Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αρχαία ελληνικά’ Category

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 6 – Η μεταμόρφωση του Λούκιου

Posted by sarant στο 18 Ιουλίου, 2017

Πριν από λίγο καιρό άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση.

Η σημερινή συνέχεια είναι η έκτη, αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο και τώρα βρισκόμαστε στις ιστορίες από τον Λουκιανό. Η ιστορία που ακολουθεί, βέβαια, βασίζεται στο έργο «Λούκιος ή όνος», το οποίο παλαιότερα εθεωρείτο έργο του Λουκιανού αλλά σήμερα αποδίδεται σε κάποιον άγνωστο που συμβατικά τον ονομάζουμε ψευδο-Λουκιανό. Πάνω στο ίδιο έργο έχει βασιστεί το πολύ εκτενέστερο μυθιστόρημα «Μεταμορφώσεις» (ή «Ο χρυσός γάιδαρος») του Απουλήιου.

Ζούσε μια φορά ένας φιλοπερίεργος νεαρός, ο Λούκιος, που ζητούσε να μάθει και να δει πολλά από τα αξιοθαύμαστα του κόσμου, ταξιδεύοντας εδώ και εκεί. Κάποτε, καθώς πορευόταν από την Αθήνα στη Λάρισα, ο δρόμος του τον έφερε στην Υπάτη, πόλη που φημιζόταν για τους μάγους και τις μάγισσές της. Εκεί κατάφερε και τον φιλοξένησε για λίγες ημέρες κάποιος Ίππαρχος, γνωστός ενός φίλου του. Αυτός ο Ίππαρχος είχε μια γυναίκα, που ήταν ακουστή σαν μάγισσα.

Ο Λούκιος από την πρώτη μέρα τα έφτιασε με την υπηρέτρια του σπιτιού, που λεγόταν Παλαίστρα, με την οποία προχώρησε σε ερωτικές σχέσεις. Από αυτήν έμαθε πως η κυρά της, μεταξύ των άλλων μαγικών κατορθωμάτων της, μεταμορφωνόταν όταν ήθελε σε πουλί. Ζήτησε επίμονα από την Παλαίστρα να τον αφήσει να παρακολουθήσει κρυφά μια τέτοια μεταμόρφωση της οικοδέσποινάς τους και καθώς είχαν γίνει πια εραστές, δεν δυσκολεύτηκε να την πείσει.

Η Παλαίστρα τον φώναξε μια νύχτα και κρυφά παρακολούθησαν την κυρά του σπιτιού, να γδύνεται τελείως και να αλείβεται με μια ειδική αλοιφή, που τη μεταμόρφωσε αμέσως σε πουλί. Όταν έγινε αυτό η γυναίκα του Ίππαρχου πέταξε μακριά. Ο Λούκιος τότε παρακάλεσε την Παλαίστρα να του φέρει το δοχείο με τη μαγική αλοιφή για να γίνει κι αυτός πουλί. Η κοπέλα πήγε και έφερε το δοχείο και όταν ο Λούκιος απαλλάχτηκε από τα ρούχα του τον άλειψε ολόκληρον. Αντί για πουλί όμως ο δυστυχής Λούκιος μεταμορφώθηκε σε γάιδαρο! Η Παλαίστρα, στη βιασύνη της, έφερε άλλη μαγική αλοιφή.

«Μη νοιάζεσαι αγάπη μου» λέει του μεταμορφωμένου φίλου της «αύριο πρωί θα σου δώσω να μασήσεις τριαντάφυλλα, που είναι το αντίδοτο στα μάγια και θα ξαναγίνεις αμέσως άνθρωπος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , , | 81 Σχόλια »

Φύρδην μίγδην

Posted by sarant στο 12 Ιουλίου, 2017

Περνώντας χτες-προχτές μπροστά από την τηλεόραση, είδα αυτόν τον τίτλο σε τηλεοπτική εκπομπή, υποθέτω σατιρική, νομίζω κυπρέικη, κι αυτό μου έδωσε την ιδέα για το σημερινό αρθράκι, σε συνδυασμό με εκείνο που συζητήσαμε τις προάλλες στα μεζεδάκια μας, σε κάποιο δικό σας σχόλιο, για το μαργαριτάρι μιας επώνυμης δημοσιογράφου, που έγραψε ότι ο Πέτρος Κόκκαλης «εξελέξη αριστείδην (!) μέλος του ΚΚΕ». Αριστίνδην βέβαια, αλλά ευτυχώς το είδαν και το διόρθωσαν.

Φύρδην μίγδην θα πει «ανάκατα, άνω κάτω, σε μεγάλη αταξία, σε απόλυτη ακαταστασία». Αυτές οι δυο λέξεις χρησιμοποιούνται μόνο σε αυτή τη φράση, και μόνο ζευγαρωμένες, δηλαδή λέμε Bιβλία, τετράδια, χαρτιά ριγμένα πάνω στο τραπέζι φύρδην μίγδην, αλλά δεν λέμε «τα βρήκα όλα μίγδην» ή «τα έριξε χάμω φύρδην». Αρχαίες είναι βέβαια οι λέξεις, αλλά στην αρχαιότητα δεν κάνανε μαζί, χώρια χρησιμοποιούνταν -μάλιστα ενώ το φύρδην είναι καθαρόαιμο αρχαίο, το μίγδην είναι ελληνιστικό, ο αρχαιότερος τύπος είναι «μίγδα», λέει ο Πετρούνιας στο ΛΚΝ. Η πιο παλιά ανεύρεση των δύο λέξεων μαζί είναι σε ένα σχόλιο που υπάρχει στο λεξικό Σούδα, ένα υβρεολόγιο που θα άξιζε να το μελετήσουμε κάποια άλλη φορά διότι είναι πολύ γλαφυρό, όπου λέγεται για κάποιον «καὶ κυκῶν καὶ φύρδην καὶ μίγδην ποιῶν ἅπαντα». Η στερεότυπη έκφραση «φύρδην μίγδην» δεν ξέρω πότε εμφανίζεται πρώτη φορά στα νεότερα γράμματά μας, πάντως μια διάσημη εμφάνισή της είναι σε ένα σύγγραμμα του Θ.Ι.Κολοκοτρώνη, του επιλεγόμενου και Φαλέζ, εγγονού του ήρωα της επανάστασης, που είχε τίτλο «Κουλουβάχατα ή αι φύρδην μίγδην σημεριναί ιδέαι» -στον Φαλέζ δηλαδή χρωστάμε αν όχι τη γέννηση πάντως τη διάδοση της λέξης «κουλουβάχατα», που έχει αραβική αρχή (kulluwahad = όλα ένα).

Το φύρδην και το μίγδην είναι παραδείγματα μιας κατηγορίας αρχαίων επιρρημάτων που είχαν την περίεργη -για τη σημερινή γλώσσα- κατάληξη «-δην». Αυτά παράγονταν είτε από ουσιαστικά (σπόρος – σποράδην) είτε από ρήματα (πλέκω-πλέξω-πλέγδην). Όπως λέει ο γραμματικός Απολλώνιος ο Δύσκολος (δεν χρειάζεται μετάφραση, είναι… εύκολο το κείμενο):

Τὰ εἰς δην ἐν βαρείᾳ τάσει ἐστί, καὶ παράγεται καὶ ἀπὸ ὀνομάτων, ὡς τῷ λόγος τὸ λογάδην παράκειται, μόνος μονάδην, τρόχος τροχάδην, σπόρος σποράδην. ἢ παρὰ ῥῆμα, διὰ τοῦ δ καὶ τοῦ συγγενοῦς β παραλαμβανομένου ἐν πρώτῃ συζυγίᾳ, κλέπτω κλέβδην, κρύπτω κρύβδην, γράφω γράβδην, ὄπτω ὄβδην καὶ ἐσόβδην. καὶ παρὰ τοὺς εἰς ξω λήγοντας μέλλοντας διὰ τοῦ γδ, πλέξω πλέγδην, μίξω μίγδην, νύξω νύγδην. καὶ παρὰ τὴν πέμπτην δὲ συζυγίαν, αἴρω ἄρδην, φύρω φύρδην. καὶ παρὰ τὸ σύω δὲ τὸ σύδην· ὅπερ ἐσχημάτιστο, ἐκ μεταθέσεως τοῦ ε εἰς τὸ υ, παρὰ τὸ σέω, ἀφ’ οὗ καὶ τὸ σόος, καθότι καὶ τῷ ῥέω τὸ ῥύω παράκειται, ἀφ’ οὗ καὶ τὸ ῥύβδην καὶ ὁλόκληρον εἰς ον λῆγον ῥυδόν· καὶ παρὰ τὸ χύω τὸ χύδην.

Στην αρχαιότητα τα επιρρήματα εις -δην ήταν πάρα πολλά, αλλά στις μέρες μας έχουν επιβιώσει λιγοστά, που μετριούνται στα δάχτυλα αν όχι του ενός χεριού πάντως των χεριών και των ποδιών. Κάποια άλλα, ενώ δεν λέγονται, έχουν δώσει παιδιά που τα χρησιμοποιούμε, ας πούμε από το «ράγδην» (από το ρήγνυμι) έχουμε το «ραγδαίος», που το χρησιμοποιούμε για τη βροχή και για τη γρήγορη εξέλιξη κακών πραγμάτων, μακριά από εμάς. Επίσης από το άδην (με δασεία) που σήμαινε «άφθονα» έχουμε τον αδηφάγο.

Υποσύνολο των επιρρημάτων σε -δην είναι τα επιρρήματα σε -ίνδην, που αυτά πράγματι μετριούνται στα δάχτυλα. Εκτός από το «αριστίνδην», το μόνο που είχε κάποια συχνή χρήση ήταν το «πλουτίνδην» (με κριτήριο τον πλούτο, δηλαδή).

Στο ΛΚΝ βρίσκω 12 λήμματα-επιρρήματα με κατάληξη -δην. Ο Μπαμπινιώτης, που θέλει να φανεί κάπως πιο λόγιος, προσθέτει πεντέξι ακόμα.

Τα συγκέντρωσα και τα παρουσιάζω εδώ (όχι, δεν φυλλομέτρησα μία προς μία τις σελίδες των λεξικών, χρησιμοποίησα ηλεκτρονικές μεθόδους’ από τότε που βγήκε η ηλεκτρονική αναζήτηση χάθηκε το φιλότιμο).

  • άρδην (από το αίρω): ολοκληρωτικά, εκ θεμελίων. Η κατάσταση άλλαξε άρδην. Άρδην ήταν ο τίτλος της σοσιαλιστικής εφημερίδας του Πλάτωνα Δρακούλη και τώρα του εθνικιστικού κινήματος του Καραμπελιά -εκεί που κρεμούσαν οι καπεταναίοι τ’άρματα…
  • αριστίνδην (από το άριστος): με επιλογή μεταξύ των αρίστων, χωρίς εκλογή. Παλιά υπήρχαν αριστίνδην γερουσιαστές, ενώ αριστίνδην Ιερά Σύνοδος ήταν αυτή που έκλεξε αρχιεπίσκοπο τον Ιερώνυμο το 1967 (χουντίνδην ήταν δηλαδή, αλλά…)
  • βάδην (από το βαίνω): με ρυθμό βαδίσματος. Και ουσιαστικό, το βάδην, το αγώνισμα του στίβου. Επίρρημα Βυρτεμβέργην δεν υπάρχει.
  • διαρρήδην (από το θέμα ρη- του λέγω, είρημαι): απερίφραστα, κατηγορηματικά. Ο Μπαμπινιώτης δίνει την ελαφρώς άστοχη (και φτιαχτή) φράση «υποστήριξε διαρρήδην τις διεκδικήσεις του» αλλά σχεδόν πάντα το χρησιμοποιούμε με το «αρνούμαι» ή με το «απορρίπτω»
  • εκτάδην (από το εκτείνω): σε ξαπλωτή στάση. Μόνο ο Μπαμπινιώτης το έχει.
  • επιτροχάδην (από τον τροχό): γρήγορα, βιαστικά και συνήθ. χωρίς πολλή προσοχή: Ελέγχω επιτροχάδην τους λογαριασμούς. Aναφέρθηκε επιτροχάδην στα προηγούμενα (δηλ. σύντομα). Ο Μπαμπινιώτης εδώ σφάλλει, διότι το λημματογραφεί στο «τροχάδην», ως δύο λέξεις (επί τροχάδην) υποβάλλοντας μάλιστα την ιδέα ότι έτσι το έγραφαν οι αρχαιοι, ενώ οι αρχαίοι πάντοτε το έγραφαν σε μία λέξη, επιτροχάδην.
  • καταλογάδην : κατά τον τρόπο της φυσικής ομιλίας’ λέγεται για απόσπασμα π.χ. της Ιλιάδας που το διαβάζουμε πεζό, όχι έμμετρο.
  • λογάδην (από το λογάς = εκλεκτός -και όχι φλύαρος!): κατ’ επιλογή. Μόνο στον Μπαμπινιώτη και αμφιβάλλω αν λέγεται σήμερα, αν και βλέπω ότι υπάρχει λογοθεραπευτικό κέντρο ή κάτι τέτοιο με τον τίτλο Λογάδην, τρέχα γύρευε δηλαδή.
  • μίγδην (από το μίγνυμι) βλ. φύρδην μίγδην.
  • προτροπάδην (από την προτροπή): πολύ γρήγορα. Μόνο στον Μπαμπινιώτη που το χαρακτηρίζει αρχαιοπρεπές. Για κάποιον που το βάζει στα πόδια μπορούμε να πούμε «έφυγε προτροπάδην».
  • σποράδην (από το σπόρος): σποραδικά. Μπορούμε να αποδώσουμε έτσι τη βιβλιογραφική ένδειξη passim.
  • στάγδην (από το στάζω): σταγόνα-σταγόνα. Μόνο στον Μπαμπινιώτη, ο οποίος περιέργως δεν καταγράφει τον σύμπλοκο όρο «στάγδην άρδευση», τουλάχιστον στην έκδοση που έχω.
  • συλλήβδην (από το συλλαμβάνω): όλα/όλοι μαζί, χωρίς εξαίρεση -συχνά με επικριτική χροιά, π.χ. δεν μπορείς να χαρακτηρίζεις πουλημένους συλλήβδην τους πολιτικούς. Επειδή δεν είναι διάφανη η σημασία, συχνά λέμε «όλους συλλήβδην».
  • συστάδην (από το συνίσταμαι ή από τη συστάδα): από κοντά, σώμα με σώμα. Μόνο στις φράσεις «μάχομαι/μάχη εκ του συστάδην».
  • τροχάδην (από τον τροχό): τρέχοντας, βιαστικά. Και ουσιαστικό, το τροχάδην, που έχει δώσει σε σχολεία και στρατόπεδα το υποκοριστικό «το τροχαδάκι».
  • φύρδην (από το φύρω, εξού και φύραμα, αιμόφυρτος), βλ. φύρδην μίγδην.
  • χύδην (από το χέω): σωρηδόν, χύμα. Τόσο το ΛΚΝ όσο και ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζουν ότι χρησιμοποιείται μόνο στη φράση «χύδην όχλος» που τον λέγανε περιφρονητικά οι παλιοί ψηλομύτηδες για την πλέμπα -άλλωστε και η λ. χυδαίος από το χύδην είναι. Ωστόσο, υπάρχει και το χύδην φορτίο, πχ. χύδην τσιμέντο (bulk που λέμε) στην ορολογία της πιάτσας και θα έπρεπε να το καταγράψουν τα λεξικά.

Πέρα από αυτά, το Αντίστροφο λεξικό της Συμεωνίδη, που όμως καταγράφει και σπανιότατες λέξεις, έχει τρεις ακόμα: περιβάδην, παραστάδην και συμμίγδην. Τα δύο πρώτα ακούγονται λιγάκι σαν κυπρέικα.

Να πούμε ότι όλες οι παραπάνω λέξεις είναι αρχαίες, δηλαδή το επίθημα -δην δεν είναι πια ζωντανό στα νέα ελληνικά, σε αντίθεση με το άλλο επιρρηματικό επίθημα, το -δόν, π.χ. αναφανδόν, οκλαδόν, ομαδόν, σωρηδόν, το οποίο χρησιμοποιείται και για την παραγωγή νεότερων λέξεων, κάποτε ευκαιριακών σχηματισμών, π.χ. κλοτσηδόν, σαρδεληδόν (π.χ. για τους επιβάτες στο λεωφορείο), κοπιπαστηδόν.

Από την άλλη, τα επιρρήματα σε -δην, όπως και να το κάνεις, έχουν κάποιαν επισημότητα. «Θα τιμωρήσω όλο τον λόχο διαρρήδην», έλεγε ένας λοχαγός που είχαμε στο στρατό κι εμείς ψαρώναμε. Μάλλον συλλήβδην ήθελε να πει, αλλά κανείς δεν τόλμησε να του το επισημάνει.

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 129 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 5 – Τίμων ο Μισάνθρωπος

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2017

Πριν από ενάμιση μήνα άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση.

Η σημερινή συνέχεια είναι η πέμπτη, αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο και τώρα βρισκόμαστε στις ιστορίες από τον Λουκιανό. Η ιστορία που ακολουθεί βασίζεται στο έργο του Λουκιανού «Τίμων ή μισάνθρωπος».

Η Αθήνα της Αρχαιότητας, όπως και η «παλιά Αθήνα» του 19ου αιώνα, είχε τους «τύπους» της. Ανθρώπους ιδιόμορφους, που μόνο με την παρουσία τους και την συμπεριφορά τους προκαλούσαν την προσοχή και γι΄ αυτό ορισμένοι από αυτούς πέρασαν στην ιστορία. Τέτοιος «τύπος» ήταν και ο Τίμων Εχεκρατίδου Κολυττεύς, ο επονομασθείς Μισάνθρωπος. Έζησε την εποχή του Πελοποννησιακού πολέμου, ήταν από καλή οικογένεια, αρκετά πλούσιος και πήρε φιλοσοφική μόρφωση, αλλά ήταν επίσης εύπιστος και καλόκαρδος, με αποτέλεσμα να τον περιτριγυρίσουν κόλακες και παράσιτοι, που, παριστάνοντας τους φίλους του, κατάφεραν να του φάνε όλη την περιουσία. Σε έναν από αυτούς τον Φιλιάδη, χάρισε ένα μεγάλο χωράφι για να προικίσει την κόρη του, σε έναν άλλον τον Δημέα, τον ρήτορα, που κατηγορήθηκε για κατάχρηση και κινδύνευε να καταδικαστεί, ο Τίμων του έδωσε το τεράστιο ποσό των ένδεκα ταλάντων (σα να λέμε τριάντα χιλιάδες ευρώ), για να αποφύγει την καταδίκη. Και επειδή, σύμφωνα με τον πανάρχαιο κώδικα ανθρώπινης συμπεριφοράς, η αχαριστία είναι παιδί της ευεργεσίας, όλοι αυτοί οι κόλακες και παράσιτοι του γύρισαν την πλάτη, όταν δεν του απόμεινε τίποτα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , , | 224 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 4 – Δημώναξ

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2017

Πριν από ένα μήνα άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση.

Η σημερινή συνέχεια είναι η τέταρτη, αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Είχαμε δει ιστορίες από τον Ηρόδοτο, σήμερα περνάμε σε ιστορίες από τον Λουκιανό. Η ιστορία που ακολουθεί βασίζεται στο έργο του Λουκιανού «Δημώνακτος βίος».

Όπως γράφω στην εισαγωγή οι Αρχαίοι ημών δεν ήταν καθόλου σοβαροφανείς, αλλά εύθυμοι και ιλαροί. Τέτοιος ιλαρός φιλόσοφος ήταν ο Δημώναξ, Κύπριος από μεγάλη οικογένεια, που έζησε στην Αθήνα τον 2ον αιώνα της χρονολογίας μας. Ο σκώπτης των πάντων Λουκιανός, μιλά για τον Δημώνακτα με μεγάλο σεβασμό και του αφιερώνει ιδιαίτερο βιβλίο, από το οποίο πήρα όσα θα διαβάσετε παρακάτω.

Ο Δημώναξ ήταν κυνικός φιλόσοφος, μολονότι αποδεχόταν και τις απόψεις άλλων φιλοσοφικών σχολών. Όπως έλεγε «σεβόταν τον Σωκράτη, θαύμαζε τον Διογένη και αγαπούσε τον Αρίστιππο». Ήταν ιλαρός, ακέραιος, μετριόφρων και πολύ ελευθερόστομος. Για την τσουχτερή γλώσσα του και από το γεγονός ότι δεν τηρούσε  τους λατρευτικούς κανόνες, δεν θυσίαζε στους θεούς, ούτε προσευχόταν, κατηγορήθηκε για άθεος, εκείνος όμως παρουσιάστηκε στην Εκκλησία του Δήμου και με την απολογία του προκάλεσε τον θαυμασμό όλων. Από τότε οι Αθηναίοι του έδειχναν μεγάλο σεβασμό και στο πέρασμα του οι άρχοντες και οι απλοί πολίτες σηκώνονταν όρθιοι για να τον χαιρετήσουν.

Η ελευθεροστομία του εξόργισε κάποτε έναν ολυμπιονίκη, που μη έχοντας επιχειρήματα να τον αντικρούσει χτύπησε το Δημώνακτα με μια πέτρα και του άνοιξε το κεφάλι. Όσοι ήταν μπροστά αγανάκτησαν και θέλησαν να τιμωρήσουν τον δράστη φωνάζοντας:

«στον ανθύπατο να πάμε, στον ανθύπατο»

Ο Δημώναξ όμως είχε αντίρρηση

«όχι στον ανθύπατο αλλά στον γιατρό» τους είπε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , | 86 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 3 – Η πεισματάρα καλοτυχία του Πολυκράτη

Posted by sarant στο 6 Ιουνίου, 2017

Πριν από ένα μήνα άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ (φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες).

Συνεχίζω και σήμερα με μιαν ιστορία από τον Ηρόδοτο, αυτή τη φορά από τον ελλαδικό χώρο. Να θυμίσω ότι για τον Πολυκράτη τον Σάμιο έχουμε παλιότερα δημοσιεύσει έναν μίμο του Σβομπ, το Κρασί του Πολυκράτη, σε μετάφραση του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη.

Η πεισματάρα καλοτυχία του Πολυκράτη

Οι περισσότεροι άνθρωποι μακαρίζουν, με το δίκιο τους άλλωστε, εκείνους που η Τύχη τούς χαμογελά και μάλιστα συχνά, τους τυχερούς δηλαδή της ζωής. Να όμως που ένας, μυαλωμένος οπωσδήποτε άνθρωπος, ο φαραώ της Αιγύπτου Άμασις, είχε διαφορετική γνώμη. Πίστευε πως η υπερβολική εύνοια της Τύχης πολύ συχνά θα κατέληγε σε συμφορά. Και δεν έπεσε έξω.

Ο Άμασις, φαραώ της 18ης Δυναστείας, βασίλεψε στην Αίγυπτο στα μέσα του 6ου αιώνα της Αρχαιότητας. Είχε αναπτύξει φιλικές σχέσεις με τους Έλληνες, οι οποίοι είχαν ιδρύσει στο Δέλτα του Νείλου, πολύ κοντά στην τότε πρωτεύουσα της χώρας, τη Σάιδα, μια «πανελλήνια» αποικία, τη Ναύκρατη. Ιδιαίτερες φιλίες είχε αναπτύξει ο Άμασις με τον τύραννο της Σάμου, τον Πολυκράτη, που εθεωρείτο ο πιο τυχερός άνθρωπος του καιρού του.

Η τυραννία της αρχαϊκής και προκλασικής εποχής ήταν ένα ιδιότυπο καθεστώς, που σε πολλές ελληνικές πόλεις αποτέλεσε το ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ της ολιγαρχίας, δηλαδή της διακυβέρνησης των αριστοκρατών, που είχαν διαδεχθεί τους βασιλείς της μυκηναϊκής εποχής, και της δημοκρατίας, δηλαδή της διακυβέρνησης του δήμου, του λαού. Οι τύραννοι κατά κανόνα στηρίζομενοι σε μεσαία και κατώτερα λαϊκά στρώματα, χτύπησαν τους αριστοκράτες και περιορισαν την εξουσία και την επιρροή τους. Φυσικά δεν ήταν λαϊκοί ηγέτες. Κυβερνούσαν αυταρχικά και πολύ συχνά κατέφευγαν στην τρομοκρατία για να κρατηθούν στην εξουσία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , , , | 92 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Ο αρχιτέκτονας του Φαραώ και ο παμπόνηρος γιος του

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2017

Πριν από 15 μέρες άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Η πρώτη δημοσίευση βρίσκεται εδώ (φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες).

Συνεχίζω σήμερα με μια δεύτερη ιστορία, πάλι από τον Ηρόδοτο, η οποία εκτυλίσσεται επίσης στην Αίγυπτο.

  1. Ο αρχιτέκτονας του Φαραώ και ο παμπόνηρος γιος του

(Η ιστορία αυτή είναι επίσης από το 2ο Βιβλίο,  Ευτέρπη, κεφαλαιο 121)

Ο φαραώ της Αιγύπτου Ραμψίνιτος (πρόκειται μάλλον για τον Ραμσή τον Β΄) είχε συγκεντρώσει μεγάλο πλούτο σε χρυσό, άργυρο, πολύτιμες πέτρες και διάφορα τεχνουργήματα. Ανέθεσε λοιπόν στον ικανότατο αρχιτέκτονά του, που του είχε φτιάξει το παλάτι, πολλούς ναούς και άλλα σπουδαία κτίρια, να του κατασκευάσει ένα ασφαλές θησαυροφυλάκιο.

Πραγματικά ο αρχιτέκτονας κατασκεύασε στον περίβολο των ανακτόρων ένα κτίριο από συμπαγείς πέτρινους τοίχους, χωρίς κανένα άνοιγμα εκτός από την είσοδο, η οποία επικοινωνούσε μόνο με το ανάκτορο, με κλειστό διάδρομο φρουρούμενο συνεχώς. Ικανοποιημένος ο φαραώ αφού επιθεώρησε το θησαυροφυλάκιο και επείσθη για την ασφάλειά του, συσσώρευσε σ΄αυτό ότι πολύτιμο είχε.

Ο αρχιτέκτονας όμως, που είχε δυο γιους ανεπρόκοπους και κακομαθημένους, είχε προνοήσει να εξασφαλίσει κατά κάποιον τρόπο το μέλλον τους. Όταν λοιπόν πέθαινε τους φώναξε κοντά του και τους είπε πως στον εξωτερικό τοίχο του θησαυροφυλακίου, τον μόνο που ήταν προσιτός από το δρόμο, είχε αφήσει μια μυστική, στενή και απολύτως αόρατη είσοδο. Τους είπε τα κρυφά σημάδια που τη δείχνανε και το μηχανισμό με τον οποίο θα μπορούσαν να την ανοίξουν, ώστε, αν ποτέ βρεθούν σε ανάγκη, να μπουν στο θησαυροφυλάκιο και να πάρουν όσο χρυσάφι ή ασήμι χρειάζονταν. Τους συνέστησε όμως αυτό να tο κάνουν σε πολύ αραιά διαστήματα και κάθε φορά να παίρνουν πολύ μικρές ποσότητες ώστε να μη γίνει αντιληπτή η κλοπή, που σύμφωνα με τους αιγυπτιακούς νόμους και ήθη δεν ήταν μόνο κλοπή αλλά και ιεροσυλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , | 127 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Το σανδάλι της Ροδώπιδας

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2017

Μια από τις παραδόσεις του ιστολογίου είναι ότι κάθε δεύτερη Τρίτη δημοσιεύω σε συνέχειες κάποιο βιβλίο του αξέχαστου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου. (Πρωτύτερα, όταν ζούσε, δημοσίευα κάθε Τρίτη το χρονογράφημα που έγραφε στη μυτιληνιά εφημερίδα Εμπρός) Έτσι, πριν από δεκαπέντε μέρες ολοκληρώθηκε το μυθιστόρημά του «Τα έπη των Αριμασπών».

Από σήμερα περνάμε σε ένα άλλο βιβλίο, το «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Πρόκειται για το πιο επιτυχημένο εμπορικά βιβλίο του πατέρα μου, και ακριβώς επειδή βρίσκεται ακόμα στο εμπόριο δεν θα το δημοσιεύσω εδώ ολόκληρο, αλλά μόνο αποσπάσματα, σαν (γενναιόδωρο πάντως) ορεκτικό.

Σήμερα θα δημοσιεύσω τον πρόλογο του βιβλίου και μια «ιστορία από τον Ηρόδοτο».

Πρόλογος

Εμείς οι παλαιότεροι υποτίθεται ότι διδαχτήκαμε Αρχαία Ελληνικά. Πραγματικά και στις 6 τάξεις του τότε Γυμνασίου, τα Αρχαία ήταν το κύριο μάθημα, με μία τουλάχιστον ώρα διδασκαλίας  τη μέρα, κάθε μέρα και επί έξι χρόνια! Και τελικά τι διδαχθήκαμε; γραμματική, συντακτικό, “τεχνολογία” και ουσία μηδέν (σ΄όλα τα γυμνασιακά μας χρόνια ζήτημα είναι αν κάναμε δέκα σελίδες Όμηρο και είκοσι Ξενοφώντα ή Ηρόδοτο). Και τι μάθαμε; Το μόνο που μάθαμε ήταν  να αντιπαθήσουμε δια βίου τον Όμηρο, τους Τραγικούς, τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, εκείνον τον αχώνευτο τον Λυσία και τον Δημοσθένη, αφού στο όνομά τους είχαμε τυραγνιστεί. Ποτέ μας δεν υποπτευθήκαμε τους θησαυρούς, που κρύβονται στα βιβλία των αντιπαθών αυτών προσώπων, αφού, μένοντας άγευστοι της ουσίας, δηλαδή των νοημάτων και των ιδεών τους, κατατριβόμασταν στο συντακτικό και τη γραμματική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , , | 149 Σχόλια »

Το ελληνικό αλφάβητο παιδί του φοινικικού

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2017

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα εξαιρετικό κείμενο του αείμνηστου Α.-Φ. Χριστίδη, παρμένο από το πολύ χρήσιμο έργο του Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Το κείμενο το ανάρτησε πρόσφατα στη σελίδα του στο Φέισμπουκ ένας φίλος, αρχαιολόγος από την Κρήτη, ως απάντηση σε κάποιο σεμινάριο που οργανώθηκε στη λεβεντογέννα και όπου κλήθηκε να μιλήσει κάποιος από τον περιοδεύοντα θίασο των ψευτοεπιστημόνων. Επειδή ο Χριστίδης τα λέει πολύ απλά και πολύ καθαρά, σκέφτηκα ότι αξίζει να έχουμε το κείμενό του πρόχειρο για να μπορεί να ανατρέχει κανείς, διότι τσαρλατάνοι και εθνικιστές δεν υπάρχουν βέβαια μόνο στην Κρήτη.

Το ελληνικό αλφάβητο είναι παιδί του φοινικικού

Ας δούμε τα στοιχεία που πείθουν ότι το ελληνικό αλφάβητο γεννήθηκε από το φοινικικό. Το πρώτο στοιχείο είναι η ομοιότητα των γραμμάτων και η παρόμοια σειρά. Το δεύτερο είναι τα ονόματά τους: άλφα, βήτα, γάμα, δέλτα κλπ.

Η λέξη άλφα είναι προσαρμογή του φοινικικού ονόματος ‘aleph, για το ίδιο γράμμα, και σημαίνει ‘βόδι’. Το γράμμα Α δηλαδή προέρχεται από ένα εικονογραφικό σημάδι που απεικόνιζε το βόδι. Αυτό φαίνεται καθαρά αν δούμε το πρωτοσιναϊτικό σημάδι, όπου φαίνεται το κεφάλι του βοδιού με τα κέρατά του. Αυτό το εικονιστικό σχήμα απλοποιήθηκε για να δώσει το Α. Αρχικά λοιπόν ‘aleph σήμαινε το βόδι και την εικόνα του, το εικονόγραμμά του. Στη συνέχεια, όταν το σύστημα γραφής μετατρέπεται από εικονογραφικό/σημασιογραφικό σε αλφαβητικό, το σημάδι δεν απεικονίζει πλέον το αντικείμενο (το βόδι) αλλά τον πρώτο φθόγγο, με τον οποίο αρχίζει η λέξη που το ονομάζει: ‘aleph. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται ακροφωνική: η «αξία» ενός γράμματος ταυτίζεται με το πρώτο σύμφωνο της λέξης που απεικονίζει το σημείο. Το φοινικικό γράμμα ‘aleph (από το οποίο προέρχεται το ελληνικό άλφα) απέδιδε ένα σύμφωνο που σχηματιζόταν βαθιά στη στοματική κοιλότητα – ήταν λαρυγγικό, αυτό σημαίνει το σημάδι ‘ πριν από το a. Για τους Έλληνες ακουγόταν ως το πιο κοντινό στο δικό τους φωνήεν [a], και έτσι το χρησιμοποίησαν για να δηλώσουν αυτό το φωνήεν και το ονόμασαν, προσαρμόζοντας τη φοινικική λέξη, άλφα. Το έκαναν άλφα γιατί το Φ στα αρχαία ελληνικά προφερόταν [ph], όπως θα δούμε παρακάτω. Δεν το άφησαν αλφ γιατί καμιά ελληνική λέξη δεν τελειώνει σε φ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αλφάβητο, Αναδημοσιεύσεις | Με ετικέτα: , | 220 Σχόλια »

Παντού υπάρχει ένας γλωσσικός μύθος

Posted by sarant στο 30 Ιανουαρίου, 2017

ususUsus norma loquendi είναι λατινικό ρητό που μπορεί να αποδοθεί «η χρήση είναι ο κανόνας της γλώσσας» -τρεις λέξεις τα λατινικά, εφτά τα νέα ελληνικά διότι οι Ρωμαίοι δεν έβαζαν άρθρα και το ρήμα est/είναι υπονοείται, όπως σε πολλά ρητά. Πρόκειται για βασικό κανόνα της γλωσσολογίας.

Έτσι λέγεται όμως και μια εκπομπή στον κυπριακό διαδικτυακό ραδιοφωνικό σταθμό MyCyRadio, που μεταδίδεται κάθε δεύτερη Παρασκευή -μια από τις λιγοστές εκπομπές για τη γλώσσα σε όλα τα μέσα ενημέρωσης- και που την επιμελείται και παρουσιάζει ο γλωσσολόγος Σπύρος Αρμοστής, που και άλλες φορές έχει αναφερθεί ή σχολιάσει στο ιστολόγιο.

Σε αυτή την εκπομπή, που διαρκεί μία ώρα, ήμουν καλεσμένος την Παρασκευή που μας πέρασε. Ο τίτλος της εκπομπής ήταν «Παντού υπάρχει ένας γλωσσικός μύθος», τίτλος που βέβαια κλείνει το μάτι στο διαφημιστικό σλόγκαν της μπίρας Μύθος, και όπως θα ακούσετε (ή θα διαβάσετε) η συζήτησή μας περιστράφηκε γύρω από τους γλωσσικούς μύθους, αν και θίξαμε και άλλα θέματα.

Την εκπομπή την κατέγραψε ο φίλτατος Στάζιμπος και την έχω ανεβάσει σε έναν ιστότοπο απ’ όπου μπορείτε να την ακούσετε ονλάιν:

ή να την κατεβάσετε για να την έχετε στον σκληρό σας δίσκο.

Παραδέχομαι πως οι ταχτικοί θαμώνες του ιστολογίου θα έχουν ξανακούσει (πάνω από μία φορά) τα περισσότερα απ’ όσα συζητήσαμε, υπάρχουν όμως και μερικά καινούργια πράγματα. Παραθέτω το κείμενο της συζήτησης, που δεν είναι εντελώς πιστή απομαγνητοφώνηση αλλά σε γενικές γραμμές αποτυπώνει με ακρίβεια τα όσα είπαμε, φυσικά΄με κάποιο χτένισμα για να φύγει η πολλή προφορικότητα.

Η εκπομπή έγινε μέσω Skype, και γι’ αυτό η φωνή μου ακούγεται κάπως διαφορετική. Επίσης ξεκίνησε με ένα ατύχημα, αφού με το καλημέρα έπεσε η σύνδεση. Μετά όμως καλά τα πήγαμε. Στην αρχή ο Σπύρος έκανε την παρουσίαση διευκρινίζοντας, όπως του είχα ζητήσει, ότι δεν είμαι γλωσσολόγος, διότι γλωσσολόγος δεν είναι ο οποιοσδήποτε που ασχολείται με τη γλώσσα, πρέπει να έχει κάνει και ειδικές σπουδές. Βέβαια, ο Σπύρος με χαρακτήρισε «τιμής ένεκεν γλωσσολόγο» και με ενέταξε στη μάχιμη γλωσσολογία.

Και η εκπομπή συνεχίστηκε περίπου έτσι (με μαύρα οι ερωτήσεις του Σπύρου Αρμοστή):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γλωσσικοί μύθοι, Κύπρος, Μόνο στην Ελλάδα, Μύθοι, Ραδιόφωνο | Με ετικέτα: , , , | 131 Σχόλια »

Τα τελευταία μεζεδάκια του Γενάρη

Posted by sarant στο 28 Ιανουαρίου, 2017

Θα μπορούσα να τα πω και «μεταμελημένα» μεζεδάκια με αφορμή την κίνηση του Άδωνη Γεωργιάδη ανήμερα της Ημέρας Μνήμης του Ολοκαυτώματος να ζητήσει συγνώμη επειδή, επί πολλά χρόνια, πρόβαλλε αντισημιτικές απόψεις, ιδίως σε σχέση με το διαβόητο βιβλίο του Κώστα Πλεύρη που το διαφήμισε και το υπερασπίστηκε ποικιλότροπα (δείτε και εδώ).

Δεν τα ονόμασα τελικά έτσι, παρόλο που την κίνηση του Άδωνη τη θεωρώ υποκριτική, επειδή θεωρώ ότι, έστω και υποκριτική, η συγνώμη του ακροδεξιού Άδωνη είναι κάτι θετικό, ιδίως αν σκεφτούμε ότι στην πατρίδα μας ο αντισημιτισμός δυστυχώς δεν περιορίζεται στη δεξιά. Διάβασα, ας πούμε, στο Φέισμπουκ την ενοχλημένη αντίδραση μιας γνωστής που δυσανασχέτησε επειδή χτες στα σχολεία έγινε λόγος για το Ολοκαύτωμα (όπου έγινε, διότι μου λένε πως σε πολλά σχολεία δεν είπαν τίποτα) αντί, λεει, για τη γενοκτονία των Χούτου. Λες και το Ολοκαύτωμα είναι κάτι που έγινε μακριά μας, σε άλλην ήπειρο, λες και υπήρχαν δεκάδες χιλιάδες Έλληνες Χούτου που θυσιάστηκαν ή ότι το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας είναι χτισμένο πάνω σε καταπατημένα μνήματα των Χούτου.

Κι έτσι προτίμησα μιαν ουδέτερη, ημερολογιακή ονομασία στο σημερινό άρθρο.

* Πάντως, από τη συγνώμη (την υποκριτική, αλλά ωστόσο θετική, επαναλαμβάνω) του Άδωνη, στη δήλωση του κ. αντιπροέδρου της ΝΔ πρόσεξα μια περίεργη διατύπωση. Όπως γράφει, «Με την ευκαιρία της Ημέρας Μνήμης για τα θύματα του Ολοκαυτώματος, επιθυμώ να αποσαφηνίσω την ξεκάθαρη θέση μου σχετικά με τις απόψεις μου για τον αντισημιτισμό…»

Αλλά, αν η θέση του είναι ξεκάθαρη, δεν έχει ανάγκη να την αποσαφηνίσει. Κι αν χρειάζεται αποσαφήνιση η θέση του, δεν είναι ξεκάθαρη. Ή είμαι ψείρας;

* Τα σημερινά μεζεδάκια θα μπορούσα επίσης να τα ονομάσω «οργισμένα», διότι σύμφωνα με τα Παραπολιτικά στη χώρα επικρατεί «πανελλήνια οργή«. Για ποιο λόγο λέτε να είναι οργισμένο το πανελλήνιο; Μα… φυσικά, για την αποπομπή του ταξίαρχου Μανώλη Σφακιανάκη από την ΕΛΑΣ.

Στο αγιογραφικό άρθρο θα δείτε και την ανορθόγραφη ανακοίνωση που ανέβασε ο ίδιος ο Σφακ στο Φέισμπουκ (π.χ. «θα με βρίσκετΑΙ στο Ινστιτούτο μου»), ενώ το αγιογραφικό άρθρο, που είναι γραμμένο σε εξίσου κακά ελληνικά, μας πληροφορεί ότι ο κ. Σφακιανάκης είχε «διατελέσει σημαντικό έργο».

Το έργο όμως το επιτελείς ή το εκτελείς. Δεν το διατελείς, εκτός αν θυμηθούμε εκείνο το αστείο επεισόδιο στη Λωξάντρα όπου ο μη μου άπτου συγγενής στέλνει τηλεγράφημα «διατελώ υμέτερος» και του τηλεγραφεί αγανακτισμένος ο ξάδερφος «θα έρθω εκεί και θα σε διατελέσω εσένα και όλο του το σόι» -ή κάτι τέτοιο, παραθέτω από μνήμης.

plev* Ο Θάνος Πλεύρης, που φαίνεται να ξεπέρασε την περιπέτεια που είχε με την υγεία του και να ξαναβρήκε τη συνηθισμένη φόρμα του, σχολίασε όπως βλέπετε αριστερά την υπόθεση των νεοσύλλεκτων που έκαναν το σήμα του αετού.

Θα έλεγα ότι για να υπηρετούν στον στρατό οι νεαροί, θα έχουν ήδη πάρει υπηκοότητα, αλλά ποιος είμαι εγώ μπροστά στον Θάνο Πλεύρη, που είναι και νομικός;

* Μιλώντας για υπηκοότητα, είδα κάπου ένα βιντεάκι του Κ. Βελόπουλου, που ήταν παλιός συναγωνιστής του Πλεύρη, του Βορίδη και του Άδωνη στο ΛΑΟΣ, αλλά δεν έδειξε καλά ρεφλέξ στη στροφή κι έτσι δεν τους ακολούθησε στη φιλελεύθερη Νέα Δημοκρατία.

Ο Βελόπουλος λοιπόν αποκαλύπτει το καταχθόνιο σχέδιο εκείνων που θέλουν να πάνε σχολείο τα προσφυγόπουλα. Όπως μας λέει, υπάρχει νόμος που προβλέπει ότι όποιο παιδί πάει σχολείο στην Ελλάδα, αυτομάτως παίρνει ιθαγένεια.

Πρόκειται για λαθροχειρία ολκής που έχει στόχο να υποδαυλίσει τις αντιδράσεις που έχουν ξεκινήσει από «γονείς» σε διάφορα σχολεία όπου πρόκειται να φοιτήσουν προσφυγόπουλα -και λεω ότι είναι λαθροχειρία διότι ο νόμος μιλάει για παιδιά που μένουν «μόνιμα και νόμιμα» και που έχουν φοιτήσει στην Ελλάδα για το σύνολο της εννιάχρονης υποχρεωτικής εκπαίδευσης ή για τα έξι χρόνια της δευτεροβάθμιας. Ο Βελόπουλος διαβάζει τον νόμο μέχρι ενός σημείου αλλά αποσιωπά την προϋπόθεση της εννιάχρονης φοίτησης!

Φυσικά ο Βελόπουλος συντηρεί επίσης την πλανημένη αντίληψη ότι η ιθαγένεια διαφέρει από την υπηκοότητα. Το έχουμε πει αρκετές φορές: σε ό,τι αφορά την ελληνική έννομη τάξη ιθαγένεια και υπηκοότητα είναι το ίδιο πράγμα.

* Θα προσέξατε επίσης ότι στο βιντεάκι ο Βελόπουλος δυο φορές απευθύνεται σε κάποιον άλλον και του λέει «κύριε Τσαμτσίκα μου». Υποψιάζομαι ότι πρόκειται για τον παροιμιώδη Νίκο Τσιαμτσίκα. (Δεν τον ξέρετε; Σε τι κόσμο θα φέρετε τα παιδιά σας😉

* Φίλος από τα Γιάννενα μού έστειλε την πρόγνωση καιρού ενός τοπικού σάιτ: Δε φείδεται κρύου ο φετινός χειμώνας.

Ομολογώ ότι πάγωσα διαβάζοντας την ελληνικούρα. (Όχι, γραμματικά δεν είναι λάθος).

* Διάβασα τις προάλλες μια συνέντευξη του καλού σκηνοθέτη Δήμου Αβδελιώδη, που θα τον θυμάστε από το «Δέντρο που πληγώναμε» και τις άλλες πολύ προσωπικές γλυκύτατες ταινίες του. Ο Αβδελιώδης πέρυσι παρουσίασε, με μεγάλη επιτυχία, την Απολογία του Σωκράτη, στο αρχαίο κείμενο του Πλάτωνα, αλλά βέβαια με ελληνικούς και αγγλικούς υπερτίτλους -μπορείτε να πάρετε μια γεύση εδώ, από το επίσημο σποτάκι του ΚΘΒΕ.

Προσωπικά, βρίσκω πολύ πιο θελκτική την ανάγνωση του μεταφρασμένου κειμένου από τον Κώστα Καστανά, που υπάρχει κι αυτή στο Διαδίκτυο -ψάχνοντας μάλιστα τη βρήκα και οπτικοποιημένη, δηλαδή ακούγεται η φωνή του Καστανά ενώ προβάλλεται απόσπασμα από τη γνωστή ταινία του Ροσελίνι για τη ζωή του Σωκράτη. Αλλά γούστα είναι αυτά, και δεν αποκλείω η παράσταση του Αβδελιώδη να πρόσφερε «μια σπάνια βιωματική εμπειρία και για τους θεατές, που νοιώθουν επίσης βιωματικά τον τελετουργικό χαρακτήρα μιας αναπαράστασης, σαν να μεταφέρονται στην πραγματική ατμόσφαιρα της δίκης του Σωκράτη», όπως λέει το δελτίο τύπου.

Διαβάζοντας όμως τη συνέντευξη, προσέχω την εξής άποψη του Δήμου Αβδελιώδη: « Όμως για να φανεί πόσο απερίσκεπτο είναι να θεωρεί κανείς άχρηστα τα αρχαία ελληνικά, θα αναφέρω ένα μόνο παράδειγμα από τα πολλά, που πρόσφατα εντόπισα στο πόνημα ενός φίλου, αναλύοντας τη λέξη φθόνος. Ποτέ δεν θα μπορέσει κανείς να καταλάβει τόσο πειστικά κι από κανένα ψυχολόγο, τη σημασία της λέξης φθόνος, όσο από την αναζήτηση της ετυμολογίας της ίδιας της λέξης, η οποία προέρχεται από το αρχαίο ρήμα φθίω & φθίνω=αφανίζομαι, εξασθενώ∙ οπότε σημαίνει, ότι αν έχω φθόνο για κάποιον, εγώ ο ίδιος πρώτα εξασθενώ και αφανίζομαι. Εγώ χάνω τη δύναμή μου, και όχι αυτός που θα ήθελα να το πάθει. Ένα δωρεάν μάθημα δηλαδή αυτογνωσίας και αυτοθεραπείας.»

Το δυστύχημα είναι πως αν ανοίξετε ένα ετυμολογικό λεξικό (τον Μπαμπινιώτη ας πούμε ή τον Chantraine) θα δείτε ότι η λέξη «φθόνος», παρά την ηχητική ομοιότητα, δεν έχει καμιά ετυμολογική σχέση με το ρήμα «φθίνω», πράγμα που σημαίνει ότι όλο το επιχείρημα για το «δωρεάν μάθημα αυτογνωσίας και αυτοθεραπείας» καταρρέει.

Το χειρότερο είναι ότι η άποψη για την δήθεν ετυμολογική σχέση των λέξεων «φθόνος» και «φθίνω» και τον φθόνο που «μας φθίνει» προέρχεται από… πόνημα της γνωστής εθνικίστριας παρετυμολόγου Άννας Τζιροπούλου.

Σε πολύ μολυσμένα νερά ψαρεύει τις απόψεις του ο Δήμος Αβδελιώδης.

* Τα άχρηστα εισαγωγικά της εβδομάδας σε τίτλο άρθρου του nooz.gr για τη βασίλισσα Ελισάβετ:

Πρώτη «εμφάνιση» της Ελισάβετ μετά την ασθένεια

Ειλικρινά αναρωτιέμαι για ποιον λόγο μπήκαν τα εισαγωγικά. Ποια να είναι τάχα η διαφορά μεταξύ εμφάνισης και «εμφάνισης»;

* Είστε Αρκάς; Δεν εννοώ τον εξαιρετικό γελοιογράφο που αποφάσισε τώρα στα γεράματα να γίνει μέντορας του Κούλη, κάτι που έχει ολέθριες συνέπειες για το χιούμορ του. Εννοώ αν έλκετε την καταγωγή από την Αρκαδία. Αν λοιπόν είστε Αρκάς μπορείτε να είστε περήφανος, διότι, σύμφωνα με έγκριτη μελέτη που διάβασα σε φιλικό τοίχο στο Φέισμπουκ, εσείς οι Αρκάδες είστε όχι απλώς αυτόχθονες αλλά και… αρχαιότεροι της Σελήνης!

arkades

Την εμβριθή μελέτη την υπογράφει κάποιος καθηγητής ΤΕΙ (!) και ιδρυτής της Λεξαριθμικής θεωρίας. Σχόλια θαρρώ δεν χρειάζονται.

* Και κλείνω με την αθλιότητα της εβδομάδας.

Ο Στέφανος Κασιμάτης αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της χτεσινής επιφυλλίδας του στην Καθημερινή στο να κοροϊδέψει την θεατρική παράσταση του Θ. Πελεγρίνη και την τελευταία ποιητική συλλογή του Τάσου Κουράκη.

Από το χιούμορ του χορτάτου αποικιοκράτη δεν θα μπορούσε να λείπει ο ρατσισμός. Γράφει, αναφερόμενος στο θεατρικό έργο του Θ. Πελεγρίνη:

Απορία μού προκαλεί πάντως και το τιμολόγιο: «Γενική είσοδος 10 ευρώ· άνεργοι, φοιτητές, ΑμεΑ, 5 ευρώ». Υπό το πρίσμα της τελευταίας ιδιότητας, δεν θα έπρεπε η τιμή των 5 ευρώ να ισχύει για όλους τους θεατές ανεξαιρέτως;

Το πιάσατε το υπονοούμενο, έτσι; Να τον χαίρεστε τον μεγάλο διανοητή, ω φιλελεύθεροι φίλοι!

Posted in πρόσφυγες, Αρχαία ελληνικά, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 234 Σχόλια »

Ο ασφαλέστερος εχθρός, η αχαριστία και ο Ελ. Βενιζέλος

Posted by sarant στο 19 Ιανουαρίου, 2017

Τα σχόλια που κάνετε στο ιστολόγιο είναι πάντοτε πολύτιμα και πολλαπλασιάζουν την αξία του αρχικού άρθρου, μερικές όμως φορές τυχαίνει κάποιο σχόλιο να δίνει απάντηση σε ένα ερώτημα που έμενε αναπάντητο στο κυρίως άρθρο -στις περιπτώσεις αυτές, το άρθρο πρέπει κανονικά να ξαναγραφτεί, διότι, κακά τα ψέματα, οι περισσότεροι μελλοντικοί αναγνώστες θα διαβάσουν μονάχα το αρχικό άρθρο, λίγοι θα ρίξουν μια ματιά στα σχόλια, κι ακόμα λιγότεροι θα έχουν την υπομονή να φτάσουν ίσαμε το σχόλιο αριθ. 268 (λέμε τώρα) που δίνει την απάντηση που λέγαμε.

Ο φίλος μας ο Δύτης μού θύμισε τις προάλλες μια τέτοια περίπτωση, οπότε σήμερα σπεύδω να αναδημοσιεύσω το παλιό μας άρθρο, που είχε αρχικά δημοσιευτεί πριν από σχεδόν τριάμισι χρόνια, τον Οκτώβρη του 2013, ξανακοιταγμένο και κυρίως συμπληρωμένο με την απάντηση στο ερώτημα: Ποιος αρχαίος είπε το ρητό «Ουδείς ασφαλέστερος εχθρός του ευεργετηθέντος αχαρίστου»;

Βλέπετε, το Διαδίκτυο είναι γεμάτο ρητά, αποφθέγματα και φράσεις μεγάλων ανδρών, όμως πολλά από αυτά δεν έχουν στην πραγματικότητα ποτέ ειπωθεί ή γραφτεί από τον άνθρωπο στον οποίο αποδίδονται. Κάποιες απ’ αυτές τις εσφαλμένες αποδόσεις μάλιστα είναι απόλυτα εδραιωμένες: αμέτρητες φορές έχουμε ακούσει για «τη φράση του Βολταίρου Διαφωνώ με όσα λες αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες, αλλά όπως φαίνεται ο Βολταίρος ποτέ δεν είπε ή δεν έγραψε κάτι τέτοιο (το θέμα αξίζει ειδικό άρθρο, ίσως, οπότε δεν προχωρώ σε λεπτομέρειες).

Μια ιδιαίτερη περίπτωση ρητών αμφίβολης πατρότητας είναι τα αρχαία ελληνικά ρητά που συναντάει κανείς σε ξένα βιβλία και που αποτελούν μεγάλο βραχνά, έναν από τους μεγαλύτερους, για τον ευσυνείδητο μεταφραστή του βιβλίου στα ελληνικά, και αυτό διότι ο ευσυνείδητος μεταφραστής θέλει βέβαια να βρει το πρωτότυπο ρητό στα αρχαία ελληνικά και όχι να το μεταφράσει από τα αγγλικά, όμως πολύ συχνά, ιδίως στα δευτερότερα βιβλία (μανατζέρικα, αυτοβοήθειας και άλλα τέτοια αεριτζήδικα) το ρητό ή έχει περάσει από σαράντα κύματα κι έχει γίνει αγνώριστο ή είναι και εντελώς κατασκευασμένο -και άντε να ψάχνεις όλον τον Πλάτωνα, διότι βέβαια δεν δίνουν παραπομπή οι αεριτζήδες συγγραφείς, για να βρεις, ας πούμε, σε ποιο έργο του έγραψε ο Πλάτωνας A house that has a library in it has a soul, και πώς είναι στα αρχαία ελληνικά (μην ψάχνετε, δεν το έγραψε). Κάθε παλιός μεταφραστής έχει να διηγηθεί πεντέξι σχετικές ιστορίες φρίκης, αλλά δεν θα σταθούμε εδώ (στα σχόλια, μπορείτε να προσθέσετε τη δική σας, πάντως).

Στο ιστολόγιο έχουμε επανειλημμένα ασχοληθεί με τέτοια αποφεύγματα (ο όρος είναι επινόηση του Νίκου Λίγγρη για το αγγλικό misattribution), μερικά από τα οποία είναι πολύ διάσημα (όπως η δήθεν δήλωση Κίσινγκερ για τους δυσκολοκυβέρνητους Έλληνες ή το δήθεν ρητό του Ισοκράτη για τη δημοκρατία μας που αυτοκαταστρέφεται). Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποφεύγματος είναι η δήθεν ρήση του Πολύβιου «Εν καιροίς χαλεποίς μέμνησο της γλώσσης» που, παρά τα όσα ισχυρίζεται ο κ. Μπελλές που αρέσκεται να την προσθέτει μαϊντανηδόν στα άρθρα που γράφει, δεν γράφτηκε ποτέ ούτε απο τον Πολύβιο ούτε από κανέναν άλλον. Το καλό είναι πως όταν έχεις αρχαίο ρητό στο πρωτότυπο, είναι πολύ εύκολο να επαληθεύσεις αν όντως εμφανίζεται στην αρχαία ελληνική γραμματεία, χάρη σε μια αναζήτηση στο γνωστό TLG.

Ένα άλλο αρχαίο απόφευγμα θα δούμε σήμερα -και μάλιστα με παραλλαγές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Επαναλήψεις, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , | 128 Σχόλια »

Ο δικός μας Άδωνης είναι καλύτερος

Posted by sarant στο 24 Νοέμβριος, 2016

Ο τίτλος του άρθρου είναι δανεικός από το πρόσφατο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη «Ο δικός μας Άδωνης«, που είναι γραμμένο για τον, υφυπουργό Παιδείας πλέον, Κώστα Ζουράρι.

Καθώς είμαστε ιστολόγιο που ασχολείται με τη γλώσσα, έχουμε αφιερώσει κι άλλα άρθρα στον Κ. Ζουράρι από τότε που εξελέγη, τον Γενάρη του 2015, στη Βουλή των Ελλήνων και προκάλεσε αίσθηση με κάποιες αγορεύσεις του που συζητήθηκαν πολύ, όπως τότε που είχε μιλήσει για τον αρχέκακο όφι τον Αλεμανό (σχολιασμός εδώ) κι έπειτα στη συζήτηση για τις γερμανικές αποζημιώσεις, την ακόμα πιο πολυσυζητημένη ομιλία για τα μέζεα (σχολιασμός εδώ) που χάρισε στην αργκό μας μια καινούργια λέξη, αφού τώρα μπορούμε να γράφουμε εαυτούς και αλλήλους στα μέζεά μας,  καμαρώνοντας ότι είμαστε τρισχιλιετείς. Βέβαια, όπως είχα γράψει και παλιότερα, πολυσυζητημένες ομιλίες δεν θα πει ουσιαστικές, βαρυσήμαντες, καίριες ή εύστοχες -θα πει απλώς ότι έκαναν ντόρο. Θόρυβο κάνει και ο ντενεκές που δένανε παλιά οι πιτσιρικάδες στις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, κρότο κάνει και η στρακαστρούκα -και μετά δεν μένει παρά λίγος καπνός που κι αυτός διαλύεται αμέσως.

Αλλά εδώ και λίγον καιρό ο κ. Ζουράρις είναι υπουργός, οπότε το σημερινό άρθρο είναι το πρώτο που ασχολείται με τον Κ. Ζουράρι με τη νέα του ιδιότητα. Ο υπουργός Κ. Ζουράρις λοιπόν έδωσε πρόσφατα μια συνέντευξη σε βορειοελλαδίτικο ραδιοφωνικό σταθμό, στην οποία υποστήριξε, ανάμεσα στ’ άλλα, ότι μελετάει μια πρόταση διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών με τον στόχο να δημιουργηθεί, σε ορίζοντα δεκαετίας, μια βάση 100.000 ανθρώπων που να μιλούν και να γράφουν αρχαία ελληνικά.

Τουλάχιστον αυτός ήταν ο τίτλος στα άρθρα των διάφορων ιστότοπων που κάλυψαν το θέμα (παράδειγμα). Επειδή έχω πικρή πείρα από τον τρόπο με τον οποίο οι δημοσιογράφοι μερικές φορές απομονώνουν και προβάλλουν μια φράση που δεν είναι αντιπροσωπευτική της συνέντευξης, αναζήτησα και βρήκα με τη βοήθεια ενός ιντερνετικού φίλου το ηχητικό αρχείο της συνέντευξης και το ανέβασα για να το ακούσετε κι εσείς αν θέλετε:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά | Με ετικέτα: , , | 256 Σχόλια »

Έξι θεμελιώδεις πλάνες για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2016

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα κείμενο που κυκλοφόρησε τελευταία, και που το υπογράφουν πάρα πολλοί άξιοι πανεπιστημιακοί γλωσσολόγοι και φιλόλογοι, αλλά και μάχιμοι (μεταφραστές, εκπαιδευτικοί), πάνω στη συνεχιζόμενη συζήτηση για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο, ένα θέμα για το οποίο έχω γράψει κι εγώ πριν από καμιά εικοσαριά μέρες.

Το συγκεκριμένο κείμενο το προσυπογράφω, αν και δεν το έχω υπογράψει, για τον απλό λόγο ότι δεν μου ζητήθηκε (θα υπέγραφα πολύ ευχαρίστως). Το καλό που έχει το κείμενο είναι πως ορίζει έξι θέσεις υπέρ της διδασκαλίας των αρχαίων, που τις θεωρεί λαθεμένες, έξι θεμελιώδεις πλάνες λοιπόν, τις οποίες επιχειρεί, μία προς μία, να τις ανασκευάσει.

Σύμφωνα με τους συντάκτες του κειμένου, οι έξι πλάνες είναι οι εξής:

Α. Η πρώτη θεμελιώδης πλάνη είναι ότι την πρώτη γλώσσα τη μαθαίνουμε μέσω διδασκαλίας και ότι, για να την κατακτήσουμε «σε βάθος» και «ολοκληρωμένα», πρέπει να διδαχθούν παλαιότερες μορφές της (αρχαία, καθαρεύουσα…), οι οποίες αποτελούν και τη βάση για την κατάκτηση της νεοελληνικής «γραμματικής» (μορφολογίας και σύνταξης).

Β. Η δεύτερη θεμελιώδης πλάνη αφορά την καλλιέργεια του λεξιλογίου μέσω της αρχαίας ελληνικής.

Γ. Η τρίτη θεμελιώδης πλάνη αφορά την ταύτιση της γλώσσας με τα κείμενα, του κώδικα με το περιεχόμενο.

Δ. Η τέταρτη θεμελιώδης πλάνη αφορά τις υποτιθέμενες ευεργετικές ιδιότητες της αρχαίας ελληνικής στην «όξυνση του νου» και στη βελτίωση της γλωσσικής ικανότητας.

Ε. Η πέμπτη διαδεδομένη θεμελιώδης πλάνη και διαστρέβλωση της πραγματικότητας αφορά τη θέση του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών στο εκπαιδευτικό σύστημα άλλων, κυρίως ευρωπαϊκών, χωρών.

ΣΤ. Η έκτη πλάνη αφορά την άποψη ότι η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής στο γυμνάσιο θα αποτελέσει φραγμό στην υποτιθέμενη ξενομανία και στη χρήση των greeklish.

Αν σας τράβηξα το ενδιαφέρον, είτε συμφωνείτε με τις θέσεις που εδώ θεωρούνται πλάνες είτε όχι, σας συνιστώ να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο, που το παραθέτω αμέσως παρακάτω. Κι εδώ μπορείτε να δείτε ποιοι υπογράφουν το κείμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αναδημοσιεύσεις, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: | 158 Σχόλια »

Ευρωποδοσφαιρικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 11 Ιουνίου, 2016

Το σαββατιάτικο άρθρο μας το τιτλοφορώ έτσι για τον προφανή λόγο ότι χτες άρχισε το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, που από τότε που το πήραμε το λέμε Γιούρο, μόνο που φέτος, παρά το ότι έχει πάρει πληθωρική (και άβολη) μορφή με 24 ομάδες, η Εθνική μας δεν κατάφερε να προκριθεί, αφού χάσαμε μέχρι κι από τις Φερόες, και μάλιστα δυο φορές, κι έτσι, ύστερα από τρεις συναπτές παρουσίες στα τελικά φέτος θα κοιτάζουμε τη διοργάνωση από τον παροιμιακό μας καναπέ.

Μπορεί προς το τέλος της άλλης εβδομάδας, που θα έχουμε δει και μερικά παιχνίδια, να βάλω και κάποιο άρθρο στο ιστολόγιο, γι’ αυτό κρατήστε τα αμιγώς ποδοσφαιρικά σας σχόλια για τότε. Έτσι κι αλλιώς, πέρα από τον τίτλο τα μεζεδάκια αυτής της εβδομάδας δεν έχουν ποδοσφαιρικό χρώμα, εκτός από ένα.

Και ξεκινάμε με το μοναδικό μεζεδάκι μας που αναφέρεται έστω και έμμεσα στο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα που μόλις άρχισε. Μου το στέλνει φίλος και αντιγράφω το σχόλιο χωρίς να προσθέσω τίποτα:

Μεζεδάκι από την ελληνική εκδοχή του Euronews, πριν από λίγα λεπτά:

«Στη Μασσαλία, Αγγλοι οπαδοί συγκρούστηκαν με νεαρούς Μασσαλούς

Μάσαλα! Τη Μασσαλιώτιδα δεν την έχουν ακούσει;

Φυσικά, τον κάτοικο της Μασσαλίας θα τον πούμε Μασσαλιώτη ή Μαρσεγιέζο -πάντως όχι Μασσαλό κι ας λέμε Θεσσαλό τον κάτοικο της Θεσσαλίας.

* Κατά τα άλλα, συνεχίστηκε και τη βδομάδα που μας πέρασε η αντιπαράθεση για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, που αν αποδελτίωνε κανείς όλα τα σχετικά κείμενα θα είχε υλικό για δυο-τρία άρθρα (σοβαρά και αστεία)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αρχαία ελληνικά, Γκας Πορτοκάλος, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , , | 341 Σχόλια »