Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αποφθέγματα’ Category

Πίστευε και μη ερεύνα

Posted by sarant στο 9 Σεπτεμβρίου, 2020

Με ρώτησαν τις προάλλες κάποιοι αρκετα νεότεροι, ποια είναι η σωστή διατύπωση της φράσης, «Πίστευε και μη ερεύνα» ή «Πίστευε και μη, ερεύνα».

Το ερώτημα είναι παλιό αν και περιέργως δεν το έχουμε συζητήσει στο ιστολόγιο παρά μόνο σε σχόλια, δεν του έχουμε δηλαδή αφιερώσει άρθρο. Ωστόσο, αυτό που με παρακίνησε να γράψω το σημερινό άρθρο ήταν ένα επιχείρημα, που έφερε κάποιος από τους συνομιλητές μου, υπέρ της δεύτερης διατύπωσης, που δεν το είχα ξανακούσει. Κι επειδή το επιχείρημα έχει ενδιαφέρον, αν και δεν είναι σωστό, αποφάσισα να γράψω το σημερινό άρθρο.

Όταν θέλουμε να εκφράσουμε την αρνητική προστακτική, είπε, χρησιμοποιούμε υποτακτική. Λέμε «πήγαινε» αλλά «μην πηγαίνεις», οπότε η άρνηση του «ερεύνα» έπρεπε να είναι «μη ερευνάς», όχι «μη ερεύνα». Άρα, αφού γραμματικά δεν στέκει το «πίστευε και μη ερεύνα» το σωστό είναι να γράψουμε «πίστευε και μη, ερεύνα».

Η σκέψη είναι ενδιαφέρουσα αλλά λαθεμένη διότι αναφέρεται σε άλλη γλώσσα, στα νέα ελληνικά και στη γραμματική της νεοελληνικής. Πράγματι, στη νέα ελληνική η άρνηση της προστακτικής εκφράζεται με το μη+υποτακτική.

Θυμάμαι μάλιστα ένα δημοσίευμα, πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, που ειρωνευόταν κάποιον διεθνή ποδοσφαιριστή, πιθανώς του Ολυμπιακού, επειδή, λέει, άφησε μήνυμα σε συμπαίκτη του στο οποίο του έγραφε «Γιώργο, πάμε για καφέ. Αν θες, έλα. Αν δε θες, μην έλα«.

Πολύ αμφιβάλλω αν όντως γράφτηκε κάτι τέτοιο, γιατί μου φαίνεται δύσκολο ένας φυσικός ομιλητης της ελληνικής να πει ή να γράψει «μην έλα».

Ωστόσο, αυτό ισχύει για τα νέα ελληνικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Θρησκεία, Το είπε/δεν το είπε, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 403 Σχόλια »

Δυο κατοικίδια πουλιά και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 8 Φεβρουαρίου, 2020

Συμβαίνει αρκετές φορές το σαββατιάτικο πολυσυλλεκτικό μας άρθρο να παίρνει τον τίτλο του όχι από την επικαιρότητα ή από το ημερολόγιο αλλ’ από ένα επιμέρους μεζεδάκι, που βέβαια πρέπει να είναι ζουμερό, νόστιμο και μεγαλωπό, για να δικαιολογεί μια τέτοια ειδική μεταχείριση.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει και σήμερα -και τα «δυο κατοικίδια πουλιά» του τίτλου αναφέρονται σε ένα μαργαριτάρι που εντοπίσαμε μέσα στη βδομάδα.

Δεν ξέρω με ποια μονάδα μετριώνται τα κανονικά μαργαριτάρια, οι πέρλες, αλλά αν υπήρχε τρόπος να μετρηθούν τα μεταφορικά μαργαριτάρια, τα γλωσσικά, μεταφραστικά και άλλα λάθη δηλαδή, το σημερινό θα διεκδικούσε ασφαλώς κάποια διάκριση -κατά τη γνώμη μου τουλάχιστον. «Αυτό δεν είναι μαργαριτάρι, είναι ο αδάμας Κοχινώρ», που είχε πει κάποιος παλιότερα.

Αλλά να μην σας κρατάω σε αγωνία, στην περίπτωση που δεν το ξέρετε. Ας παρουσιάσω το σπάνιο δείγμα.

Στον ιστότοπο του Πρόταγκον, κι έχει σημασία αυτο διότι έχουμε έναν επαγγελματικό ιστότοπο, όχι το ιστολόγιο κάποιου ερασιτέχνη, δημοσιεύτηκε την περασμένη εβδομάδα ένα άρθρο για μια ταινία του 2011, την Contagion, για την οποία κάποιοι είπαν ότι «πρόβλεψε την επιδημία του κορονοϊού».

Και γράφει το Πρόταγκον: Και ο Ράϊαν Γκίλμπι κριτικός κινηματογράφου του Guardian δεν διστάζει να παραδεχτεί δημοσίως ότι έχασε την ταινία όταν προβλήθηκε για πρώτη φορά, αλλά την κατέβασε την περασμένη εβδομάδα, και (το χειρότερο) με το που την είδε, έντρομος από φόβο μήπως πεθάνει από την πνευμονία που προκαλεί ο ιός, σκότωσε αμέσως τα δύο κατοικίδια πουλιά του

Να τρομάξει ο δημοσιογράφος από την ταινία, πάει κι έρχεται. Αλλά τα καημένα τα πουλιά, τι του φταίξανε και τα σκότωσε; Μήπως νόμισε ότι ξαναεμφανίστηκε η «γρίπη των πτηνών»;

Σπεύδω να καθησυχάσω τους φιλόζωους (και φιλόπτηνους) αναγνώστες: ο κριτικός της Γκάρντιαν δεν σκότωσε κανένα πουλί. Ο μόνος που σκότωσε κάτι ήταν ο συντάκτης του Πρόταγκον -σκότωσε τη μετάφραση της είδησης.

Βλέπετε, το πρωτότυπο έλεγε:

Twitter users have been posting variations on the theme of: “Is it just me or did Contagion predict the coronavirus?” I missed Soderbergh’s film when it was released, and I happen also to be frightened of dying from viral pneumonia, so I killed two birds with one download and watched the movie this week.

Δηλαδή, ο Άγγλος κριτικός κάνει ένα λογοπαίγνιο πάνω στην πασίγνωστη έκφραση to kill two birds with one stone, κατά λέξη «σκοτώνω δυο πουλιά με μια πέτρα», αντίστοιχη της δικής μας «μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια» που την ξέρει και η γάτα μου. Λέει δηλαδή «δεν είχα δει την ταινία όταν βγήκε, κι επειδή φοβόμουν μην πεθάνω από ιογενή πνευμονία, μ’ένα σμπάρο δυο τρυγόνια: κατέβασα την ταινία και την είδα».

Η γάτα μου την ξέρει την έκφραση to kill two birds with one stone, αλλά ο συντάκτης του Πρόταγκον δεν την ήξερε κι έτσι φιλοτέχνησε αυτό το ασύλληπτο μαργαριτάρι. Και για να κάνει πιο «λογικό» τον σκοτωμό των πουλιών, τα έκανε και κατοικίδια -δεν βγήκε ο Άγγλος με την καραμπίνα στους βάλτους να σκοτώνει πάπιες, δικά του πουλιά σκότωσε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Επιγραφές, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 151 Σχόλια »

Ο Μποστ και οι λαπάδες

Posted by sarant στο 9 Ιανουαρίου, 2020

Πήγα τις προάλλες στο θέατρο Θησείον και είδα τη Μήδεια του Μποστ, σε διασκευή και σκηνοθεσία του Νικορέστη Χανιωτάκη.

Βρήκα πολύ διασκεδαστική την παράσταση, πολύ κεφάτη -με τον Μάκη Παπαδημητρίου να είναι θαυμάσιος στον ρόλο της Μήδειας, ενώ κι ο Γεράσιμος Σκαφίδας έπαιζε γυναικείο ρολο, την Τροφό, με δυο υπερμεγέθη μαστάρια· αξύριστος ο ένας, με γένια ο άλλος. Πολύ καλή και η Μίνα Αδαμάκη στον ρόλο της καλόγριας Πολυξένης.

Δεν φαίνεται πολύ καλά στη φωτογραφία, αλλά ο θρόνος της Μήδειας στο βάθος είναι κέλυφος μυδιού ενώ μύδια υπάρχουν και πάνω στη σκηνή.

Εύκολο λογοπαίγνιο, θα πείτε. Πάντως η παράσταση είναι μια ομοβροντία από λογοπαίγνια, είτε του Μποστ είτε της διασκευής, ενώ επίσης βρήκα εξαιρετική την κίνηση των ηθοποιών, που συνεχώς επιδίδονται σε μελετημένους «αυτοσχεδιασμούς» (χρειάζονται εδώ τα εισαγωγικά).

Στη Μήδεια ο Μποστ παίζει με τα ομόηχα. Όπως στη Φαύστα έχει τον Παναγιώτου που πούλησε το γιο του (ή το γιοτ του) έτσι στη Μήδεια έχει τον Κρητικό μνηστήρα της Πόλυς που είναι κριτικός καθώς και τους δυο παπάδες (ο ένας είναι επώνυμο).

Να πούμε επίσης, για όσους δεν έχουν δει το έργο, ότι ο Μποστ παρωδεί ασύστολα τη Μήδεια του Ευριπίδη, αλλά παίρνει το ελεύθερο να βάλει στην υπόθεση και τον Οιδίποδα στον Κολωνό.

Αλλά εμείς εδώ δεν θεατρολογούμε -δεν εχω ούτε τα φόντα ούτε τη διάθεση να κάνω θεατρική κριτική, αρκεί να πω ότι χάρηκα τις δυο ώρες που πέρασα στο Θησείον.

Μίλησα πιο πάνω για διασκευή. Δεν θυμόμουν καλά την κλασική παράσταση του 1993 κι έτσι δεν μπορώ να ξέρω σε ποια σημεία επενέβη ο Χανιωτάκης που έχει κάνει τη διασκευή του κειμένου, πάντως υπήρχαν αναφορές σε πράγματα που δεν είχαν εμφανιστεί ή δεν είχαν διαδοθεί το 1993, όπως τα κινητά τηλέφωνα, που πρέπει να είναι νεότερη προσθήκη. Αλλά και το σημείωμα του σκηνοθέτη στο πρόγραμμα της παράστασης είναι γραμμένο εμμετρο, σε μποστιάζοντες δεκαπεντασύλλαβους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Θεατρικά, Λογοπαίγνια, Μποστ, Ομόηχα, Ποίηση, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , , | 77 Σχόλια »

Μεζεδάκια λάτιν

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2018

Ο τίτλος του καθιερωμένου βδομαδιάτικου πολυσυλλεκτικού μας άρθρου αντανακλά το γεγονός που πολύ απασχόλησε μέσα στη βδομάδα που πέρασε την επικαιρότητα και το ιστολόγιο, δηλαδή την ανακοίνωση του Υπουργείου Παιδείας ότι τα λατινικά δεν θα εξετάζονται πλέον στις Πανελλαδικές εξετάσεις της θεωρητικής κατεύθυνσης και θα αντικατασταθούν από την Κοινωνιολογία.

Αφιερώσαμε άρθρο στο θέμα αυτό, καταγράψαμε και κάποιες αντιδράσεις, εδώ δεν θα σταθούμε στην ουσία του θέματος παρά μόνο στα φαιδρά και στα παράξενα που γέννησε.

Καθώς είχε ανάψει η συζήτηση στο Φέισμπουκ και είχαμε εξαντλήσει τα λατινικά ρητά του Αστερίξ, και όπως λέγαμε το μακρύ και το κοντό μας για τα Λατινικά, σκέφτηκα να δημοσιεύσω μια ειρωνική ανάρτηση, κάτι σαν:

«Καταργούν τα λατινικά για να μην καταλαβαίνουμε το erga omnes – Δγιαδώσται!!!»

αλλά βαρέθηκα, μια και είχα κιόλας ανεβάσει ένα άλλο ειρωνικό στάτο.

Βρέθηκε τελικά άλλος, μόνο που αυτός το λέει στα (οΘντκ) σοβαρά ότι «Καταργούν τα λατινικά για να ξεχάσει ο Έλληνας τι εστί erga omnes».

Όπως λέμε, η ζωή ξεπερνάει την τέχνη.

Αλλά το ίδιο επιχείρημα χρησιμοποιήθηκε και από άλλο δημόσιο πρόσωπο, που εκ πρώτης όψεως θεωρείται και σοβαρότερο από τον προηγούμενο.

.

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Γραμματική, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 159 Σχόλια »

Ο ευτυχής ανόητος

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2018

Μπορεί ένας ανόητος να είναι ευτυχισμένος; Όχι απλώς μπορεί, αλλά σύμφωνα με τον Γουσταύο Φλομπέρ η βλακεία είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να ζει κανείς ευτυχισμένα. Σύμφωνα με μια διάσημη ρήση του, “Οι τρεις προϋποθέσεις για να είσαι ευτυχισμένος είναι να είσαι βλάκας, εγωιστής και με καλή υγεία. Αν όμως λείπει η πρώτη, δεν γίνεται τίποτα.» (Στο πρωτότυπο: Etre bête, égoïste et avoir une bonne santé, voilà les trois conditions voulues pour être heureux. Mais si la première vous manque, tout est perdu).

Ωστόσο, σήμερα δεν θα φιλοσοφήσουμε αλλά θα λεξιλογήσουμε. Μόνο που δεν θα λεξιλογήσουμε στα ελληνικά αλλά στ’ αγγλικά. Μια φίλη μου έκανε δώρο τις προάλλες το γνωστό εκλαϊκευτικό βιβλίο του David Crystal, A little book of language, που το είχα δανειστεί και διαβάσει πριν από μερικά χρόνια αλλά δεν το είχα -τα δανεικά βιβλία τα επιστρέφω. Ξαναδιαβάζοντας λοιπόν τον Κρύσταλ, στο κεφάλαιο περί ετυμολογίας θυμήθηκα την ιστορία μιας αγγλικής λέξης, που μας δίνει το σημερινό μας θέμα. Συνήθως εξετάζουμε ελληνικών λέξεων την ιστορία, αλλ’ ας κάνουμε σήμερα μιαν εξαίρεση.

Πρόκειται για τη λέξη silly, που όπως ξέρετε θα πει «ανόητος, κουτός, χαζός». Δεν είναι πολύ βαριά κουβέντα, αλλά δεν είναι καλό να σε πούνε silly. Για τους δημοσιογράφους, ο Αύγουστος είναι ή ήταν η χαζή εποχή, η silly season, όταν λείπουν οι ειδήσεις και για να γεμίσεις σελίδες βάζεις διάφορες ανόητες ιστορίες.

Ωστόσο, πριν από πολλούς αιώνες, στα αρχαία αγγλικά, ήταν καλό να σε λένε silly -αν και το γράφανε sely ή seely. Η λέξη τότε σήμαινε «ευτυχισμένος, τυχερός, ευοίωνος» και συνδεόταν με την παλαιογερμανική ρίζα από την οποία παράγεται και το σημερινό γερμανικό selig, ευτυχής, ευλογημένος. Σε κάποιο γλωσσάρι της εποχής, το sely αποδίδει το λατινικό felix. Με την πάροδο των χρόνων οι σημασίες εξελίσσονται: ευλογημένος, ευσεβής, καλός, και, τελικά, αθώος.

Ο αθώος είναι και άκακος και η λέξη seely/sely χρησιμοποιήθηκε ιδίως για κάποιον που υποφέρει χωρίς να έχει φταίξει. Sely innocent Daniell was caste into the lyons, Τον έριξαν στα λιοντάρια τον αθώο, τον άκακο Δανιήλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Αγγλικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 134 Σχόλια »

Ο Αρχιμήδης και οι κύκλοι του -και άλλα τελευταία λόγια

Posted by sarant στο 14 Ιουλίου, 2016

Κοίταζα τις προάλλες σε ένα γαλλικό βιβλίο μια συλλογή με τα «τελευταία λόγια» μεγάλων ανδρών -και γυναικών βεβαίως. Τα «τελευταία λόγια» είναι μια πολύ ειδική κατηγορία αποφθεγμάτων: πρόκειται για φράσεις δηλαδή που τις είπαν συγγραφείς, στρατιωτικοί, πολιτικοί, καλλιτέχνες, διανοούμενοι, επιστήμονες, με δυο λόγια οι δυνατοί και οι διάσημοι του κόσμου, λίγο πριν πεθάνουν ή και την ώρα που πέθαιναν.

Οι τυχεροί, βέβαια, πεθαίνουν στον ύπνο τους, κι έτσι δεν αφήνουν κάποιον τελευταίο λόγο κληρονομιά στις επόμενες γενιές. Άλλοι, επίσης τυχεροί, περνούν τις τελευταίες τους στιγμές περιστοιχισμένοι από συγγενείς και φίλους –τότε προαισθάνονται το τέλος τους, κι αν έχουν τη δύναμη προφέρουν έναν τελευταίον αποχαιρετισμό. Άλλοι βγάζουν μια κραυγή αγωνίας. Μια ειδική περίπτωση που εύλογα υπεραντιπροσωπεύεται στους σχετικούς καταλόγους, είναι τα τελευταία λόγια που προφέρει κάποιος που ξέρει ότι θα πεθάνει από βίαιο θάνατο, συνήθως με εκτέλεση (στην αγχόνη, στη γκιλοτίνα, στο εκτελεστικό απόσπασμα) ή βλέποντας τον φονιά να πλησιάζει -όπως ο Καίσαρας, που λέγεται ότι είπε στον Βρούτο «και συ τέκνον;» -και μάλιστα στα ελληνικά.

Έτσι κι αλλιώς, τα τελευταία λόγια έχουν ενδιαφέρον όχι μόνο και όχι τόσο καθαυτά, αλλά επειδή τα είπε κάποιος διάσημος, σεβαστός, αγαπητός ή και μισητός. Η κραυγή αγωνίας «Φως! Περισσότερο φως!» πιθανότατα έχει ειπωθεί από πολλούς ετοιμοθάνατους –αλλά όταν ξέρουμε ότι την είπε ο Γκέτε αποκτά βάθος που δεν το έχει όταν το λέει ένας κοινός θνητός. Ακόμα περισσότερο, πάμπολλοι ανώνυμοι έχουν παραπονεθεί λέγοντας «Πονάω εδώ» χωρίς να μείνει στην ιστορία· όταν όμως το είπε (ça fait mal ici) ο ντε Γκολ, καταγράφτηκε, το ίδιο και το απελπισμένο Ωχ ωχ (oh wow τρεις φορές) του Στιβ Τζομπς.

Μια μάστιγα που πλήττει τα αποφθέγματα, ιδίως στην εποχή του Διαδικτύου, είναι η διάδοση ανύπαρκτων φράσεων, που ποτέ δεν τις είπε εκείνος στον οποίο αποδίδονται –πρόκειται για τα αποφεύγματα, σύμφωνα με τον όρο που έπλασε ο φίλος Νίκος Λίγγρης, όρο που τον έχω υιοθετήσει έκτοτε και τον χρησιμοποιώ στο ιστολόγιο. Στην περίπτωση των τελευταίων λόγων έχουμε κι έναν επιπρόσθετο παράγοντα νόθευσης: ότι τα τελευταία λόγια του εκλιπόντος τα μεταφέρει, φυσικά, κάποιος από τους παρευρισκόμενους, που δεν αποκλείεται να θέλησε να καλλωπίσει τα λεγόμενα και να τους προσθέσει ουσία αν τα πραγματικά τελευταία λόγια του εκλιπόντος τού φάνηκαν κοινότοπα –ή αν ο άνθρωπος πέθανε χωρίς να πει τίποτα. Το πρόβλημα βέβαια είναι άλυτο, αλλά δεχόμαστε πως ό,τι παραδίδεται από τις πηγές είναι έγκυρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Αρχαίοι, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , | 197 Σχόλια »