συναντιέται με άλλους της περιοχής και συζητάνε τα πάντα (και μερικά ακόμα) πίνοντας. Παρόλο που βρίσκεται στον Παράδεισο, ο φίλος μου ρίχνει και μερικές ματιές στη γη μας και πότε-πότε μου στέλνει κανένα μέιλ με ερωτήματα που του έχουν δημιουργηθεί από τις συμποσιακές αυτές συζητήσεις.

Τις προάλλες λοιπόν ο φίλος που λέγαμε μου έστειλε ηλεμήνυμα με διάφορες απορίες του, από τις οποίες ξεχωρίζω την εξής, που μου δίνει πάσα για το σημερινό σημείωμα: Η λέξη κασέρι είναι Τουρκική. Είναι εδώ μερικοί που την έχουν βαφτίσει Ελληνική, ότι προέρχεται απο την Καισάρεια της Μικρασίας λόγω του ότι εκεί έβγαινε αυτό το είδος του τυριού. Εγώ το βρίσκω λάθος αυτό, αλλά δεν έχω επιχειρήματα.

Είχε κι άλλες απορίες ο φίλος από τις συζητήσεις του, ας πούμε αν το όνομα Ιμπραήμ προέρχεται από τον Πρίαμο όπως επιμένουν οι συμπότες του, αλλά αυτές τις απάντησα στο φτερό, ενώ το κασέρι έχει αρκετό… ψωμί κι έτσι μπορεί να βγει ένα σημειωματάκι. (Ο Ιμπραήμ είναι η τουρκική μορφή του αραβικού ονόματος που αντιστοιχεί στο Αβραάμ, από μια ρίζα που σημαίνει «πολλοί», ίσως λοιπόν «πατέρας πλήθους»).

Το κασέρι λοιπόν θα μας απασχολήσει σήμερα. Για τους περισσότερους, το κασέρι είναι ένα είδος ημίσκληρο κίτρινο τυρί, αν και, σύμφωνα με τα τοπικιστικά στερεότυπα και πειράγματα, στη Θεσσαλονίκη με τον όρο «κασέρι» εννοείται κάθε κίτρινο τυρί.

Όπως λέει και ο φίλος μου, και συμφωνούν τα λεξικά, το κασέρι το πήραμε (τη λέξη εννοώ) από τα τουρκικά: kaşer. Ωστόσο η τουρκική λέξη δεν έχει καμιά σχέση με την πόλη Καισάρεια, για τους λόγους που θα αναπτύξω πιο κάτω. Άλλωστε, αν ήταν από την Καισάρεια δεν θα λεγόταν κασέρ, αλλά καϊσερλί ή κάτι τέτοιο, όπως έτσι λέγεται, αν δεν κάνω λάθος, το κεμπάπ με παστουρμά ή κάτι παρόμοιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 211 Σχόλια »

Συστολή του παντός και μια βελόνα στ’ άχυρα

Posted by sarant στο 27 Ιουλίου, 2014

Γράφοντας το 1935 στην εφημερίδα Ανεξάρτητος για το πώς αντίκρισε το Παρίσι, όπου είχε πάει με υποτροφία, το 1919 (τώρα στα «Φιλολογικά απομνημονεύματα», σελ. 212), ο Βάρναλης περιγράφει πόσο τον εντυπωσίασε, αυτόν που είχε έρθει από την συντηρητική Ελλάδα, το πλήθος γυναικών στους δρόμους της μεγαλούπολης. Ένα απόσπασμα το έχω παραθέσει κι άλλη φορά, αξίζει να παρουσιάσω όλην την ενότητα τώρα:

Παρίσι! Γυναικοκρατία!

Από πού βγήκανε και ξεχυθήκαν αυτά τα πλήθη των γυναικών στο Παρίσι; Από πού βγήκανε και ξεχύθηκαν αυτά τα πλήθη των γυναικών; Αναλογία δέκα άντρες, είκοσι γυναίκες. Γυναίκες όλων των φυλών του Ισραήλ, όλων των ηλικιών, των επαγγελμάτων και… των στάσεων. Γυναίκες στους δρόμους, στα πάρκα, στα καφενεία, στα ρεστοράν, στα θέατρα, στους κινηματογράφους, στα μετρό, στα οτομπύς, στα τραμ. Φραντσέζες, Εγγλέζες, Σκανδιναβές, Σλάβες, Ρωμιές, Γιαπωνέζες και Αραπίνες -η περίφημη Αϊσέ της Ροτόντας του Μονπαρνάς.

Γυναίκες φοιτήτριες, υπάλληλες, μιντινέτες, γκαρσόνες, μανάβισσες, εφημεριδοπώλισσες, καλλιτέχνισσες, μοντέλα και πούλες. Γυναίκες, που βαστάνε στην αμασκάλη ή στο χέρι μια σερβιέτα με βιβλία ή νότες, βιολιά μέσα στη θήκη τους, παλέτες ή πινέλα, βαλίτσες, δίχτυα με ψώνια ή που σπρώχνουν ένα καροτσάκι με μπανάνες, πεπόνια ή μπεμπέδες. Γυναίκες, που πάνε αγκαλιασμένες τοίχο-τοίχο ή κάτου από τις δενδροστοιχίες και στόμα με στόμα («συστολή του παντός εις έν και μόνον ον…») με το φίλο τους του τελευταίου καιρού ή εκείνης της στιγμής· και γυναίκες, που πάνε ν’ αγκαλιαστούνε με το στόμα ανοιχτό ψηλά στον αέρα το γεμάτον από μηνύματα. «Γυναίκες προορισμένες», όπως θα έλεγε ο Πλάτων ο Ροδοκανάκης…

Πολλά θα μπορούσαμε να σχολιάσουμε στο κειμενάκι αυτό -ευχαρίστως θα ακούσω και τα δικά σας σχόλια, αν έχετε. Αν μείνουμε στα λεξιλογικά, προσέχουμε τον λαϊκό τύπο «(οι) υπάλληλες» -και πολύ λογικά: σε ένα τόσο θηλυκό κείμενο, πώς θα μπορούσε να σταθεί το ερμαφρόδιτο «υπάλληλοι» ανάμεσα σε τόσους έμφυλους τύπους; Οι μιντινέτες (γαλλ. midinette), ήταν οι νεαρές εργαζόμενες κοπέλες, ιδίως μοδίστρες ή πωλήτριες, στον μεσοπόλεμο -όχι εργάτριες, ούτε υπάλληλες γραφείου. Η γαλλική λ. προήλθε από συμφυρμό των midi και dinette, επειδή τα εργαζόμενα κορίτσια έκαναν διάλειμμα το μεσημέρι για ένα σύντομο γεύμα. Τα στερεότυπα της εποχής τις θεωρούσαν απλοϊκές και με ρηχό συναισθηματισμό, ενώ και στα ελληνικά λαϊκά περιοδικά του μεσοπόλεμου θα βρούμε πάμπολλες αναφορές σε μιντινέτες, που ήταν το κρυφό αντικείμενο του πόθου πολλών αντρών, κάποτε και ρεπορτάζ για τη «ζωή των Αθηναίων μιντινετών». Οι πούλες, πάλι, είναι μεταφορά του γαλλ. poule, της αργκό: οι κοκότες.

Όμως, το σημερινό άρθρο είναι υστερόβουλο, δηλαδή το ανεβάζω με έναν απώτερο ιδιοτελή σκοπό. Κάτι ψάχνω και απευθύνομαι στη συλλογική σοφία των αναγνωστών του ιστολογίου. Αυτό που αναζητώ δεν είναι εύκολο. Κι εγώ έχω ερευνήσει αρκετά, και απεύθυνα το ερώτημα στους φίλους της Λεξιλογίας -χωρίς αποτέλεσμα. Γι’ αυτό και στον τίτλο κάνω λόγο για «βελόνα στ’ άχυρα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Βάρναλης, Λογοτεχνία, Μεταφραστικά, Παράλληλα κείμενα | Με ετικέτα: , , , , , , | 92 Σχόλια »

Μετά την Ισλανδία, ο Σουρής

Posted by sarant στο 7 Ιουνίου, 2012

Το σημερινό άρθρο είναι ιδιόρρυθμο, μεταξύ άλλων επειδή ουσιαστικά λίγα έχω να πω εγώ και περιμένω περισσότερα από εσάς, ρίχνοντας κατά κάποιον τρόπο άδεια για να πιάσω γεμάτα. Στο χτεσινό μας άρθρο είδαμε πώς η συλλογική σοφία της μπλογκόσφαιρας μπόρεσε να φέρει στην επιφάνεια την αλήθεια σχετικά με την κατάσταση σε μια μακρινή χώρα, την Ισλανδία. Σκέφτηκα λοιπόν μήπως με τη βοήθειά σας βρούμε άκρη σχετικά με ένα θέμα που με απασχολεί, όχι πια για την Ισλανδία αλλά σχετικά με τον Γεώργιο Σουρή, τον παλιό σατιρικό ποιητή.

Ο Σουρής έγραφε πολύ -όχι μόνο έγραψε σχεδόν μόνος του τα 1442 φύλλα του Ρωμηού, της έμμετρης εφημερίδας του, που την έβγαζε από το 1883 έως το 1918, αλλά συνεργαζόταν και με άλλες εφημερίδες (π.χ. το Άστυ), ενώ και τα άλλα του ποιήματα, τα εκτός εφημερίδων, πιάνουν κάμποσους τόμους. Αυτή η ευκολογραφία, για την οποία είχε θαυμαστεί αλλά και επικριθεί στον καιρό του, μας δυσκολεύει σήμερα, διότι βέβαια το έργο του δεν είναι πουθενά συγκεντρωμένο -όσο κι αν είχε εκδώσει ο Βαλέτας παλιότερα τα ‘Απαντά του σε 5 ή 6 τόμους.

Επειδή ο Σουρής είναι ο πρώτος σατιρικός ποιητής που έρχεται στο νου, υπάρχει η συνήθεια, όποιο αστείο ή σκαμπρόζικο στιχάκι κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο, να το αποδίδουν στον Σουρή. Πριν από μερικούς μήνες είχαμε ένα τέτοιο άρθρο, όταν σε άρθρο γνωστού αρθρογράφου αποδόθηκαν στον Σουρή κάποιοι διάσημοι στίχοι του Αλ. Σούτσου. Εκεί, η ανασκευή ήταν εύκολη μια και οι στίχοι του Σούτσου (είν’ ελεύθερος ο Τύπος, φθάνει μόνον να μη γράψεις) ήταν γνωστοί. Στα σχόλια του προηγούμενου άρθρου έγινε λόγος και για ένα ακόμα ποίημα, που αποδίδεται στον Σουρή ενώ δεν είναι ολόκληρο δικό του, και για το οποίο θα σας μιλήσω σήμερα, ζητώντας τη βοήθειά σας. Πρόκειται για το εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Ποίηση, Σατιρικά, Σουρής, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , | 67 Σχόλια »