Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αργκό’ Category

Σύρμα!

Posted by sarant στο 15 Δεκεμβρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι απόρροια μιας συζήτησης που έγινε τις προάλλες, στα σχόλια του άρθρου που είχαμε βάλει για τα λεξιλογικά της περιπέτειας Ο Αστερίξ και το χρυσό δρεπάνι. Όπως θα δείτε, ουσιαστικά συνοψίζω όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση εκείνη, προσθέτοντας ελάχιστα δικά μου. Νομίζω όμως πως το άρθρο δεν είναι περιττό, επειδή έτσι δίνεται η ευκαιρία να ενημερωθούν για τη συζήτηση και να σχολιάσουν και όσοι δεν την είχαν πάρει είδηση -διότι δεν διαβάζουν όλοι ως το τέλος τα σχόλια, ιδίως αν το άρθρο δεν τους ενδιαφέρει.

xxiiΛοιπόν, στα σχόλια της περιπέτειας του Αστερίξ, ο φίλος μας ο Corto είδε στη μετάφραση (του Αργ. Χιόνη) τη φράση «Σύρμα! Οι Ρωμαίοι!» και έφερε τη συζήτηση για τη φράση αυτή. Πριν προχωρήσω, να θυμίσω ότι γίνεται ένας καβγάς σε νυχτερινό κέντρο, όπου ο Αστερίξ και ο Οβελίξ ξυλοφορτώνουν τους μπράβους μιας συμμορίας λαθρεμπόρων και ξαφνικά ένας από τους δαρμένους μπράβους φωνάζει «XXII! Les Romains!!» και όλοι οι λαθρέμποροι το σκάνε.

Η φράση του Αστερίξ είναι αναχρονισμένη παραλλαγή μιας γνωστής γαλλικής φράσης της αργκό, της φράσης «Vingt-deux, voilà les flics», κατά λέξη «Εικοσιδύο, οι μπάτσοι!», που ολοφάνερα αντιστοιχεί ακριβώς στη δική μας «Σύρμα!» -για τις ανάγκες της ιστορίας ο αριθμός 22 γράφτηκε στο ρωμαϊκό σύστημα και οι μπάτσοι έγιναν Ρωμαίοι. Ο Χιόνης πολύ σωστά το μεταφράζει «Σύρμα, οι Ρωμαίοι!» ενώ η Μαραντέι (των εκδόσεων Μαμούθ που είναι αυτές που κυκλοφορούν τώρα) αστοχεί, αφού το αποδίδει «ΧΧΙΙ, οι Ρωμαίοι!» που δεν λέει τίποτα στον Έλληνα αναγνώστη.

Η αργκοτική φράση σε μας είναι συνήθως ένα σκέτο «Σύρμα!» και χρησιμοποιείται ως επιφώνημα προειδοποίησης, «για να ειδοποιήσουμε κάποιον ότι πρέπει να εγκαταλείψει κάποια παράνομη δραστηριότητά του, γιατί πλησιάζει ένα όργανο τάξεως ή ελέγχου» (ορισμός από το ΛΚΝ).

Ο φίλος μας ο Κόρτο αναρωτήθηκε αν το επιφώνημα «Σύρμα!» υπήρχε προπολεμικά ή αν γεννήθηκε μέσα στην Κατοχή ή στον πόλεμο, όπως δείχνουν κάποιες ενδείξεις. Αυτή η ερώτηση προκάλεσε τη συζήτηση που θα συνοψίσω στο σημερινό άρθρο. Εννοείται ότι  η προσπάθεια για χρονολόγηση της έκφρασης πηγαίνει χέρι-χέρι με την προσπάθεια για «ετυμολόγησή» της -να βρούμε δηλαδή από πού προήλθε, για ποιο λόγο κάποιοι πρόγονοί μας είπαν «Σύρμα!» θέλοντας να προειδοποιήσουν ότι πλησιάζει κάποιο όργανο της τάξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 217 Comments »

Λωποδυτική ανθολογία (για την αργκό το 1934)

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι αναδημοσίευση ενός κειμένου που δημοσιεύτηκε το 1934 στην εφημερίδα «Ακρόπολις» με θέμα την αργκό του υποκόσμου της εποχής. Το ανακάλυψε τυχαία ο φίλος μας ο Κόρτο και προσφέρθηκε να το πληκτρολογήσει και να μου το στείλει, μια και έχει γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο συντάκτης του άρθρου παρουσιάζει την αργκό του υποκόσμου στους ευυπόληπτους αναγνώστες της εφημερίδας σαν κάτι το εξωτικό, ιδωμένο ή ακουσμένο απέξω -όχι δηλαδή όπως την προσλάμβανε, λίγο νωρίτερα, ο αναγνώστης πχ. των μυθιστορημάτων του Πέτρου Πικρού. Αναρωτιέμαι αν δοκίμασε τον πειρασμό να εμπλουτίσει λίγο το υλικό του για να το κάνει πιο αξιοπερίεργο (κι αν ενέδωσε στον πειρασμό) -και βέβαια, ύστερα από 80 χρόνια δεν είναι καθόλου εύκολο να κρίνουμε την αυθεντικότητά του.

Ο συντάκτης παραθέτει δύο αργκοτικά κείμενα, εμφανώς φτιαχτά από τον ίδιο και κατάφορτα από συνθηματικές λέξεις και φράσεις, που τα εξηγεί και δίνει και γλωσσάρι -το πρώτο κείμενο έχει λέξεις που παραπέμπουν σε άνθη και φυτά ενώ το δεύτερο θυμίζει τα καλιαρντά. Καθώς το άρθρο δημοσιεύεται αμέσως μετά την πρωτομαγιά, ο αρθρογράφος παίρνει αφορμή από τη γιορτή των λουλουδιών, κάνοντας υπαινιγμό και σε έναν διάσημο στην εποχή του στίχο του Αχιλλέα Παράσχου, και στη συνέχεια παρουσιάζει το «ανθοκομικό» κείμενο.

Το άρθρο το υπογράφει ο Ε. Θωμόπουλος, που πρέπει να είναι ο Στάθης Θωμόπουλος, που τον αναφέρει ο Μάγερ στην Ιστορία του Ελληνικού Τύπου σαν συντάκτη της Ακροπόλεως. Τον βρίσκω να υπογράφει τη νεκρολογία του Λαπαθιώτη το 1944 και το ρεπορτάζ για τη δίκη του Ναυτικού το 1948.

Κατ’ εξαίρεση, διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου, αλλά βέβαια μονοτονίζω. Και ευχαριστώ και πάλι τον Κόρτο!

ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ ————— ΤΕΤΑΡΤΗ, 2 Μαΐου 1934

ΖΩΗ ΚΑΙ ΚΙΝΗΣΙΣ

ΤΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΟΣΜΟΥ

 

ΛΩΠΟΔΥΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ

ΚΑΙ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙΣ

Οι ερωτευμένοι, οι ποιηταί και οι άνθρωποι των πέντε δακτύλων – Το λουλούδινον αλφάβητον της ρωμέϊκης αργκώ- Μία συνταγή και μία απολογία με τα τρία περίεργα ιδιώματα.

Σπεύσαντες οι ερασταί έδρεψαν…ναρκίσσους, εις της πρωτομαγιάς τους φαιδρούς και ευώδεις παραδείσους, όπως θέλει ο παληός ρωμαντικός ποιητής. Και όπως ήθελαν οι σύγχρονοι ποιηταί και ποετάστροι, οι οποίοι υπεράφθονοι όπως τα μανιτάρια της εποχής, «αδεία της ημέρας», μας άλλαζαν τον αδόξαστο από των στηλών των εφημερίδων και των περιοδικών. Οι ύμνοι και οι παιάνες προς τον μήνα των ρόδων και του έρωτος, δια τα εξαίσια των οποίων «ουδενός μάρτυρος εστί χρεία», έδωσαν κι’ επήραν. Από την γενικήν…ανθοφιλολογίαν όμως ελησμονήθη η πρακτικωτέρα! Εκείνη, που κάμνει τους επιχειρηματίας των πέντε δακτύλων να συνεννοούνται και να χαίρωνται…τα αγαθά του επαγγέλματός των και τα λαγωνικά της αστυνομίας να «τρελλαίνωνται» από το κακό τους, που δεν ημπορούν να την εννοήσουν. Να μας συγχωρούν οι ερωτευμένοι και οι ποιηταί. Αλλά και οι λωποδύτες έχουν εμπνευσθή και αυτοί από την ανθολογίαν τας προσωνυμίας των μεγάλων τους κόλπων. Οι αστυνομικοί μετά μακράς και πολυμόχθους προσπαθείας, έχουν κατατοπισθή επάνω – κάτω με την λουλούδινη λωποδυτικήν αυτήν διάλεκτον. Όχι δε ολοκληρωτικώς, γιατί και η περίεργος διάλεκτος έχει διαρκή την ανανέωσιν με τας εμπνεύσεις των ενδιαφερομένων από τον κόσμο των λουλουδιών και των χορταρικών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αναδημοσιεύσεις | Με ετικέτα: , , | 164 Comments »

Ολίγα περί κοπάνας

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2016

Κάτι άλλο ήθελα να γράψω σήμερα, αλλά καθώς φυλλομετρούσα το πρωί κάτι παλιές εφημερίδες έπεσα τυχαία πάνω σ’ ένα χρονογράφημα που έχει γλωσσικό ενδιαφέρον, και είπα να το παρουσιάσω εδώ, αφού συνδέεται και με συζητήσεις που κάναμε πρόσφατα, όταν συζητήσαμε πριν από μερικές μέρες τα στιχάκια του στρατού.

Θα παρουσιάσω λοιπόν ένα χρονογράφημα, που δημοσιεύτηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα Πρωία, στη στήλη «Της εποχής», στις 21 Αυγούστου 1939, δέκα μέρες πριν ξεσπάσει ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος και ενώ στην Ελλάδα είχαμε τη δικτατορία της Τετάρτης Αυγούστου. Το υπογράφει ο Γ.Ν.Δ. ο οποίος είναι ο δημοσιογράφος Γεώργιος Δρόσος.

Τεχνικοί όροι – Ολίγα περί κοπάνας

Οι δύο νέοι συνηντήθησαν κατά τας οκτώ το βράδυ εις το κοσμικόν κέντρον. Φρεσκοξυρισμένοι, φρεσκοκτενισμένοι, φρεσκοσιδερωμένοι, άψογοι, τέλος πάντων, μοιραίοι και ολέθριοι και ηλικίας περί τα τρι­άκοντα, εχαιρετίσθησαν θορυβωδώς και ήρχισαν υψηλοφώνως την συζήτησιν, όπως κάνουν όλοι όσοι έ­χουν την πεποίθησιν ότι λέγουν πο­λύ ενδιαφέροντα πράγματα και δεν θέλουν να στερήσουν αυτών τους γείτονάς των. Έτεινε, λοιπόν, το ους το άκροατήριον, ηκκίσθησαν ένα-δύο δεσποινάρια, τα οποία εκάθηντο πλησίον, διεκόπησαν αι άλ­λαι συνομιλίαι, και το ακρόαμα ήρχισε. Αλλά τι συνομιλία ήτο αυτή και τι πράγματα έλεγαν μεταξύ των οι δύο νέοι; Οι καθήμενοι εις τα γειτονικά τραπεζάκια αλληλοεκοιτάζοντο κατάπληκτοι:

—Τι σου συνέβη καημένε; ερωτά ο πρώτος τον δεύτερον.

— Άστα! την έσκασα κοπάνα, μ’ ετσίμπησαν, έφαγα τεσσάρα και εμαύρισε το μάτι μου, ώσπου να ιδεί άσφαλτο!

—Τι λες… και εκτός από τον πε­ριορισμό είχες και αγγαρείες;

—Βέβαια. Κάθε πρωί, τις χαβάγιες στο χέρι και δρόμο. Κάναμε σε όλη την αυλή σαχλαμάρα και μετά στα εστιατόρια.

—Και ο Πέτρος, τι γίνεται;

—Τυχερός αυτός. Βγήκε μπρεγκές και γλίτωσε.

Το ένα δεσποινίδιο έσκυψε προς το άλλο και εξήγησε:

—Μάγκικα μιλάνε.

—Όχι, κορακίστικα.

—Πάντως δεν εκατάλαβα γρυ!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Στρατός, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , | 227 Comments »

Τα τζιτζίκια κάνουν τζι

Posted by sarant στο 24 Αυγούστου, 2015

Κοντεύει να τελειώσει το καλοκαίρι, και άρθρο καλοκαιρινό δεν έχουμε ανεβάσει. Βέβαια, τα καλοκαιρινά άρθρα για να τα γράψεις πρέπει να είσαι πλάι στο κύμα, ή έστω σε διακοπές, και φέτος φάνηκα πολύ ατζαμής ή άτυχος στη χρονοθέτηση των έτσι κι αλλιώς σύντομων διακοπών μου αφού τις κανόνισα μετά τον δεκαπενταύγουστο -και βέβαια, με την πρώτη σταγόνα της διάλυσης της Βουλής λαβώθηκε το έτσι κι αλλιώς περίεργο φετινό καλοκαίρι.

Το οποίο καλοκαίρι, εμείς οι μεσογειακοί τουλάχιστον το έχουμε συνδέσει με έναν συγκεκριμένο ήχο, το τερέτισμα του τζιτζικιού, την ακατάπαυστη μουσική υπόκρουση στις ζεστές καλοκαιρινές μέρες. Τόσο πολύ έχει συνδεθεί με το αιγαιακό τοπίο το τζιτζίκι, που στις αρχές του φετινού καλοκαιριού οι κάτοικοι της Δονούσας, στις μικρές Κυκλάδες, έκαναν έκκληση στους απανταχού φίλους (του νησιού και των τζιτζικιών) να τους στείλουν ταχυδρομικώς τζιτζίκια για να καλυφθεί το ηχητικό κενό!

Δεν ξέρω αν ευοδώθηκε η προσπάθεια των κατοίκων του μικρού νησιού, πάντως τα τζιτζίκια είναι σχετικά εύκολο να τα πιάσεις, μια και στέκονται ακίνητα στο δέντρο και τραγουδάνε, αν και πιο δύσκολο είναι να τα διακρίνεις, καθώς δεν διαφέρουν και πολύ στο χρώμα από τον κορμό. Τραγουδάνε τα αρσενικά μόνο, λέει η εγκυκλοπαίδεια -και δεν τραγουδάνε, βέβαια, με το στόμα: ο ήχος παράγεται από μεμβράνες που έχουν στην κοιλιά τους. Και φυσικά, τα αρσενικά τερετίζουν όχι για να απολαμβάνουν το τραγούδι τους οι παραθεριστές της Δονούσας αλλά για να προσελκύσουν τα θηλυκά -και κάθε είδος τζιτζικιού βγάζει ξεχωριστό τραγούδι.

Για τον ανθρωπο, βεβαίως, ολα τα τζιτζίκια κάνουν τζι, και ο ήχος αυτός συνέβαλε στη διαμόρφωση της λέξης. Οι αρχαίοι έλεγαν τέττιξ, που και αυτή η λέξη ήταν ηχομιμητική, και από αυτόν τον τέττιγα, με την επίδραση του ήχου τζι-τζι, προέκυψε το τζιτζίκι μας. Μια άλλη λέξη της αρχαίας, που υπάρχει και στη νέα ελληνική, είναι το τερέτισμα, που κατά τον λεξικογράφο Ησύχιο σήμαινε, μεταξύ άλλων, τα «τεττίγων άσματα», μια σημασία που διατηρείται και σήμερα.

Καθώς το τζιτζίκι ακούγεται να τραγουδάει όλο το καλοκαίρι, που δεν είναι εποχή ανάπαυσης και αναψυχής για τον αγρότη, έδωσε την εντύπωση του ανέμελου γλεντζέ, που αποτυπώθηκε σε έναν από τους γνωστότερους μύθους του Αισώπου και των μεταγενέστερων μυθογράφων, τον μύθο του τζίτζικα και του μέρμηγκα. Σε μια από τις αρχαίες παραλλαγές:

Τέττιξ και μύρμηκες

Χειμῶνος ὥρᾳ τὸν σῖτον βραχέντα οἱ μύρμηκες ἔψυχον. Τέττιξ δὲ λιμώττων ᾔτει αὐτοὺς τροφήν. Οἱ δὲ μύρμηκες εἶπον αὐτῷ· Διὰ τί τὸ θέρος οὐ συνῆγες καὶ σὺ τροφήν; Ὁ δὲ εἶπεν· Οὐκ ἐσχόλαζον, ἀλλ᾿ ᾖδον μουσικῶς. Οἱ δὲ γελάσαντες εἶπον· Ἀλλ᾿ εἰ θέρους ὥραις ηὔλεις, χειμῶνος ὀρχοῦ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 249 Comments »

Μπαγιάτηδες και χαμουτζήδες

Posted by sarant στο 21 Ιουλίου, 2015

mpaxamΜπαγιάτηδες είναι οι Θεσσαλονικιοί, βεβαίως, και μάλιστα οι παλιοί Θεσσαλονικιοί, σε αντιδιαστολή με τους νεοφερμένους. Χαμουτζήδες είναι οι Αθηναίοι, όπως τους λένε οι Θεσσαλονικιοί και γενικότερα οι βορειοελλαδίτες -επειδή έρχονται από «χάμου», από τη νότια Ελλάδα, κι επειδή συχνά χρησιμοποιούν τη λέξη «χάμω», που ξενίζει τους Θεσσαλονικιούς που λένε μόνο «κάτω».

Οι δυο λέξεις μαζί, ωστόσο, απαρτίζουν τον τίτλο του βιβλίου που το εξώφυλλό του το βλέπετε αριστερά, και που θα το παρουσιάσω σήμερα. Είχα ήδη κάνει μια πρώτη νύξη πριν από καμιά δεκαριά μέρες, στο άρθρο όπου προτείναμε βιβλία για το καλοκαίρι.

Συγγραφέας είναι ο Χαράλαμπος Α. Μεταξάς, ενώ το βιβλίο εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Αρχείο, με τον οποίο συνεργάζομαι κι εγώ, και για τον λόγο αυτό μου δόθηκε η ευκαιρία να δω το κείμενο όταν βρισκόταν στη φάση της επιμέλειας και να κάνω κάποιες (όχι σημαντικές πάντως) παρατηρήσεις. Έτσι, μπορείτε να θεωρήσετε προκατειλημμένο το άρθρο μου, πολύ περισσότερο που τον συγγραφέα τον ξέρω -όχι με σάρκα και οστά στην πραγματική ζωή, αλλά ως αβατάρα στο slang.gr, του οποίου αποτελεί διακεκριμένο μέλος ο Χαράλαμπος Μεταξάς, με ψευδώνυμο βέβαια.

Το slang.gr είναι βέβαια συλλογικό εγχείρημα, βασισμένο στις αρχές της συλλογικής συγκέντρωσης και επεξεργασίας υλικού, αλλά οι Μπαγιάτηδες και χαμουτζήδες είναι ατομικό έργο, έστω κι αν ο συγγραφέας έχει διαλέξει και παραθέτει ίσως και αυτούσια κάποια λήμματα του θαυμάσιου αυτού ιστότοπου. Πάντως, δεν περιλαμβάνονται όλα τα λήμματα του βιβλίου στο slang.gr, αλλά η βασική επιρροή του ιστότοπου πάνω στο βιβλίο βρίσκεται όχι τόσο στο λημματολόγιο, όσο στο λεξικογραφικό ύφος του βιβλίου, που χαρακτηρίζεται από παιγνιώδη κάποτε αλλά σοβαρή (και όχι σοβαροφανή) πραγμάτευση των λημμάτων, πραγματικά και διασκεδαστικά παραθέματα, σύντομες παρεκβάσεις, προσπάθεια να διανθίζεται η ξερή λεξικογραφική αφήγηση με πνευματώδη σχόλια.

Επειδή κι εγώ στα δικά μου έργα ακολουθώ μια παρόμοια τακτική, χάρηκα το βιβλίο του Μεταξά. Όσο για τη μέθοδό του, τον αφήνω να τα πει ο ίδιος -αντιγράφω το μεγαλύτερο μέρος από τον πρόλογο:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Θεσσαλονίκη, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 138 Comments »

Ο σταλεγάκιας τα έλεγε από πριν

Posted by sarant στο 8 Ιουλίου, 2015

Παρά τον τίτλο, το άρθρο δεν αφορά τις δραματικές νυχτερινές εξελίξεις στη σύνοδο κορυφής της ευρωζώνης, διότι είχε γραφτεί αρκετές ώρες νωρίτερα.

Από τότε που προκηρύχτηκε το δημοψήφισμα η ύλη του ιστολογίου αγκυρώθηκε στην επικαιρότητα, και δη την πολιτική επικαιρότητα, πολύ περισσότερο απ’ όσο άλλες φορές -και επίσης έχει αυξηθεί και η επισκεψιμότητα του ιστολογίου, όπως άλλωστε και ο αριθμός των σχολίων. Λογικά είναι όλα αυτά και αναμενόμενα, αφού βρισκόμαστε σε κρίσιμους καιρούς.

Ωστόσο, δεν ξεχνάμε ότι εμείς εδώ λεξιλογούμε κι έτσι το σημερινό άρθρο είναι ανεπίκαιρο, εντελώς έξω από την πολιτική επικαιρότητα, παρόλο που το έναυσμα μού δόθηκε από ένα σχόλιο σε πρόσφατο άρθρο. Ίσως και αύριο να βάλω ανεπίκαιρο θέμα, καλό κάνει και η ανάπαυλα, δεν μπορείς να τρέχεις συνεχώς πίσω από τα γεγονότα.

Λοιπόν, τις προάλλες, ένας καλός φίλος του ιστολογίου έγραψε «τα δύσκολα είναι μπροστά μας, αλλά σταλεγάκιας δεν γίνομαι». Αυτή η λέξη θα μας απασχολήσει στο σημερινό άρθρο, κι αν την ψάξετε στα μεγάλα γενικά λεξικά δεν θα τη βρείτε, όμως αν δεν την ξέρετε μάλλον θα καταλάβατε (περίπου) τι σημαίνει.

Είπα ότι η λέξη «σταλεγάκιας» απουσιάζει από τα γενικά λεξικά, και όχι άδικα αφού είναι καινούργια λέξη και επιπλέον είναι όρος της αργκό, που δεν μπορεί ο λεξικογράφος να τον καταγράψει αν δεν βεβαιωθεί ότι δεν πρόκειται για εφήμερο σχηματισμό, απ’ αυτούς που εκατό γεννιούνται κι ένας καθιερώνεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αργκό, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , | 257 Comments »

Χώρα χωρίς Γιάνη, προκοπή θα κάνει;

Posted by sarant στο 7 Ιουλίου, 2015

Ο αρχαίος Διαγόρας ο Ρόδιος, ολυμπιονίκης στην πυγμαχία και κατ’ επανάληψη πανελληνιονίκης στο αγώνισμά του, αήττητος όσο βρισκόταν στην ενεργό δράση, ευτύχησε να δει και τα παιδιά του, τον Ακουσίλαο και τον Δαμάγητο να στέφονται κι αυτοί Ολυμπιονίκες. Κι οταν οι δυο γιοι σήκωσαν τον δοξασμένο πατέρα τους στους ώμους και τον περιέφεραν γύρω στο στάδιο, ένας Λάκωνας από τις κερκίδες φώναξε «Κάτθανε, Διαγόρα! Ουκ εις τον Όλυμπον αναβήση» -τι άλλο να περιμένεις στη ζωή; δεν θα ανέβεις δα και στον Όλυμπο. Και πράγματι, ο πρωτοπυγμάχος άφησε την τελευταία του πνοή λίγο αργότερα, πάνω στους ώμους των παιδιών του, κι ενώ το πλήθος συνέχιζε να τον επευφημεί.

varoufΟ Γιάνης Βαρουφάκης παραιτήθηκε από υπουργός Οικονομικών λίγες ώρες μετά τη θριαμβευτική γι’ αυτόν έκβαση του δημοψηφίσματος της 5ης Ιουλίου, αλλά οι ομοιότητες με την περίπτωση του Διαγόρα σταματούν εδώ: στην αποχώρηση αμέσως μετά τον θρίαμβο. Ίσως να είναι και άστοχη κάθε παρομοίωση, αφού, ας πούμε, του Διαγόρα ο θρίαμβος ήταν το επιστέγασμα μιας πολύχρονης σταδιοδρομίας, κι όχι απλώς μια κερδισμένη μάχη σε έναν πόλεμο που φαίνεται πως θα κρατήσει πολύ ακόμα -πολύ περισσότερο αφού ήταν γνωστό ότι μετά το δημοψήφισμα, είτε με το Ναι είτε με το Όχι, θα άρχιζαν τα δύσκολα. (Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: στις περισσότερες αφηγήσεις, ο Διαγόρας παρουσιάζεται σε προχωρημένη ηλικία -και έτσι πρέπει να ήταν με τα μέτρα της εποχής. Ωστόσο, αν πάρουμε υπόψη ότι η νίκη του Διαγόρα στην Ολυμπιάδα προηγήθηκε κατά 16 μόνο χρόνια (τέσσερις Ολυμπιάδες) από τον θρίαμβο των παιδιών του, κατά πάσα πιθανότητα ο «πλήρης ημερών» Διαγόρας ήταν νεότερος από τον νεανικότατο και σφριγηλό Γιάνη).

Επειδή είχα ταξίδι χτες, δεν εντρύφησα στη φημολογία που θα συνόδεψε την αιφνιδιαστική (τουλάχιστο για τους αμύητους) παραίτηση του, οπότε θα πάρω τοις μετρητοίς την εξήγηση που έδωσε ο ίδιος, που δεν είναι άλλωστε και παράλογη: επειδή ορισμένοι εταίροι εξέφρασαν την επιθυμία να μην παρίσταται στις συνεδριάσεις του Γιούρογκρουπ, και θέλοντας να διευκολύνει τον Αλέξη Τσίπρα να καταλήξει σε συμφωνία, αποφάσισε να παραιτηθεί από υπουργός Οικονομικών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα, Μεταφραστικά, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: | 456 Comments »

Ψεκασμοί και ψεκασμένοι

Posted by sarant στο 29 Ιανουαρίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του χτεσινού, στο οποίο είχαμε συζητήσει τον σχηματισμό της νέας κυβέρνησης, μιας κυβέρνησης με κορμό τον ΣΥΡΙΖΑ αλλά με τη συμμετοχή επίσης των Ανεξάρτητων Ελλήνων του Πάνου Καμμένου, καθώς και στελεχών από άλλα κόμματα ή συλλογικότητες.

Όχι άδικα, η συνεργασία των δύο κομμάτων σχολιάστηκε πολύ, αφού ανάμεσά τους υπάρχουν βασικές αξιακές, πολιτισμικές και ιδεολογικές διαφορές -το ένα είναι κόμμα της αριστεράς και το άλλο της δεξιάς, της ριζοσπαστικής και ανανεωτικής αριστεράς το ένα, της αντιμνημονιακής λαϊκής δεξιάς το άλλο. Ειδικά στα κοινωνικά θέματα άβυσσος χωρίζει τα δυο κόμματα, ενώ ο αρχηγός των ΑΝΕΛ έχει κατά καιρούς εκτραπεί σε αντισημιτικές ή ομοφοβικές δηλώσεις (για να μην αναφέρουμε και τον διαβόητο ομοφοβικό κ. Νίκο Νικολόπουλο, ο οποίος συνεργάζεται με τους ΑΝΕΛ).

Ωστόσο, αφού η κυρίαρχη αντίθεση της προηγούμενης περιόδου ήταν μεταξύ μνημονίου και της άρνησής του, η κοινή αντιμνημονιακή στάση των δύο κομμάτων, και η συμπόρευσή τους στη Βουλή κατά την προηγούμενη τριετία, στάθηκε παράγοντας που βάρυνε περισσότερο από τις μεγάλες διαφορές τους -και δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι φίλοι του ΣΥΡΙΖΑ θεώρησαν τη συνεργασία αυτή αναγκαίο κακό, προτιμότερη από τις άλλες εναλλακτικές λύσεις (νέες εκλογές μέσα σε ασφυκτικά στενά περιθώρια ή συνεργασία με το Ποτάμι). Αλλά αυτά τα είπαμε χτες, ας μην τα επαναλαμβάνω.

psekasΣτο σημερινό άρθρο θα θυμηθούμε ότι εμείς εδώ κυρίως λεξιλογούμε. Και μια από τις λέξεις που ακούστηκαν πολύ με την ευκαιρία της συνεργασίας, ένας χαρακτηρισμός που χρησιμοποιείται για το κόμμα των Ανεξάρτητων Ελλήνων είναι «ψεκασμένοι». Σύμφωνα με το slang.gr, ψεκασμένοι είναι «οι οπαδοί περίεργων συνωμοσιών μασόνων, εβραίων, λέσχης μπίλντερμπεργκ και πολλών άλλων. Φημολογείται ότι συχνάζουν στους ΑΝΕΛ. Λέγεται πάντα ειρωνικά από τρίτους».

Πώς γεννήθηκε ο χαρακτηρισμός; Για να αντιγράψω και πάλι το slang.gr, «Αταλάντευτη πεποίθηση μιας ομάδας ανθρώπων είναι ότι αεροπλάνα, ψηλά εκεί, μας ψεκάζουν με χημικά που μας κάνουν να ψηφίζουμε τα κόμματα του κατεστημένου. Πρωτοσέλιδα με αυτό τον τίτλο εμφανίστηκαν προ των εκλογών του 2012».

Πράγματι, όταν κάποιος αδυνατεί να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά των συμπολιτών του, που τη βρίσκει εντελώς ακατανόητη, έχει την τάση να θεωρεί ότι οι άλλοι βρίσκονται υπό την επήρεια κάποιας ψυχότροπης ουσίας -από εκεί και η φράση «Μας ψεκάζουν», ενώ ακούγεται επίσης και η: «κάτι ρίχνουν στο νερό».

Ψεκασμένος λοιπόν είναι αυτός που πιστεύει στη θεωρία των ψεκασμών. Βέβαια, αν η θεωρία ευσταθούσε, ψεκασμένοι θα ήμασταν όλοι μας, και αφού δεν ευσταθεί κανείς δεν είναι ψεκασμένος, αλλά φαίνεται πως μόνο όσοι πιστεύουν στη θεωρία υφίστανται και τις συνέπειες των δήθεν ψεκασμών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 233 Comments »

Δυο υποσημειώσεις στο Γεράκι της Μάλτας

Posted by sarant στο 7 Αυγούστου, 2014

malteseΤο Γεράκι της Μάλτας (The Maltese Falcon) είναι το γνωστότερο αστυνομικό μυθιστόρημα του Ντάσιελ Χάμετ, κάτι που το οφείλει σε μεγάλο βαθμό στην περίφημη κινηματογραφική του μεταφορά, το 1941, από τον Τζον Χιούστον, με τον Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ στον ρόλο του ντετέκτιβ Σαμ Σπέιντ.

Ο Ντάσιελ Χάμετ, πατέρας του σκληροτράχηλου αστυνομικού αφηγήματος, είναι ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς. Εχω διαβάσει όλα του σχεδόν τα έργα, αν και πρέπει να παραδεχτώ ότι εδώ και αρκετό καιρό έπαψα να παρακολουθώ την εκδοτική κίνηση κι έτσι κάποια θα μου έχουν ξεφύγει -βέβαια ο Χάμετ έχει πεθάνει από το 1961, αλλά όλο και κάποια από τα πρώτα έργα του βγήκαν στην επιφάνεια τα τελευταία μόλις χρόνια.

Στα νιάτα μου μετέφρασα τα μυθιστορήματά του Το γεράκι της Μάλτας και Κόκκινος Θερισμός (και τα δύο για τις εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή) και τη συλλογή διηγημάτων Το μεγάλο χτύπημα για τον Καστανιώτη. Επειδή εκείνο τον καιρό επικρατούσε καθεστώς ασάφειας σχετικά με τα πνευματικά δικαιώματα των έργων που είχαν γραφτεί πριν από το 1946, και τα δυο αυτά μυθιστορήματα έχουν εκδοθεί πολλές φορές στα ελληνικά σε διαφορετικές μεταφράσεις, τόσο πριν όσο και μετά από τη δική μου.

Πολλοί μεταφραστές αποφεύγουν να βάζουν υποσημειώσεις, ιδίως όταν μεταφράζουν λογοτεχνία. Εγώ είμαι της άλλης σχολής, που όχι μόνο δεν αποφεύγει τις υποσημειώσεις αλλά ίσως και να κάνει κατάχρηση -τόσο όταν μετέφραζα, όσο και στα βιβλία που γράφω ή επιμελούμαι εγώ ο ίδιος. Καταλαβαίνω τον αντίλογο, ότι η υποσημείωση διασπά τον ειρμό και ότι δεν πρέπει να δίνεις μασημένη τροφή στον αναγνώστη, αλλά δεν συμφωνώ -ας πούμε ότι είναι θέμα ιδιοσυγκρασίας.

Όπως και στις άλλες μεταφράσεις μου, έτσι και στο Γεράκι της Μάλτας (που τώρα πρέπει να είναι εξαντλημένο) έβαλα κάμποσες υποσημειώσεις και σήμερα θα συζητήσω για δυο από αυτές, που βρίσκονται κοντά-κοντά, σε διπλανές σελίδες, και που θα μπορούσαν να θεωρηθούν και οι δυο προαιρετικές, πολύ περισσότερο που, απ’ όσο έχω ψάξει, κανείς άλλος μεταφραστής δεν θεώρησε σκόπιμο να τις βάλει.

Είμαστε στο δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει τίτλο «Ο καναπές του Μπελβεντέρε». Ο Σπέιντ, που δεν έχει ακόμη συναντηθεί με τον Χοντρό, βρίσκεται στο ξενοδοχείο Μπελβεντέρε, και βλέπει στον καναπέ του σαλονιού τον νεαρό πιστολά, το τσιράκι του Χοντρού, που επιτηρεί την κίνηση κάνοντας πως διαβάζει εφημερίδα. Τον πλησιάζει, κάθεται σε μια διπλανή καρέκλα (δείτε την εικόνα από την ταινία του Χιούστον) και αρχίζει να του κάνει ερωτήσεις με σκοπό αφενός να δηλώσει την παρουσία του στον Χοντρό και αφετέρου για να σπάσει τον τσαμπουκά του μικρού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αστυνομική λογοτεχνία, Κινηματογράφος, Μεταφραστικά, Παράλληλα κείμενα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 139 Comments »

Από το κωλόκουρο στα κουρκουμπίνια

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2013

Ξεκινάω με ανακοίνωση, που θα μου δώσει και την πάσα για να προχωρήσω στο σημερινό θέμα. Ανακοινώνω λοιπόν και ειδοποιώ ότι αν θέλετε να ψηφίσετε για τη Λέξη της χρονιάς πρέπει να βιαστείτε, η προθεσμία λήγει σήμερα, στις 18.00, στις 6 το απόγευμα δηλαδή. Για να ψηφίσετε, κλικάρετε εδώ.

Στην ψηφοφορία έχουν μπει 52 λέξεις, όχι όμως οι δυο λέξεις του τίτλου, που άλλωστε δεν ακούστηκαν πολύ τη χρονιά που πέρασε. Κι αν αναρωτιέστε τι σχέση έχουν τα κουρκουμπίνια, ίσως δεν έχετε διαβάσει την απολογία του αναπληρωτή διευθυντή Εξοπλισμών του υπουργείου Άμυνας κ. Αντώνη Κάντα, όπου αποκαλύπτεται ότι ένας από τους λογαριασμούς στον οποίο διοχετεύονταν τα ποσά από τις δωροδοκίες είχε την ονομασία kourkoubini. Κι έτσι, τα κουρκουμπίνια, που όλοι τα ξέραμε για σοροπιαστά γλυκά, μπορούν να αποκτήσουν και μια νέα σημασία, να δηλώνουν δηλαδή τις μίζες. Καθώς μάλιστα ο μιζαδόρος θα μπαίνει στο γραφείο του μιζολήπτη θα μπορεί να κρατάει στα χέρια ένα κουτί δεμένο με φιόγκο, όπως των ζαχαροπλαστείων, και να δηλώνει περήφανα «τα έφερα τα κουρκουμπίνια». Καλύτερο το βρίσκω αυτό, παρά την ορολογία που φέρεται να χρησιμοποίησε ο νεοδημοκράτης πολιτευτής κ. Χάρης Τομπούλογλου, όπου τα χιλιάρικα είχαν τη συνθηματική ονομασία «ημέρες αδείας» -και «είσαι εντάξει με 25 μέρες άδεια;» τον ρώτησε ο μεσάζοντας.

Ο γενικός όρος, πάντως, είναι μίζα. Η λέξη μάς έχει απασχολήσει κι άλλοτε, και ομολογώ ότι δεν έχω ξεκαθαρίσει απόλυτα την ετυμολογία της. Από μια πρώτη ματιά, φαίνεται να προέρχεται από το γαλλικό mise, από το οποίο άλλωστε προέρχεται και η άλλη μίζα, η αθώα, ο εκκινητήρας των αυτοκινήτων. Η γαλλική λέξη είναι το θηλυκό της μετοχής του ρήματος mettre (βάζω, θέτω, τοποθετώ). Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι η μίζα (η δωροδοκία) προήλθε από τη μίζα του αυτοκινήτου, μια και είναι το ποσόν που χρειάζεται για να «μπει σε λειτουργία» μια όχι και τόσο νόμιμη υπόθεση, αλλά υπάρχει και η μίζα του καζίνου και των χαρτοπαιγνίων, κι αυτή από το γαλλ. mise, που είναι πιο παλιά και πιο πιθανή αρχή. Την άλλη φορά που είχαμε συζητήσει στο ιστολόγιο το θέμα, ο φίλος Σπύρος βρήκε επίσης ότι mise ονομάζεται, στα παλιά αγγλικά, το δώρο που έδιναν οι Ουαλοί στον βασιλιά τους -αλλά δεν είναι ανάγκη να πηγαίνουμε τόσο μακριά, η γαλλική λέξη mise με τη σημασία του ποσού που ποντάρεις στο χαρτοπαίγνιο είναι πειστικότατη για προέλευση της δικής μας μίζας -και αυτήν δέχονται και τα λεξικά.

Ωστόσο, εγώ έχω μια επιφύλαξη, επειδή έχω συναντήσει, σε παλιότερα ιδίως κείμενα, τον τύπο μίτζα, που φαίνεται να είναι η αρχική μορφή της λέξης -ας πούμε στον προπολεμικό Τροφοδότη, ένα μυθιστόρημα του Π. Μπρεδήμα. Αλλά θυμάμαι επίσης καθαρά ότι ο Γιάννης Ιωάννου, σε γελοιογραφίες του 1988 περίπου, αυτόν τον τύπο χρησιμοποιούσε, για τα τοτινά σκάνδαλα. Θα μπορούσε βέβαια η μίτζα να είναι παράλληλος τύπος της μίζας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 47 Comments »

Η τρίχα και η πένα

Posted by sarant στο 14 Ιουνίου, 2013

Το σημερινό άρθρο ήταν να δημοσιευτεί προχτές, αλλά αναβλήθηκε εξαιτίας της απόφασης για κλείσιμο της ΕΡΤ. Το άρθρο γεννήθηκε από μια απορία που εκφράστηκε πριν από μερικές μέρες στο ιστολόγιο. Κι άλλες φορές έχει γίνει αυτό, άλλωστε συχνά συμβαίνει, καθώς η συζήτηση ξεστρατίζει από το αρχικό θέμα της ανάρτησης να  μπαίνουν ερωτήματα ενδιαφέροντα αν και άσχετα εντελώς με το αρχικό θέμα -αυτή είναι, το έχουμε πει πολλές φορές η γοητεία και η κατάρα των ιστολογικών συζητήσεων. Οπότε, κι άλλες φορές έχει συμβεί να γράψω άρθρο που να απαντάει διεξοδικά σε μιαν απορία που διατυπώθηκε σε σχόλιο του ιστολογίου, μόνο που το σημερινό άρθρο έχει μια διαφορά, ότι δεν απαντάει στην απορία.

Και δεν απαντάει, διότι απλούστατα δεν ξέρω την απάντηση, ή τουλάχιστον δεν έχω καταλήξει σε οριστική απάντηση, οπότε εφαρμόζοντας, ας πούμε, σωκρατική μέθοδο παρουσιάζω εδώ όσα ξέρω για το θέμα ελπίζοντας να πιάσω γεμάτα με τα άδεια που πρόκειται να ρίξω.

Αλλά παραμάκρυνε η εισαγωγή, και κοντεύω να καταντήσω σαν εκείνους τους ρήτορες που ανεβαίνουν στο βήμα λέγοντας «Δεν θα μακρηγορήσω σε εισαγωγές και προλόγους…» και ύστερα από ένα τέταρτο της ώρας ακόμα δεν έχουν μπει στο θέμα τους. Λοιπόν, το δικό μου θέμα είναι η τρίχα και η πένα, ή μάλλον είναι η προέλευση των εκφράσεων «ντυμένος στην πένα» και «ντυμένος στην τρίχα», που είναι περίπου συνώνυμες.

Στα πρόσφατα σχόλιά σας, βέβαια, έγινε ερώτηση μόνο για την πένα, από πού βγήκε η έκφραση «ντυμένος στην πένα», νομίζω όμως ότι είναι περίπου συνώνυμες και δεν αποκλείω η μία να έχει προέλθει από την άλλη ή να έχει επηρεαστεί από την άλλη, οπότε τις συζητάμε μαζί.

Και καταρχάς, μια πένα μα ποια πένα; Όταν ο Τσιτσάνης, στο «Απόψε κάνεις μπαμ», παινεύει την κυρά του ότι «κουρδίστηκες κυρά μου στην πένα, στο καντίνι» το μυαλό μας πάει στην πένα του μπουζουκιού

και η εικόνα επιτείνεται από το «καντίνι» που ακολουθεί, που είναι, σύμφωνα με το ΛΚΝ, η λεπτότερη χορδή ενός οργάνου, αλλά είναι αυτή η αρχική σημασία; Ή μήπως εννοείται η πένα της γραφής, ενδεχομένως ο ακριβός στυλογράφος που είναι αντικείμενο πολυτελείας και αποτελεί εξάρτημα που συνοδεύει το τέλειο ντύσιμο, όπως υποστηρίζει ο συντάκτης του σχετικού λήμματος στο slang.gr; Ή μήπως εννοείται η παλιά πένα με το φτερό που είναι «κάτι ελαφρύ και λεπτεπίλεπτο» όπως σχολιάζει μια καλή φίλη στο ίδιο λήμμα; Ή μήπως έχει δίκιο ο φίλος μας ο Λεώνικος, που στα ίδια σχόλια υποστηρίζει ότι «Στην πένα, σημαίνει ‘τόσο καλό ώστε να το καρφώσεις στην πένα και να το δείχνεις χωρίς να κρύβεις τίποτε, αφού όλα του είναι τέλεια’. Μια εναλλακτική διατύπωση είναι à quatre épingles (σε τέσσερεις καρφίτσες) δηλαδή δεν πατάει στο έδαφος» (δεν το πολυκαταλαβαίνω, αλλά ίσως το εξηγήσει).

Απ’ όσο ξέρω, ο μόνος που έχει γράψει σε βιβλίο για το θέμα είναι ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στα Φρασεολογικά, ο οποίος (σωστά κατά τη γνώμη μου) υποστηρίζει ότι η φράση σχηματίστηκε κατ’ αναλογία με την «ντυμένος στην τρίχα» και ότι, επιπλέον, η έκφρ. «άνθρωπος της πένας» δηλώνει τον λόγιο, ο οποίος διαφέρει στο παρουσιαστικό και είναι πιο κομψά ντυμένος από τον χειρώνακτα (εδώ συμφωνώ λιγότερο).

Για να εξηγήσουμε την προέλευση της φράσης, και ίσως για να βρούμε ποια πένα εννοείται, πρέπει πιστεύω να βρούμε ποιο είναι το κοινό στοιχείο όλων αυτών των παρεμφερών εκφράσεων. Καταρχάς, το «ντυμένος» δεν είναι αναπόσπαστο τμήμα της έκφρασης, αφού μπορούμε επίσης να πούμε «παπούτσια στην πένα», «όλα στην τρίχα» κτλ. Επομένως, οι εκφράσεις «στην τρίχα», «στην πένα», «στο καντίνι» σημαίνουν «άψογα», «στην εντέλεια, χωρίς το παραμικρό ψεγάδι». Βέβαια, πολύ συχνά χρησιμοποιούνται με το ντύσιμο, επομένως ο ντυμένος στην πένα ή στην τρίχα είναι αυτός που έχει ντυθεί κομψά και άψογα. (Η έκφραση «ντυμένος του κουτιού» είναι ειδική για το ντύσιμο και προέρχεται από τα ρούχα που έρχονταν, τον παλιό καιρό, στα σπίτια των αστών κατευθείαν από τα μεγάλα παριζιάνικα καταστήματα, μέσα στο κουτί).

Όταν κάτι είναι κανονισμένο, ρυθμισμένο, στολισμένο, ντυμένο, ταχτοποιημένο «στην τρίχα», αυτό σημαίνει ότι ούτε μια τρίχα δεν χαλάει την τέλεια εικόνα, ότι προσεγγίζει το τέλειο όσο περισσσότερο είναι εφικτό: σε απόσταση τρίχας. Ο Παπαδόπουλος, στο έργο που προανέφερα, θεωρεί ότι η έκφραση προήλθε από το «ώρα στην τρίχα», που δηλώνει την τέλεια ακρίβεια, όταν δηλαδή ο λεπτοδείκτης βρίσκεται ακριβώς πάνω στην τριχοειδή γραμμή του λεπτού. Ωστόσο, η έκφραση «στην τρίχα» πρέπει να είναι παλιότερη από τη διάδοση των ρολογιών. Μάλιστα, την πρώτη της εμφάνιση τη βρίσκουμε πολύ παλιά, στον Γρηγόριο Ναζιανζηνό, ο οποίος λέει κάπου: «και εις τρίχα συνηρμοσμένου» (PG 35.1037).

Ωραία εικόνα για τη σημασία της έκφρασης «στην τρίχα» βρίσκω σε ένα διήγημα του Περικλή Σφυρίδη με αναμνήσεις φανταρίστικες: Ο Χατζούδης κι ο Μεγαλίδης είχαν ετοιμαστεί για την έξοδο από το πρωί. Έπλυναν τα χέρια τους γερά με απορρυπαντικό […] γυαλίσανε τις πόρπες, ασπρίσανε τις ζώνες με στουπέτσι, βάψανε καθρέφτη τις αρβύλες. Όλα στην τρίχα, γιατί ξέρανε, θα τους κολλούσε πάλι ο επιλοχίας, στο μάτι τους είχε μήνες τώρα και τους την έριχνε πάντα με το παραμικρό.

Πώς έγινε πένα η τρίχα; Δηλαδή για την τρίχα είναι εύλογη η εικόνα, αλλά γιατί σχηματίστηκε ανάλογη έκφραση με την πένα; (Και επικουρικά, με ποιαν πένα, της γραφής ή των εγχόρδων; ) Δεν βρίσκω δύσκολη τη μετάβαση, είτε τη μια πένα θεωρήσουμε είτε την άλλη, αλλά δεν μπορώ να εξηγήσω πειστικά το πώς και το γιατί. Γι’ αυτό άλλωστε και γράφω το άρθρο, μήπως και από τη συζήτηση βγει κάτι πιο ξεκάθαρο. Σημειώνω πάντως τη ναξιώτικη έκφραση (που παραθέτει ο Παπαδόπουλος στο άρθρο του): «Το πράγμα είναι στην πένα», δηλαδή είναι έτοιμο.

Λέω όμως να κλείσω με μιαν άλλη παρεμφερή έκφραση, που πάει να ξεχαστεί, ότι είναι «ντυμένος στα τρινκ» ή «τρινκ μάι φορτ». Την έκφραση, που είναι τουλάχιστον του 1940, την έχει και το σλανγκρ, ως «τρικ μάι φορ» και θεωρεί πιθανή την προέλευση από το drink my fart, που φώναζαν, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, οι εγγλέζοι ναύτες. Τη θυμάμαι να τη λέει ο μακαρίτης ο πεθερός μου, ενώ την χρησιμοποιούσε συχνά ο Τσιφόρος -αλλά και ο Καραγάτσης την έχει, είτε ολόκληρη είτε συγκομμένη, π.χ. στο 10, όπου γίνεται ένας καβγάς όταν ο σύζυγος φτάνει στο σπίτι και βρίσκει τη σύζυγο έτοιμη να ξεπορτίσει «στολισμένη στα τρινκ».

Δηλώνω πλήρη άγνοια για την προέλευση της φράσης, την αναφέρω όμως μήπως και μάθουμε κάτι από τη συζήτηση. Όπως είπα, σήμερα δουλεύω σωκρατικά: έν οίδα, ότι ουδέν οίδα, αλλά το βάζω στο μπλογκ μήπως και δω φως!

Posted in Αργκό, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 131 Comments »

Γόπινγκ, τσάπινγκ, έρπινγκ και άλλα αγγλοπρεπή του στρατού

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2013

Η σατιρική στήλη Κακοήθειες της κυριακάτικης Αυγής, την Κυριακή που μας πέρασε, θέλοντας να ειρωνευτεί την επιστράτευση των καθηγητών, είχε τίτλο «Έγερσις στις 6, διευθέτησις προσωπικών ειδών, επιτήρησις, γόπινγκ, διόρθωσις γραπτών, πορεία βολή«, ανακατεύοντας επίτηδες στρατιωτική με σχολική ορολογία. Το γόπινγκ του τίτλου δεν είναι βέβαια λέξη της επίσημης στρατιωτικής ορολογίας, αλλά κάλλιστα μπορεί να τη χρησιμοποιήσει ένας αξιωματικός όταν δίνει διαταγή στους στρατιώτες να καθαρίσουν το προαύλιο από τις γόπες, τα αποτσίγαρα, μια και αυτή τη σημασία έχει τούτο το περίεργο αγγλοελληνικό υβρίδιο.

Το γόπινγκ δεν είναι μόνο του στη φανταρίστικη ορολογία. Ανήκει σε μια οικογένεια σχετικά νεόκοπων λέξεων, που έχουν κοινό στοιχείο ότι σχηματίζονται με την αγγλική γερουνδιακή κατάληξη -ινγκ (-ing), που δηλώνει τη ρηματική διαδικασία, αν και εδώ συνδυάζεται με ονόματα. Άλλα δύο μέλη της ίδιας οικογένειας βλέπετε στον τίτλο, το τσάπινγκ και το έρπινγκ.

Λέω ότι είναι λέξεις σχετικά νεόκοπες, επειδή, κατά μεγάλη πιθανότητα, δεν υπήρχαν στα μέσα της δεκαετίας του 1980, που υπηρέτησα εγώ τη στρατιωτική μου θητεία. Βέβαια, κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος ότι κάποια λέξη δεν λέγεται σε μια δεδομένη στιγμή και περιοχή (μπορεί απλώς ο ίδιος να μην την άκουσε) αλλά στην περίπτωση του γόπινγκ και των συναφών είμαι σχεδόν βέβαιος. Βλέπετε, πήγα στο στρατό έχοντας σκοπό να μαζέψω γλωσσικό υλικό (πράγμα που έκανα, και το ενσωμάτωσα στο βιβλίο μου Μετά την αποψίλωση), και είχα αγγαρέψει μερικούς φίλους, της σειράς μου και των αμέσως επόμενων σειρών, να μου μαζεύουν στιχάκια, λέξεις και άλλο γλωσσικό υλικό, οπότε το θεωρώ απίθανο να υπήρχαν οι λέξεις της οικογένειας αυτής (διότι δεν μιλάμε για μία μεμονωμένη λέξη) και να μην τις πρόσεξε κανείς μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Λαογραφία, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , | 159 Comments »

Πράσο το πράσινο

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Αν ρωτήσουμε ποιο λαχανικό είναι το «πιο πράσινο» απ’ όλα, μάλλον θα πάρουμε διάφορες απαντήσεις, διότι υπάρχουν πολλά λαχανικά που είναι κατεξοχήν πράσινα και άλλωστε τα λέμε «πρασινάδες»· υποψιάζομαι πως το πράσο δεν θα πάρει πολλές προτιμήσεις κι όμως το πράσο είναι το εξορισμού πράσινο φυτό, αφού η λέξη «πράσινος» από το πράσο προέρχεται.

Περιφρονημένο ή παραγνωρισμένο μπορεί να είναι, αλλά το πράσο έχει σημαντική παρουσία στη γλώσσα και στη φρασεολογία μας, όπως ξέρετε κι όπως θα δούμε παρακάτω.

Το πράσο είναι συγγενικό φυτό με το κρεμμύδι και το σκόρδο και υπάρχει στην ανατολική Μεσόγειο από τα πανάρχαια χρόνια. Η ίδια η λέξη «πράσον» εμφανίζεται πρώτη φορά στον Ιπποκράτη, αλλά ασφαλώς υπήρχε από πολύ παλιότερα αν σκεφτούμε ότι ένα παράγωγό της, η λέξη «πρασιά», υπάρχει στον Όμηρο, δυο φορές στην Οδύσσεια. Και επειδή στις πρασιές δεν θα φύτευαν μόνο πράσα αλλά κάθε λογής λαχανικά, υποψιαζόμαστε ότι η λέξη πράσον μπορεί να ήταν γενικό όνομα για όλα τα λαχανικά. Ο Dalby γράφει ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε και στα αρχαία αιγυπτιακά, δηλ. ότι η λέξη για το πράσο ήταν και εκεί γενικός όρος για όλα τα λαχανικά (στο Food in the Ancient World).

Στο πράσο χρωστάει η γλώσσα μας όχι μόνο τη λέξη «πρασιά» αλλά και τη λέξη «πράσινος» για το χρώμα, που αρχικά σήμαινε το ανοιχτό πράσινο μόνο, το πράσινο του πράσου δηλαδή, αλλά μετά επικράτησε για όλες τις αποχρώσεις. Η λέξη περνάει και στα λατινικά, prasinus, αλλά εκεί χρησιμοποιείται για να δηλώσει μόνο τη συγκεκριμένη απόχρωση· πάντως, οι prasini ήταν μία από τις τέσσερις φατρίες του ρωμαϊκού ιπποδρόμου, όπως αργότερα οι Πράσινοι στον βυζαντινό ιππόδρομο.

Να πούμε επίσης ότι η έκφραση «πράσινα άλογα» δεν προέρχεται από κάποια δήθεν αρχαία φράση «πράσσειν άλογα», διότι τέτοια αρχαία φράση πουθενά δεν μαρτυρείται· αλλά το αντικείμενό μου δεν είναι η ιστορία των χρωμάτων, οπότε σταματάω εδώ και σας παραπέμπω, για τα πράσινα άλογα, σε ένα παλιότερο άρθρο μου όπου εκθέτω αναλυτικά την άποψή μου για το θέμα.

Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν πολύ το πράσο· πίστευαν μάλιστα ότι κάνει καλό στη φωνή (τα πράσα συμφέρει προς ευφωνίαν, γράφει ο Αριστοτέλης) και γι’ αυτό ο Νέρωνας μερικές μέρες είχε καθιερώσει να τρώει μόνο πράσα. Το πράσο συνεχίζει να έχει έντονη παρουσία στα βυζαντινά συγγράμματα· ο Λιουτπράνδος της Κρεμόνας, στη δηλητηριώδη αναφορά του από την αποστολή του στην Κωνσταντινούπολη, τονίζει ότι ο αυτοκράτορας των Γραικών (ο Νικηφόρος Φωκάς) από την τσιγγουνιά του τρέφεται με σκόρδα, κρεμμύδια και πράσα και πίνει το νερό του λουτρού.

Στη φρασεολογία μας, υπάρχει η πασίγνωστη έκφραση «τον έπιασαν στα πράσα», που λέγεται όταν κάποιος κλέφτης ή απατεώνας συλληφθεί επ’ αυτοφώρω. Πολύ συχνά χρησιμοποιείται η έκφραση για παράνομα ζευγάρια που πιάνονται επ’ αυτοφώρω. Από την ειδησεογραφία των τελευταίων ημερών γκουγκλίζοντας βλέπω να χρησιμοποιείται η έκφραση «πιάστηκε στα πράσα» για γιατρό που τον έπιασαν ενώ έπαιρνε φακελάκι, για παράνομο ζευγάρι, για διαρρήκτες σε εργοτάξιο, για ευυπόληπτους πολίτες που έπαιζαν ζάρια. Είναι έκφραση απόλυτα ζωντανή, παραχρησιμοποιημένη ίσως.

Σε διάφορους ιστότοπους μπορείτε να διαβάσετε την άποψη του μακαρίτη του Τάκη Νατσούλη, ότι η έκφραση τάχα γεννήθηκε όταν κάποιος παπα-Μελέτης έπιασε στο περβόλι του, το φυτεμένο με πράσα, έναν διαβόητο ληστή, αλλά πρόκειται για ατεκμηρίωτη εξήγηση που προσωπικά δεν την πιστεύω. Αντί να αναζητούμε κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό, προτείνω να σκεφτούμε ότι όποιος κλέβει λαχανικά στο περιβόλι δεν έχει μέρος να κρυφτεί όταν καταφθάσει ο δραγάτης ή ο ιδιοκτήτης, επομένως είναι σίγουρο ότι θα τον πιάσουν επ’ αυτοφώρω όπως είναι εκτεθειμένος. Πάντως, δεν μπορώ να αποδείξω ότι δεν έχει δίκιο ο Νατσούλης, γιατί (ακόμα) δεν έχω βρει την έκφραση σε κείμενο παλιότερο του 1835 -που δεν είναι και εύκολο έργο. Την έχω πάντως βρει σε συλλογές παροιμιών που τυπώθηκαν γύρω στο 1860.

Κι άλλες εκφράσεις υπάρχουν με τα πράσα, αλλά σπανιότερες και μισοξεχασμένες. Για παράδειγμα, σε περιγραφές παλιότερων μαχών μπορεί να βρείτε ότι «τους έκοβαν σαν τα πράσα», δηλαδή σκότωναν τους αντιπάλους εύκολα και άκοπα, ενώ ο Μακρυγιάννης γράφει κάπου ότι αν φύγει από τη μέση ο Δυσσέας (ο Ανδρούτσος) τους υπόλοιπους θα τους σκοτώσουν οι εχθροί όχι με ντουφέκια αλλά με πράσα. Κι επειδή το πράσο, όπως και όλα τα λαχανικά, είχε την τιμητική του την σαρακοστή, υπήρχε και το παροιμιακό δίστιχο: Εβγήκε η πράσα στο βουνό κι εκούνα την ουρά της, καλώς την τη Σαρακοστή με τα λαχανικά της.

Από την άλλη, όπως καταγράφει το slang.gr, πράσο λέγεται το πολύ ίσιο μαλλί, ενώ στην αργκό των πορτοφολάδων το πορτοφόλι λέγεται λάχανο, πράσο ή παντόφλα (με αυτή τη σειρά τα δίνει ο Ηλίας Πετρόπουλος στο Εγχειρίδιο του καλού κλέφτη) και ο πορτοφολάς λέγεται λαχανάς ή πρασάς. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι η έκφραση «τον έπιασαν στα πράσα» προήλθε ακριβώς από κάποιον πορτοφολά που τον έπιασαν με το χέρι χωμένο στο σακάκι του θύματος. Παρόλο που παρόμοια έκφραση υπάρχει στα γαλλικά, όπου λένε ότι κάποιος πιάστηκε με το χέρι μέσα στην τσάντα (la main dans le sac), δεν μου φαίνεται πιθανή εκδοχή γιατί η αργκοτική σημασία πράσο = πορτοφόλι δεν είναι τόσο γνωστή και επειδή η έκφραση βγήκε σε μια εποχή που δεν ήταν ακόμα διαδεδομένα τα πορτοφόλια.

Κι εδώ θα κλείσω το κομμάτι, απότομα, χωρίς επίλογο -σαν κάποιον που τον πιάνουν στα πράσα και τα παρατάει όλα σύξυλα και το βάζει στα πόδια!

 

Posted in Αργκό, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικά συμπόσια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 107 Comments »

Το τελευταίο πακέτο (μέχρι το επόμενο)

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Εδώ και πολλές μέρες στην ειδησεογραφία κυριαρχούν οι ειδήσεις για το περίφημο «νέο πακέτο», το πακέτο των 11,5 δισεκατομμυρίων, δηλαδή την δέσμη των νέων έκτακτων μέτρων με την εφαρμογή των οποίων πρέπει να εξοικονομηθούν από το πετσί μας ακόμα 11,5 δισεκατομμύρια, κι όλο διαβάζουμε πως το «πακέτο έχει κλειδώσει» κι όλο το ξανασυζητάνε οι πολιτικοί αρχηγοί της ημιτρικομματικής συγκυβέρνησης. Βέβαια, η ονομασία «πακέτο των 11,5 δισεκατομμυρίων» είναι ελαφρώς συμβατική και παρωχημένη, αφού στην πορεία τα 11,5 δις αβγάτισαν κι έγιναν 13 ή 15 ή 18 ή 22 κι εμείς οι δύσμοιροι παρακολουθούμε τα δισμύρια να τραβάνε την ανηφόρα, άλλοι με απόγνωση κι άλλοι με τη θυμοσοφία που αποκτά όποιος ξέρει πως «και μ’ εκατό στη φυλακή, και με τα χίλια μέσα».

Ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε· ωστόσο δεν έχουμε, απ’ όσο θυμάμαι τουλάχιστον, ασχοληθεί με τη λέξη «πακέτο», που έχει βέβαια πάρει, όχι με δική της ευθύνη, τη συγκεκριμένη δυσοίωνη σημασία, όμως είναι αρκετά ενδιαφέρουσα από γλωσσική άποψη. Η λέξη είναι δάνειο στα ελληνικά, από το ιταλικό pacchetto, και αυτό από το γαλλικό paquet, με απώτερη αρχή, σύμφωνα με τα λεξικά, το ολλανδικό pak, που σήμαινε «μπάλα μαλλιού», λέξη που αρχικά ανήκε στην ορολογία των εμπόρων μαλλιού στη Φλάνδρα τον 12ο-13ο αιώνα. Πότε μπήκε στα ελληνικά δεν ξέρουμε, τα ληξιαρχεία της γλώσσας δεν δούλευαν τότε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 134 Comments »