Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Αρχαίοι’ Category

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 10 – Ο Αναξαγόρας και οι σοφιστές

Posted by sarant στο 10 Απρίλιος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Έχουμε πια περάσει στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που έχει εργοβιογραφικά σκιαγραφήματα διανοητών. (Θυμίζω πως δεν δημοσιεύω ολόκληρο το βιβλίο αλλά επιλεγμένα κεφάλαια).

Στις πόλεις της Αιολίδας και της Ιωνίας   αναπτύχθηκε για πρώτη φορά η επική και η λυρική ποίηση και η φιλοσοφική σκέψη. Όταν όμως οι Πέρσες υπέταξαν τις πόλεις της μικρασιατικής ακτής και των απέναντι νησιών, η πνευματική αυτή άνθηση άρχισε να ασφυκτιά και να μαραίνεται. Όπως γράφω σε προηγούμενα κεφάλαια, για να απαλλαγούν από την περσική τυραννία, πολλοί διανοητές της Ιωνίας έφυγαν από την πατρίδα τους. Μερικοί μετανάστευσαν στη Μεγάλη Ελλάδα, όπου ίδρυσαν σχολές και διέδωσαν τις απόψεις τους, άλλοι όμως προτίμησαν την Αττική, κοντινότερη και πλησιέστερη στη γλώσσα και την κοινή ιστορία.

Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος. Ο κυριότερος από τους Ίωνες αυτούς διανοητές ήταν ο Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος. Γεννήθηκε στις Κλαζομενές της Ιωνίας στα 500 π.Χ. Καταγόταν από πλούσια και αριστοκρατική οικογένεια, ο ίδιος όμως, όταν έγινε είκοσι χρονών, παραμέλησε τελείως την πατρική περιουσία και αφιερώθηκε σε φιλοσοφικές σπουδές. Η μόρφωσή του ήταν στέρεη και βαθιά, αγνοούμε όμως ποιους είχε δασκάλους. Από πολύ νωρίς τον μάγεψε η μελέτη του έναστρου ουρανού, και η συμβολή του στην εξέλιξη της αστρονομίας είναι τεράστια.

Σε ηλικία σαράντα ετών ήρθε στην Αθήνα κι αμέσως έγινε φίλος του Περικλή, που ήταν τότε στην αρχή της λαμπρής πολιτικής σταδιοδρομίας του. Ο Αναξαγόρας έγινε μέλος του πνευματικού κύκλου που δημιουργήθηκε γύρω από τον ηγέτη της δημοκρατίας και στον οποίο συμμετείχαν επίσης ο Ηρόδοτος, ο Ιπποκράτης και οι νεαροί τότε Ευριπίδης και Σωκράτης, καθώς και οι μεγάλοι σοφιστές που περνούσαν από την Αθήνα.

Ο Αναξαγόρας έφερε πάνω στην κατάλληλη στιγμή την ιωνική σκέψη στην Αθήνα, το νέο πνευματικό κέντρο που είχε αρχίσει να δημιουργείται στην κυρίως Ελλάδα. Ο Ευριπίδης αλλά και ο Σωκράτης επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τη σκέψη του Αναξαγόρα, που τον θεωρούσαν δάσκαλό τους (μολονότι ο Πλάτων, για δικούς του λόγους, αποσιωπά την προσωπική γνωριμία του Σωκράτη με τον Αναξαγόρα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία, Φιλοσοφία | Με ετικέτα: , , , , | 106 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 9 – Ο Πυθαγόρας και οι Ελεάτες φιλόσοφοι

Posted by sarant στο 27 Μαρτίου, 2018

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η ένατη. Η προηγούμενη συνέχεια, που είχε κατ’ εξαίρεση δημοσιευτεί Τετάρτη, βρίσκεται εδώ. Έχουμε πια περάσει στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που έχει εργοβιογραφικά σκιαγραφήματα δημιουργών.

 

Πυθαγόρας Μνησάρχου Σάμιος

Η εγκατάσταση και η δράση του Ξενοφάνη στην Ελέα, σηματοδοτεί την τάση να μεταναστεύσει η φιλοσοφία από την Ιωνία στην Κάτω Ιταλία, όπου άκμαζαν σπουδαίες ελληνικές πόλεις. Στην τάση αυτή εντάσσεται και η περίπτωση του Πυθαγόρα. Συνομήλικος του Ξενοφάνη (γεννήθηκε κι αυτός το 570), έφυγε από την πατρίδα του και επί τριάντα χρόνια ταξίδεψε σε πολλές χώρες, για να εγκατασταθεί τελικά στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας.

Ο Πυθαγόρας καταγόταν από επιφανή οικογένεια της Σάμου. Το όνομα Πυθαγόρας του το έδωσαν οι γονείς του προς τιμήν της Πυθίας που προφήτευσε τη γέννηση του. Ο Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλοσόφων, βιβλίο όγδοο) αναφέρει για τον Πυθαγόρα ότι : «Νεαρός ακόμη, παρακινημένος από τη φιλομάθειά του, έφυγε από την πατρίδα του για να μυηθεί σε όλες τις ελληνικές και βαρβαρικές τελετές. Πήγε και στην Αίγυπτο, και τότε ο Πολυκράτης τον σύστησε με επιστολή του στον Άμαση. Έμαθε τέλεια τα αιγυπτιακά, όπως λέει ο Αντιφών στο Περί των εν αρετή πρωτευσάντων, και επισκέφθηκε τους Χαλδαίους και τους μάγους. Κατόπιν στην Κρήτη με τον Επιμενίδη κατέβηκε στο Ιδαίον Άντρον, αλλά και στην Αίγυπτο είχε μπει στα άδυτα. Έτσι γνώρισε τα μυστικά για τους θεούς. Στη συνέχεια επέστρεψε στη Σάμο, επειδή όμως βρήκε την πατρίδα του τυραννοκρατούμενη από τον Πολυκράτη, έφυγε και πάλι».

Λέγεται πως επισκέφθηκε την Αραβία, τη Φοινίκη, τη Συρία, τη Χαλδαία, τις Ινδίες, την Αίγυπτο αλλά και τη Γαλατία. Ο Πυθαγόρας υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους και κατά τον Ηράκλειτο «από όλους τους ανθρώπους ο πλέον ενδελεχής ερευνητής» Τελικά, πενηντάρης πλέον εγκαταστάθηκε στον Κρότωνα, σημαντική πόλη της Μεγάλης Ελλάδας, διάσημη για τους γιατρούς της, και εκεί έγινε διδάσκαλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Μεγάλη Ελλάδα, Πατριδογνωσία, Φιλοσοφία | Με ετικέτα: , , , , | 136 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 8 – Οι Ίωνες διανοητές

Posted by sarant στο 14 Μαρτίου, 2018

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη, αλλά επειδή χτες ήθελα να βάλω ένα άρθρο για την Τρίτη και 13, μετέθεσα εκτάκτως το άρθρο του πατέρα μου για σήμερα.

Η σημερινή συνέχεια είναι η ογδοη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα περνάμε στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που έχει εργοβιογραφικά σκιαγραφήματα δημιουργών.

Οι Ίωνες διανοητές

Στην Ιωνία, τον τόπο που ο πολυταξιδεμένος Ηρόδοτος θεωρούσε ως το ωραιότερο μέρος της οικουμένης, άνθισε για πρώτη φορά το ελληνικό πνεύμα. Αυτό δεν έγινε τυχαία. Τα λιμάνια της Ιωνίας, η Μίλητος, η Πριήνη, η Έφεσος, η Σμύρνη, ήταν από αμνημονεύτων χρόνων το σταυροδρόμι χερσαίων και θαλάσσιων δρόμων, γιατί πολλές από τις πόλεις αυτές υπήρξαν μινωικές και μυκηναϊκές αποικίες πριν επανεποικιστούν από Ίωνες και Αιολείς.

Σπουδαιότερη πόλη της Ιωνίας κατά τον 6ον αιώνα ήταν η Μίλητος, στις εκβολές του ποταμού Μαιάνδρου, όπου μπορούμε να πούμε πως γεννήθηκε η φιλοσοφία. Σημαντική επίσης και μακροβιότερη ήταν και η Έφεσος. Τον 6ον αιώνα στα λιμάνια της Μιλήτου μπορούσες να συναντήσεις πλοία από όλες τις μεσογειακές πόλεις και ανθρώπους κάθε φυλής και γλώσσας.

Εκεί έφταναν έμποροι από τα βάθη της Μικρασίας και από πιο μακριά, κι από εκεί ξεκινούσαν πλοία για όλα τα λιμάνια της Μεσογείου και του Εύξεινου. Στην Ιωνία δεν συγκεντρώθηκε μόνο μεγάλος πλούτος αλλά και πάμπολλες πληροφορίες και γνώσεις. Η κοινωνία των ιωνικών πόλεων ήταν η πιο ανοιχτή κοινωνία της εποχής της, και το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη συσσώρευση πλούτου και γνώσεων, έβαλε τον σπόρο από τον οποίο άνθισε η Φιλοσοφία.

Στη Μίλητο λοιπόν εμφανίστηκαν οι τρεις πρώτοι φιλόσοφοι, που επειδή ασχολήθηκαν κατά κύριο λόγο με τη φύση, ονομάστηκαν από τον Αριστοτέλη φυσικοί ή φυσιολόγοι: ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης.

Θαλής Εξαμύου Μιλήσιος. Τοποθετείται στο μεταίχμιο μεταξύ των επτά σοφών και των πρώτων φιλοσόφων. Ο Πλάτων, ο οποίος δεν τον πολυσυμπαθούσε, τον θεωρεί έναν από τους επτά σοφούς, πρακτικό αστρονόμο και γεωμέτρη, ερευνητή της φύσης και επινοητή πολλών τεχνικών διατάξεων. Η άποψη αυτή βρίσκει σύμφωνο τον Αριστοτέλη και υιοθετείται από τον Διογένη τον Λαέρτιο. Άλλοι συγγραφείς εντούτοις τον θεωρούν φιλόσοφο, και μάλιστα ιδρυτή της φιλοσοφίας.

Γεννήθηκε γύρω το 625 π.Χ., και κατά μία παράδοση ο πατέρας του ήταν φοινικικής καταγωγής. Δεν είναι γνωστό κανένα βιβλίο του, και όπως φαίνεται πιθανότερο, δεν έγραψε τίποτα.

Ο Θαλής προσπάθησε να εξηγήσει την προέλευση του κόσμου χωρίς προσφυγή στο μύθο και σε υπερφυσικές δυνάμεις. Κατά τον Αριστοτέλη, δίδασκε ότι τα πάντα οφείλουν την αρχή τους στο νερό, που αποτελεί και το ουσιώδες συστατικό τους. Η ίδια η γη γεννήθηκε από το νερό και πλέει πάνω σ’ αυτό. Η ιδέα αυτή, όσο κι αν σήμερα φαίνεται απλοϊκή, αποτελεί εντούτοις το πρώτο μεγάλο βήμα για την ανθρώπινη σκέψη. Σημασία δεν έχει η (λανθασμένη) αναγωγή της αρχής των πάντων στο νερό, όσο η αναγωγή της αρχής των πάντων σε ένα, και μάλιστα υλικό στοιχείο. Είναι η πρώτη γνωστή διατύπωση του φιλοσοφικού μονισμού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία, Φιλοσοφία | Με ετικέτα: , , , , | 195 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 7 – Γυναίκες, δούλοι, φίλοι

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2018

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το δεύτερο μερος από το έβδομο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Ο άνθρωπος και η κοινωνία».

Η θέση της γυναίκας

Εξετάζοντας τη θέση των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα παρατηρούμε μεγάλες διαφορές από τόπο σε τόπο. Στις περισσότερες ελληνικές χώρες η γυναίκα ήταν πλήρως υποδουλωμένη στον άνδρα, σε ορισμένες όμως απολάμβανε σημαντική ισοτιμία με αυτόν. Το παράδοξο και αντιφατικό, για όσους θέλουν να εξετάζουν το χτες με τα κριτήρια του σήμερα, είναι το γεγονός ότι στη δημοκρατική Αθήνα η θέση της γυναίκας ήταν πολύ υποδεέστερη απ’ ό,τι στην ολιγαρχική Σπάρτη.

Πράγματι, στην Αθήνα η γυναίκα δεν είχε κανένα πολιτικό ή κοινωνικό δικαίωμα. Από τη στιγμή που παντρευόταν, κι αυτό γινόταν σε πολύ μικρή ηλικία, 13-15 χρονών, αφιέρωνε τις κούκλες της στην Αθηνά ή σε κάποια άλλη θεά και έμπαινε στο σπίτι του ανδρός της, αν όχι σαν δούλη, πάντως σαν θεραπαινίδα. Σπανιότατα έβγαινε από το σπίτι (και πάντα με συνοδεία), και ποτέ της δεν έπαιρνε μέρος σε συμπόσια και γιορτές στο σπίτι της, εφόσον ήταν καλεσμένοι και άντρες. Κατά κανόνα δεν μάθαινε γράμματα και φυσικά η πνευματική της ανάπτυξη ήταν πολύ περιορισμένη. Οι πλούσιοι Αθηναίοι φαίνεται πως γρήγορα βαριόντουσαν τις νόμιμες συζύγους τους και βρίσκανε την ευχαρίστηση με δύο άλλες κατηγορίες γυναικών, τις παλλακές, «για την τέρψη του σώματος», και τις εταίρες «για την τέρψη του πνεύματος».

Οι εταίρες ήταν κάτι ανάλογο με τις γκέισες της Ιαπωνίας και όλοι οι συγγραφείς τις ξεχωρίζουν σαφώς από τις πόρνες και τις παλλακές, μολονότι πολλές διάσημες εταίρες ξεκίνησαν τη σταδιοδρομία τους από μία από τις κατηγορίες αυτές. Σε αντίθεση με τις άλλες γυναίκες, ήταν εξαιρετικά μορφωμένες και απολύτως απελευθερωμένες, με την έννοια ότι δεν είχαν κανέναν από τους περιορισμούς που χαρακτήριζαν την άχαρη ζωή των Ατθίδων. Μπορούσαν να κυκλοφορούν παντού και να συναναστρέφονται ελεύθερα με το ανδρικό φύλο. Εξυπακούεται πως για να φτάσει μια γυναίκα να καθιερωθεί σαν εταίρα, έπρεπε εκτός της μόρφωσης να συνδυάζει την ομορφιά με την εξυπνάδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δύο φύλα, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 105 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 6 – Ο άνθρωπος και η κοινωνία

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το πρώτο μερος από το έβδομο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Ο άνθρωπος και η κοινωνία».

 

Η κοινωνία στις πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας

Η ελληνική κοινωνία, αν τη συγκρίνουμε με τις κοινωνίες της Ανατολής, ήταν ήδη από την Αρχαϊκή Εποχή σχετικώς ανοιχτή κοινωνία. Με τον όρο αυτόν χαρακτηρίζεται κάθε κοινωνία που δεν βάζει φραγμούς που εμποδίζουν την ανέλιξη των μελών της. Από τα ανεπαρκή στοιχεία που μας δίνει η μελέτη των καταγραφών των πινακίδων με Γραμμική Γραφή Β΄, καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως οι κοινωνίες της Μινωικής και Μυκηναϊκής Εποχής έμοιαζαν περισσότερο με τις κοινωνίες της Ανατολής, παρά με την κοινωνία που τις διαδέχθηκε.

Βεβαίως δεν μπορούμε να παραγνωρίζουμε κάποια στοιχεία που δεν προσιδιάζουν σε ανοιχτές κοινωνίες (αναφέρομαι πάντοτε στην αρχαία ελληνική κοινωνία της αρχαϊκής, της κλασικής και της ελληνιστικής περιόδου). Τα στοιχεία αυτά είναι η μειονεκτική θέση των μετοίκων στην Αθήνα, η ξενηλασία των Σπαρτιατών, κάποιες επιβιώσεις γενο-φυλετικής ενδογαμίας και φυσικά η υποδεέστερη θέση των γυναικών και η ύπαρξη δούλων, για τις οποίες γράφω παρακάτω σε ιδιαίτερες παραγράφους.

Κατά τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικός και πολιτικός. Όπως γράφει «το τέλειο αγαθό μού φαίνεται πως είναι να είναι κανείς αυτάρκης, και λέγοντας αυτάρκης δεν εννοούμε να ζει κανείς απομονωμένος, αλλά μαζί με γονείς και παιδιά και γυναίκα και βεβαίως με φίλους και συμπολίτες, επειδή από τη φύση του ο άνθρωπος είναι πολιτικόν ον» [τὸ γὰρ τέλειον ἀγαθὸν αὔταρκες εἶναι δοκεῖ. τὸ δ’ αὔταρκες λέγομεν οὐκ αὐτῷ μόνῳ, τῷ ζῶντι βίον μονώτην, ἀλλὰ καὶ γονεῦσι καὶ τέκνοις καὶ γυναικὶ καὶ ὅλως τοῖς φίλοις καὶ πολίταις, ἐπειδὴ φύσει πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος].

Όπως μαρτυρεί η λέξη, πολίτης αρχικά σήμαινε κάτοικος της πόλης, όχι όμως απλά ο κάτοικος οποιασδήποτε πόλης, αλλά της ελληνικής πόλης, με τους θεσμούς και τη λειτουργία που τη χαρακτήριζαν. Οπότε η έννοια του πολίτη ήταν δεμένη με τα πολιτικά δικαιώματα: τη συμμετοχή στην Εκκλησία του Δήμου, τη δυνατότητα να εκλέγει και να εκλέγεται, το δικαίωμά του να κρίνει τους άρχοντες.

Πολίτες ήταν και οι σοφοί της αρχαιότητας, που δεν ήταν αποκομμένοι από την κοινωνική, την πολιτική και οικονομική ζωή, αλλά ζούσαν μέσα στην κοινωνία και είχαν ποικίλα ενδιαφέροντα. Ήδη στον Ησίοδο και στους Επτά Σοφούς συναντάμε απόψεις για τον άνθρωπο και την κοινωνία. Αλλά και οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, μολονότι είχαν επικεντρώσει την προσοχή τους κυρίως στη φύση, ασχολήθηκαν με τον άνθρωπο και την κοινωνία. Πολύ μεγαλύτερη σημασία όμως έδωσαν στον ρόλο του πολίτη στην κοινωνική ζωή ο Σωκράτης και οι μαθητές του, και εν συνεχεία ο Αριστοτέλης και ο Επίκουρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 173 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 5 – Η ελληνική τεχνολογία

Posted by sarant στο 30 Ιανουαρίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η πέμπτη. Η προηγούμενη συνέχεια είναι εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το έκτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική τεχνολογία» (Επειδή το βιβλίο ακόμα κυκλοφορεί από εκδοτικό οίκο, δεν είναι σωστό να βάλω ολόκληρο το περιεχόμενό του).

Η ελληνική τεχνολογία

Εισαγωγικά

Ένας ημιμαθής θορυβοποιός, που τα βιβλία του δημιούργησαν αρκετή αίσθηση πριν από τριάντα και πάνω χρόνια, ο Νταίνικεν, θέλοντας να εξηγήσει τα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων στην αστρονομία, τη δομή της ύλης κλπ., ισχυρίστηκε ότι όσα δίδασκαν ο Θαλής, ο Αναξαγόρας, ο Δημόκριτος και οι άλλοι σοφοί, τα είχανε μάθει από… εξωγήινους επισκέπτες του πλανήτη μας. Έφτανε μάλιστα να ισχυριστεί, ο πάνσοφος, πως «είναι γνωστό ότι οι Έλληνες δεν διέθεταν τεχνολογικό εξοπλισμό, π.χ. φακούς, και στην αριθμητική δεν μπορούσαν να μετρήσουν πάνω από το 10.000»!

Ο άνθρωπος ήταν άγευστος της κλασικής παιδείας, γιατί αν είχε διαβάσει, όχι κανένα ειδικό σύγγραμμα, αλλά τις Νεφέλες του Αριστοφάνη, θα ήξερε πως ο φακός ήταν κάτι το πολύ κοινό στην αρχαία Ελλάδα, τον εκθέτανε στις προθήκες τους τα κουρεία και τον χρησιμοποιούσαν, μεταξύ άλλων, για να ανάβουν φωτιά. Όσο για το μέχρι που ξέρανε να μετράν αρκεί να πούμε πως ο Αρχιμήδης στο έργο του «Ψαμμίτης» [*] αναφέρει έναν αριθμό, που για να γραφεί με αραβικά ψηφία κανονικού μεγέθους θα χρειαζόταν δέκα μέτρα χαρτί, καθώς αποτελείται από τη μονάδα ακολουθούμενη από 80 τετράκις εκατομμύρια μηδενικά!

Οι τεχνολογικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων, όπως μας τις φανερώνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα και η μελέτη των κειμένων, ήταν πολύ προχωρημένες, και σε ορισμένες περιπτώσεις διαπιστώνουμε πως είχαν προηγηθεί από εμάς, τους σύγχρονους δηλαδή ανθρώπους. Οι δρόμοι της αρχαίας Πριήνης φωτίζονταν τη νύχτα, οι αρχαίοι Συβαρίτες είχαν αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την ηχορύπανση, ο Ήρων ο Αλεξανδρέας είχε κατασκευάσει πλήθος αυτομάτων μηχανισμών, ο Αρχιμήδης μπόρεσε να καθελκύσει μόνος του ολόκληρο σκάφος κινώντας απλώς κάποιους μοχλούς. Παράλληλα είχαν προχωρήσει στην κατασκευή πολύπλοκων οργάνων ακριβείας και στη διατύπωση αυστηρών προδιαγραφών για ορισμένα υλικά, που στην ακρίβεια και την αυστηρότητα τους δεν διαφέρουν από τις προδιαγραφές της εποχής μας. Η ίδια η λέξη μηχανή σημαίνει την έξυπνη (και ενίοτε δόλια) επινόηση, η οποία, κατά τον Αριστοτέλη, «επιτρέπει στα ασθενέστερα να επικρατήσουν πάνω στα ισχυρά» [τα τε ελάττονα κρατεί των μειζόνων].

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Επιστημονικά, Πατριδογνωσία, Τεχνολογία | Με ετικέτα: , , , , | 443 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 4 – Η ελληνική θρησκεία

Posted by sarant στο 16 Ιανουαρίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η τέταρτη. Η προηγούμενη συνέχεια είναι εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το τρίτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική θρησκεία».

 

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Οι Έλληνες και οι υπερφυσικές δυνάμεις

Όπως γράφω στο πρώτο κεφάλαιο, οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου, παρά την αναμφισβήτητη πρόοδό τους σε πολλούς τομείς και παρά το γεγονός ότι εμφανίστηκαν ανάμεσά τους τόσο μεγάλα και τολμηρά πνεύματα, δεν έπαυαν να είναι άνθρωποι πρωτόγονοι, με την έννοια ότι έβλεπαν με δέος τις εκρήξεις οργής της φύσης, τις οποίες έσπευδαν να αποδώσουν σε θεϊκές ενέργειες. Αυτό κάνει ακόμα μεγαλύτερη τη δόξα των αρχαίων φιλοσόφων, που είχαν την περιέργεια να ερευνήσουν τα μυστικά της φύσης και την παρρησία να διακηρύξουν τα αποτελέσματα των ερευνών τους, έστω κι αν αυτό σήμαινε να κατηγορηθούν ως άθεοι.

Το σύνολο σχεδόν των ελλήνων διανοητών υπέρτατη αρχή δεν θεωρούσε τους θεούς αλλά την Ανάγκη. Η αντίληψη αυτή για την υποταγή των θεών στην αναγκαιότητα, διαμετρικά αντίθετη με την ιουδαϊκή σύλληψη για έναν παντοδύναμο και ανεξέλεγκτο θεό, «ποιητήν των πάντων», αποτέλεσε μιαν από τις αιτίες που οι πρώτοι Πατέρες της Εκκλησίας, οι θεμελιωτές της χριστιανικής δογματικής, στάθηκαν τόσο εχθρικοί απέναντι στην ελληνική σκέψη.

Σύμφωνα με την ιουδαϊκή αντίληψη, που πέρασε και στον χριστιανισμό, ο Θεός δεν έπλασε μόνο τον κόσμο αλλά και τον άνθρωπο, και μάλιστα «κατ’ εικόνα και ομοίωσίν του». Οι έλληνες σοφοί είχαν την αντίθετη ακριβώς άποψη. Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος υποστήριζε ότι πράγματι οι άνθρωποι έπλασαν τους θεούς κατ’ εικόνα και ομοίωσή τους. Σε τρία αποσπάσματα του αναπτύσσει τη σκέψη του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Θρησκεία, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , | 57 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Τα χαρακτηριστικά της ελληνικής σκέψης

Posted by sarant στο 19 Δεκέμβριος, 2017

Πριν από δεκαπέντε μέρες άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια».

Σήμερα θα βάλω το πρώτο μισό από το πρώτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική σκέψη».

Η ελληνική σκέψη

1. Τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα
Ο Ρίτσαρντ Λίβινγκστον, στο περίφημο βιβλίο του Το ελληνικό πνεύμα και η σημασία του για μας, που πρωτοεκδόθηκε το 1912 και γνώρισε από τότε αλλεπάλληλες επανεκδόσεις, αλλά και ο Αντρέ Μπονάρ στο τρίτομο έργο του για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, που πρωτοεκδόθηκε το 1957-59, συμφωνούν ότι τα κύρια γνωρίσματα του αρχαίου ελληνικού πνεύματος ήταν:

* Η φιλοκαλία, δηλαδή η αγάπη για το ωραίο.
* Το μέτρον.
* Η ευθύτητα και η παρρησία.
* Ο ανθρωπισμός
* Η αγάπη της ελευθερίας.

Ας δούμε ένα ένα τα γνωρίσματα αυτά.

Η φιλοκαλία. Οι Έλληνες, ζώντας σε μια χώρα ευνοημένη από τη φύση με σπάνια ομορφιά σε τοπίο και κλίμα, αγάπησαν με πάθος την ωραιότητα. Την ομορφιά ανθρώπων, ζώων, κτισμάτων και τοπίων, τη θεωρούσαν μεγάλο προσόν. Όταν ήθελαν να επαινέσουν κάποιον έλεγαν πως είναι «καλός καγαθός», δηλαδή όμορφος και καλόκαρδος. Όπως γράφει ο Θουκυδίδης, ο Περικλής στον Επιτάφιο που εκφώνησε για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου, ανάμεσα στα γνωρίσματα του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας αναφέρει την αγάπη για το ωραίο: «Φιλοκαλούμεν γαρ μετ’ ευτελείας…» καμαρώνει, θέλοντας να επισημάνει την επιδίωξη του ωραίου ακόμα και στα πιο δευτερεύοντα και ευτελή αντικείμενα.

Παρεπόμενο της αγάπης που είχαν για το ωραίο, μπορεί να θεωρηθεί η ανεκτικότητα που έδειξαν οι αρχαίοι σε πολλές περιπτώσεις παρεκτροπών από άτομα, πού ήταν όμως ωραία. Η Ελένη της Σπάρτης και ο Αλκιβιάδης, είναι τέτοια χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 107 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Γιατί στην Ελλάδα;

Posted by sarant στο 5 Δεκέμβριος, 2017

Όσο ζούσε ο πατέρας μου, δημοσίευα στο ιστολόγιο κάθε Τρίτη την επιφυλλίδα που έγραφε στην εφημερίδα «Εμπρός» της Μυτιληνης. Μετά τον αδόκητο θάνατό του πριν απο έξι χρόνια, άρχισα να δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη αποσπάσματα από βιβλία του -αραίωσα τη συχνότητα για να κρατήσει περισσότερο η δημοσίευση. Το πιο πρόσφατο βιβλίο που παρουσιάστηκε εδώ ήταν η συλλογή άρθρων «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους». Η τελευταία συνέχεια δημοσιεύτηκε εδώ.

Aπό σήμερα αρχίζω τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια».

Σήμερα θα βάλω την εισαγωγή, που έχει τον τίτλο «Γιατί στην Ελλάδα;» Είναι αρκετά μεγάλη αλλά δεν έχει νόημα να μπει αποσπασματικά ή σε συνέχειες.

 Γιατί στην Ελλάδα;

Τι ήταν εκείνο που έκανε την Ελλάδα κοιτίδα της φιλοσοφίας και της επιστήμης; Γιατί η αφιλοκερδής περιέργεια, ο απροκατάληπτος στοχασμός και ο ελεύθερος διάλογος, που γέννησαν αργότερα τη φιλοσοφία και εν συνεχεία την επιστημονική μεθοδολογία και σκέψη, δεν άνθισαν στην Αίγυπτο ή στη Βαβυλώνα, όπου και πλούτος μεγαλύτερος υπήρχε και γνώσεις περισσότερες είχαν συσσωρευτεί, και επιπλέον η αυξημένη κρατική ισχύς εξασφάλιζε πιο μακρόχρονες περιόδους ειρήνης;

Πολλοί μιλάνε για το ελληνικό θαύμα, το οποίο, όπως ισχυρίζονται, οφείλεται στη φυλετική ανωτερότητα των Ελλήνων. Ανοησίες. Παρόμοιοι ισχυρισμοί είναι απλές αντιεπιστημονικές καυχησιολογίες. Καταρχήν η ίδια η ιδέα του θαύματος δεν είναι μονάχα αντιεπιστημονική: δεν είναι καν ελληνική. Οι Έλληνες διανοητές απέρριπταν τα θαύματα. Αυτοί θέλανε να εξηγούν τα διάφορα φαινόμενα, και το θαύμα δεν εξηγεί τίποτα. Αντικαθιστά την εξήγηση με θαυμαστικά. Ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης έλεγε «πιο πολύ από όλα αξίζει η άθαμβη σοφία» [σοφίη άθαμβος αξίη πάντων] και ήθελε ο άνθρωπος με τη γνώση να κατακτήσει την «αθαμβία», να μη θαμπώνεται και θεωρεί υπερφυσικά, πράγματα και φαινόμενα που μπορούν να ερμηνευθούν.

Όσο για τη φυλετική ανωτερότητα, οι αμέσως ενδιαφερόμενοι, οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες, ποτέ δεν ισχυρίστηκαν κάτι τέτοιο. Εκτός αν κράτησαν την περί ανωτερότητας άποψή τους μυστική επί αιώνες, για να την εμπιστευθούν στους «ελληνόψυχους», γιατί όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς μιλάνε με σεβασμό και μεγάλη εκτίμηση για τον πολιτισμό και τις γνώσεις των συγχρόνων τους Αιγυπτίων και Βαβυλωνίων, για την ηθική των Περσών, τη γενναιότητα των Θρακών και γενικά για τις αρετές των γειτονικών τους λαών. Ο Θουκυδίδης, αν και διαπιστώνει πολιτικές και πολιτισμικές διαφορές μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων, δεν δέχεται πουθενά στο έργο του ανθρωπολογικές διαφορές, ενώ ο Ιπποκράτης αποδίδει την υπεροχή των Ελλήνων απέναντι στους Βαρβάρους σε εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες των χωρών όπου ζουν (αι ώραι αιτίαι) και όχι σε γενετικές διαφορές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 109 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 15 – Ισμηνίας και Φιλόξενος, δυο μορφές αξιοπρέπειας

Posted by sarant στο 21 Νοέμβριος, 2017

Εδώ και λίγο καιρό δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Οι δημοσιεύσεις αυτές συνήθως γινονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη πέμπτη αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.  Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο, μετά από τον Λουκιανό και στη συνέχεια περάσαμε σε ιστορίες από τον Διογένη Λαέρτιο και στον Πλούταρχο.

Σήμερα διαλέγω δύο ιστορίες, μία από τον Αιλιανό και μία από τον Διόδωρο Σικελιώτη, που μπορεί να πει κανείς ότι έχουν ως κοινό στοιχείο μια μορφή της αξιοπρέπειας. Τις συνδυάζω επειδή είναι σχετικά σύντομες για να έμπαιναν μόνες τους σε ένα άρθρο.

Ταυτόχρονα, με τη σημερινή συνέχεια ολοκληρώνεται η δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους». Τη μεθεπόμενη Τρίτη θα περάσουμε σε κάποιο άλλο βιβλίο.

Πώς δεν προσκύνησε ο Ισμηνίας

Η αρχή της παρακμής της κλασικής Ελλάδας οφείλεται χωρίς αμφιβολία στον Πελοποννησιακό πόλεμο, μιαν αληθινά εμφύλια και αδελφοκτόνα σύρραξη, που κράτησε σχεδόν τριάντα χρόνια και από την οποία βγήκαν όλοι χαμένοι, γιατί μπορεί να νίκησαν το 404 οι Σπαρτιάτες αλλά είχαν τόσο εξασθενήσει από τον πόλεμο, ώστε  τριάντα μόλις χρόνια, μετά τον υποτιθέμενο θρίαμβό τους, νικήθηκαν από τους Θηβαίους στα Λεύκτρα και εννιά χρόνια μετά, στην Μαντίνεια, το άστρο της Σπάρτης έδυσε οριστικά.

Ο πραγματικός όμως νικητής του ενδο-ελληνικού πολέμου ήταν ο Μέγας Βασιλιάς, των Περσών. Η προδοτική Ανταλκίδεια ειρήνη, γνωστότερη ως «Ειρήνη του Βασιλέως», του ξανάδινε τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και τις ελληνικές πόλεις της Μικρασίας, που είχαν χάσει οι Πέρσες στους Μηδικούς πολέμους. Παρ΄ όλα αυτά η κάθοδος των Μυρίων το 400 και η εκστρατεία του Αγησίλαου στο εσωτερικό της Μικρασίας το 395-394, έδειξαν πως η περσική αυτοκρατορία ήταν κολοσσός με πήλινα πόδια, διαπίστωση που αξιοποίησε ο Αλέξανδρος εξήντα χρόνια αργότερα.

Το γεγονός πάντως ήταν πως τα πρώτα τριάντα χρόνια του 4ου αιώνα ο Μέγας Βασιλεύς ήταν επιδιαιτητής στις ενδο-ελληνικές διαφορές, και πρεσβείες από κάθε ελληνικό κράτος πήγαιναν αδιάκοπα στα Σούσα, στον Αρταξέρξη, για να κερδίσουν την εύνοια του. Σε μια τέτοια πρεσβεία συνέβη και το περιστατικό, που αναφέρει ο Αιλιανός στην Ποικίλη Ιστορία του (βιβλίο 1 κεφ. 21)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , , | 87 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 14 – Επαμεινώνδας, ο αδιάφθορος

Posted by sarant στο 7 Νοέμβριος, 2017

Εδώ και λίγο καιρό δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Οι δημοσιεύσεις αυτές συνήθως γινονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη τέταρτη αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.  Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο, μετά από τον Λουκιανό και στη συνέχεια περάσαμε σε ιστορίες από τον Διογένη Λαέρτιο και στον Πλούταρχο.

Η σημερινή ιστορία είναι αντλημένη κατά κύριο λόγο από τον Αιλιανό και τη διάλεξα επειδή την περασμένη βδομάδα έτυχε να επισκεφτώ το καινούργιο μουσείο της Θήβας που σας το συνιστώ θερμά. Αξίζει το ταξίδι ειδικά γι’ αυτη την επίσκεψη. Οπότε, διάλεξα για σήμερα ένα θηβαϊκό θέμα.

Έχω γράψει δεκάδες φορές για την αντίθεσή μου προς όλους εκείνους που υμνούν και προσκυνούν το ελληνικό πνεύμα, μένοντας όμως μόνο στα επιφαινόμενα και όχι στην ουσία, την οποία αν δεν την αγνοούν, συνήθως την παραμερίζουν. Μικρό αλλά χαρακτηριστικό δείγμα της νοοτροπίας αυτής είναι όσα μου γράφει φίλος μου, από τη … Μαδαγασκάρη μάλιστα (διότι χάρη στο Διαδίκτυο επικοινωνώ και αποχτώ γνωριμίες με Έλληνες στα πέρατα του κόσμου). Μου γράφει λοιπόν ο φίλος, υποστηρίζοντας τη μοναδικότητα της ελληνικής γλώσσας:

Μπορείς  να μου βρεις ανάμεσα στα χιλιάδες σύνθετα ονόματα των γλωσσών του πλανήτη ένα που να παραβγαίνει με το ΕΠ-ΑΜΕΙΝΩΝ-ΔΑΣ, εκφράζοντας με απόλυτη ακρίβεια μία ολόκληρη φράση με τρείς ρίζες, πέντε συλλαβές και δώδεκα γράμματα εν πλήρη ισοδυναμία συμφώνων και φωνηέντων (6+6);

Κινεζικά σύνθετα ονόματα υπάρχουν μυριάδες, όπως «Η κόρη με το ωραίο άσπρο πρόσωπο πού τραγουδάει τη νύχτα» ινδιάνικα παρομοίως όπως «Ο δυνατός πολεμιστής πού κυνηγάει τα βουβάλια στη ρεματιά»

Σάν το ΕΠ-ΑΜΕΙΝΩΝ-ΔΑΣ υπάρχει ;;;

Δεν ξέρω αν πέφτω έξω, αλλά είμαι σίγουρος πως ο φίλος από τη Μαδαγασκάρη, εκτός από την (προβληματική πιστεύω) ετυμολόγηση του ονόματος του, τίποτα το ουσιαστικό δε θα ξέρει για έναν από τους επιβλητικότερους Έλληνες της κλασικής Αρχαιότητας.

Ο Θηβαίος Επαμεινώνδας, που γεννήθηκε το 418, καταγόταν μεν από παλιά και ευγενή οικογένεια της πόλης, της οποίας οι ρίζες της έφταναν ως τον Κάδμο, αλλά τον καιρό που γεννήθηκε είχε ξεπέσει τελείως. Ο πατέρας του Πόλυμνις, ήταν πολύ φτωχός και τελείως άσημος, σε σημείο που ούτε το όνομα της γυναίκας του και μητέρας του Επαμεινώνδα δεν διέσωσε η ιστορία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαίοι, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , , | 136 Σχόλια »

Η κλήρωση και η δημοκρατία

Posted by sarant στο 6 Νοέμβριος, 2017

Tο άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα, το ένθετο της κυριακάτικης Αυγής, που ξανάρχισε να δημοσιεύεται και στο οποίο δέχτηκα με χαρά την πρόσκληση να συνεργάζομαι με την ίδια μηνιαία στήλη που είχα από τον Σεπτέμβριο του 2008. (Για την ιστορία, τα Ενθέματα είχαν σταματήσει τον Μάιο του 2016 και αντικαταστάθηκαν από το ένθετο Υποτυπώσεις, το οποίο σταμάτησε να δημοσιεύεται φέτος το καλοκαίρι).

Το θέμα το σκεφτόμουν καιρό, αλλά όταν έγραψα το άρθρο δεν είχε συμβεί η ρατσιστική επίθεση στο σπίτι του μικρού Αμίρ. Η φωτογραφία που συνόδευε το άρθρο διαλέχτηκε από τη συντακτική ομάδα.

Στην εδώ αναδημοσίευση έχω προσθέσει μερικά πράγματα, διότι, ως γνωστόν, η εφημερίδα έχει πεπερασμένο χώρο ενώ τα ηλεδάση του Καναδά είναι (σχεδόν) ανεξάντλητα.

Μια από τις πιο ευχάριστες ειδήσεις των τελευταίων εβδομάδων ήταν και η αναγγελία της επανακυκλοφορίας του ένθετου «Ενθέματα» της κυριακάτικης Αυγής. Η στήλη, που ξεκίνησε το ταξίδι της στα «Ενθέματα» τον Σεπτέμβριο του μακρινού 2008, τότε με προτροπή του Στρατή Μπουρνάζου, με χαρά αποδέχεται την πρόσκληση να πάρει μέρος και στη νέα περίοδο του εγχειρήματος. Όπως και πριν, θα έχουμε το ραντεβού μας την πρώτη Κυριακή του μήνα και θα σχολιάζουμε μία ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν και απασχόλησαν την επικαιρότητα τον μήνα που πέρασε.

Για τούτο το πρώτο άρθρο της νέας περιόδου διάλεξα μια λέξη που είχε ακουστεί πολύ πριν από μερικούς μήνες, τον καιρό που η στήλη δεν δημοσιευόταν, και που ακούστηκε και πάλι πριν από μερικές μέρες: τη λέξη «κλήρωση», αφού με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας η επιλογή των σημαιοφόρων στις μαθητικές παρελάσεις κατά τις εθνικές εορτές θα γίνεται πλέον με κλήρωση ανάμεσα στους μαθητές της 5ης και της 6ης Δημοτικού, μια απόφαση που προκάλεσε συντεταγμένες και ενορχηστρωμένες αντιδράσεις από τους λαθρέμπορους της αριστείας. Και τώρα, στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου τις προάλλες, υλοποιήθηκε (ή δεν υλοποιήθηκε) για πρώτη φορά η απόφαση αυτή.

Θα μιλήσουμε λοιπόν για την κλήρωση, που είναι λέξη αρχαία (κλήρωσις), της κλασικής αρχαιότητας και βέβαια ανάγεται στο ρήμα κληρώ (σήμερα κληρώνω) κι αυτό στο ουσιαστικό κλήρος. Ο κλήρος είναι λέξη ομηρική και αρχικά πρέπει να σήμαινε το αντικείμενο (κομμάτι ξύλο, πετραδάκι) που χρησιμοποιούσαν στην κλήρωση -στο Η της Ιλιάδας, όπου γίνεται κλήρωση για να επιλεγεί εκείνος που θα πολεμήσει με τον Έκτορα, βάζουν λαχνούς μέσα στο κράνος του Αγαμέμνονα και τελικά έθορε κλήρος κυνέης … Αίαντος, από το κράνος ξεπήδησε ο λαχνός του Αίαντα. Ο κλήρος ανήκει στην οικογένεια του ρήματος κλάω-κλω, απ’ όπου και το κλάσμα ή ο κλάδος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 217 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 13 – Ένας Κύκλωπας με χιούμορ

Posted by sarant στο 24 Οκτώβριος, 2017

Εδώ και λίγο καιρό δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Οι δημοσιεύσεις αυτές συνήθως γινονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη τρίτη αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.  Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο μετά από τον Λουκιανό και στη συνέχεια περάσαμε σε ιστορίες από τον Διογένη Λαέρτιο και στον Πλούταρχο. Η σημερινή ιστορία είναι αντλημένη από τα Αποφθέγματα βασιλέων και στρατηγών του Πλουτάρχου και είναι από τις πιο μικρές που έχω παρουσιάσει. Πρόσθεσα το αρχαίο κείμενο σε δυο-τρεις φράσεις κι άλλη μια ρήση του Αντίγονου σχετική με την αφήγηση.

Όταν κάποτε δούλευα στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ηλίου, γνώρισα  έναν αξιόλογο συνεργάτη του, που οι μόνιμοι συντάκτες τον είχαν βγάλει «ο συγγραφέας της Παράλληλης Ιστορίας», γιατί είχε τη μανία (ή την πετριά, αν θελετε) να διερευνά ποια θα ήταν η πορεία της ιστορίας, αν δεν συνέβαιναν τα γεγονότα που καθόρισαν την πραγματική της εξέλιξη. Αν π.χ. δεν γινόταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ή αν ο Αλέξανδρος βασίλευε ως τα βαθιά γεράματα κ.ο.κ. Ήταν ωραίος και ενδιαφέρων τύπος και τον έχω περιλάβει (με άλλο φυσικά όνομα) στους ήρωες του μυθιστορήματός μου «Τα Έπη των Αριμασπών».

Με βάση λοιπόν τη συλλογιστική του συγγραφέα της Παράλληλης Ιστορίας, ας προβληματιστούμε στην εκδοχή του τι θα γινόταν, όχι αν ο Αλέξανδρος δεν πέθαινε τριάντα τριών χρονών, αλλά αν ο αξιότερος από τους Διαδόχους επιβαλλόταν πάνω στους άλλους. Μιλάω για τον Αντίγονο. Καταγόταν από παλιά βασιλική γενιά της Εορδαίας και ο πατέρας του λεγόταν επίσης Φίλιππος. Ο Αντίγονος ήταν μεγαλόσωμος, σχεδόν γίγαντας και επειδή σε μια μάχη έχασε το ένα του μάτι οι στρατιώτες του τον έλεγαν Κύκλωπα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαίοι, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , | 62 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 12 – Τα καμώματα του Αλκιβιάδη

Posted by sarant στο 10 Οκτώβριος, 2017

Εδώ και λίγο καιρό δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Οι δημοσιεύσεις αυτές συνήθως γινονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δωδέκατη αλλά φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες.  Η προηγούμενη δημοσίευση βρίσκεται εδώ. Ξεκινήσαμε με ιστορίες από τον Ηρόδοτο μετά από τον Λουκιανό και στη συνέχεια περάσαμε σε ιστορίες από τον Διογένη Λαέρτιο και στον Πλούταρχο. Η σημερινή ιστορία είναι φυσικά αντλημένη από τον «Αλκιβιάδη» του Πλουτάρχου.

Χωρίς αμφιβολία μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προσωπικότητες της κλασικής εποχής ήταν ο Αλκιβιάδης, γιος του Κλεινία. Δεν ήταν μόνο απόγονος (από πατέρα και μάνα) λαμπρών οικογενειών της Αθήνας, αλλά ήταν και προικισμένος με όλες τις χάρες. Όμορφος, γερός, δυνατός, έξυπνος και θαρραλέος.

Ο παππούς του, που λεγόταν επίσης Αλκιβιάδης, ήταν φίλος του Κλεισθένη και συνεργάστηκε μαζί του στην εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας. Ο πατέρας του Κλεινίας, στενός φίλος του Περικλή, αναδείχτηκε ήρωας στη ναυμαχία του Αρτεμισίου και σκοτώθηκε πολεμώντας γενναία στη μάχη της Κορώνειας. Η μητέρα του, Δεινομάχη, εξ άλλου, καταγόταν από την περίφημη γενιά των Αλκμαιωνιδών.

Το κακό ήταν πως χήρεψε νωρίς, όταν ο γιος της ήταν μόνο πέντε χρονών και την κηδεμονία του Αλκιβιάδη την ανέλαβε ο Περικλής, που εξασφάλισε μεν στον μικρό άνετη ζωή και λαμπρή μόρφωση, αλλά κατά τα λοιπά, απορροφημένος από την πολιτική, δε νοιάστηκε πολύ για τον γιο του φίλου του, όπως άλλωστε δεν ασχολήθηκε και με τα δικά του παιδιά. Απλώς ανέθεσε το μικρό στις φροντίδες ενός δούλου του από τη Θράκη, που δεν είχε όμως την απαιτούμενη επιβολή.

Έτσι ο Αλκιβιάδης, από τη φύση του ατίθασος και ανυπάκουος, μεγαλώνοντας έγινε θρασύς, αλαζονικός, ανεύθυνος, επηρμένος, εγωιστής, με μια λέξη ανυπόφορος. Ταυτόχρονα όμως ήταν έξυπνος, γενναίος, ανοιχτοχέρης και πολύ όμορφο παλικάρι. Και όπως ξέρουμε οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν το κάλλος και εύκολα συγχωρούσαν τα λάθη ή τις παρεκτροπές κάποιου, φτάνει να ήταν ωραίος.

Τρανό παράδειγμα η ωραία Ελένη. Και τι δεν έκανε: μοίχεψε, άρπαξε τα λεφτά του άντρα της φεύγοντας με τον εραστή της, συντάχθηκε με τους Τρώες όταν οι Αχαιοί πολιορκούσαν την Τροία και στο τέλος ο Μενέλαος, σαν έπεσε η Τροία, όχι μόνο δεν την έσφαξε, μα την πήρε στην αγκαλιά του και τη μετέφερε στη Σπάρτη «δόξη και τιμή», έχοντάς την κορώνα στο κεφάλι του, που εκείνη είχε φροντίσει να στολιστεί και με άλλα εξαρτήματα…. Έτσι και με τον Αλκιβιάδη. Παρά τα σοβαρά ελαττώματά του, επειδή κυρίως ήταν ωραίο παιδί, έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στην Αθήνα.

Τα ελαττώματά του δεν μπόρεσε να περιορίσει ούτε ο ίδιος ο Σωκράτης, όταν ο φέρελπις νέος, στα δεκαπέντε του χρόνια, έγινε μαθητής του. Βεβαίως πολλές φορές οι αυστηρές νουθεσίες του δάσκαλου έκαναν τον μαθητή να δακρύζει και για λίγο διάστημα συμπεριφερόταν σωστά και υπεύθυνα, σύντομα όμως ξανάμπλεκε με τους φίλους του, που τον ξεμυάλιζαν και άρχιζε πάλι τις ασωτείες.  Συχνά ο Σωκράτης τον κυνηγούσε «σα να ήταν δραπέτης δούλος», για να τον πείσει να έρθει στα μαθήματά του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαίοι, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , , | 142 Σχόλια »