Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Α’ παγκόσμιος πόλεμος’ Category

Τα στρατολογικά του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 31 Οκτώβριος, 2018

Συμπληρώνονται σήμερα 130 χρόνια από τη γέννηση του αγαπημένου μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, στις 31 Οκτωβρίου 1888. (Με την ευκαιρία, να πούμε ότι η λεγόμενη «οικία Λαπαθιώτη» υπάρχει ακόμα και ρημάζει στην οδό Οικονόμου, στον λόφο του Στρέφη, αλλά ο ποιητής γεννήθηκε στους Αγίους Θεοδώρους, κοντά στην πλατεία Κλαυθμώνος Κάνιγγος).

Κάθε χρόνο, είτε ανήμερα είτε την πιο κοντινή Κυριακή, το ιστολόγιο έχει καθιερώσει την παράδοση να αφιερώνει ένα άρθρο στον Λαπαθιώτη -και αυτό θα κάνουμε και φέτος. Και επειδή η περασμένη Κυριακή ήταν η 28η Οκτωβρίου και είχαμε επετειακό άρθρο, το λαπαθιωτικό δημοσιεύεται σήμερα, μέρα καθημερινή, παρόλο που το περιεχόμενό του ταιριάζει περισσότερο σε κυριακάτικο άρθρο.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο 44o τεύχος του περιοδικού Μικροφιλολογικά, το οποίο μόλις κυκλοφόρησε -και έχει ιδιαίτερο λαπαθιωτικό ενδιαφέρον αφού συνοδεύεται με χωριστό τεύχος αφιερωμένο στις συνεργασίες του Λαπαθιώτη με την εφημερίδα Έθνος, σε επιμέλεια του Τραϊανού Μάνου.

Στο άρθρο διερευνώ μια λεπτομέρεια της ζωής του Λαπαθιώτη: πού και πώς υπηρέτησε στον στρατό, ανασκευάζοντας την άποψη που είχε παλιότερα διατυπωθεί, ότι είχε αποφύγει τη στράτευση ως το 1914 επειδή ο πατέρας του, ο Λεωνίδας Λαπαθιώτης, ήταν ανώτερος αξιωματικός. Παρόλο που υπάρχουν άφθονα στοιχεία που ανασκευάζουν την άποψη αυτή, θέλησα να έχω και την οριστική διαβεβαίωση και απευθύνθηκα στην αρμόδια υπηρεσία του ελληνικού στρατού -προς έκπληξή μου, πήρα πολύ γρήγορα την απάντηση που αναζητούσα, όπως θα δείτε στο άρθρο.

 

Τα στρατολογικά του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη

Στο περίφημο «τεύχος Λαπαθιώτη» του περιοδικού Η λέξη (τχ. 33, Μάρτης-Απρίλης 1984) φιλοξενείται, ανάμεσα στ’ άλλα, άρθρο του Τάσου Μουμτζή με τίτλο «Τα στρατιωτικά χρόνια του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη». Στο άρθρο αυτό προτάσσεται εισαγωγή του Τάσου Κόρφη, ο οποίος άλλωστε είχε προτρέψει τον Μουμτζή να καταγράψει τις λαπαθιωτικές αναμνήσεις του.

Ο συντάκτης του άρθρου, γεννημένος το 1894, αφηγείται ότι ήταν προπαιδευτής του Λαπαθιώτη όταν αυτός παρουσιάστηκε στον 8ο Λόχο του 1ου Πεζικού Συντάγματος στις αρχές του 1914 για να υπηρετήσει τη θητεία του ως κληρωτός της κλάσεως 1914 γεννηθείς το 1895. Ο επιλοχίας του λόχου, ο ονομαστός Κ. Νέρης, είχε αμέσως καλέσει κατά μέρος τον Μουμτζή και τον είχε παρακαλέσει να θέσει υπό την προστασία του τον νεοσύλλεκτο Λαπαθιώτη, καθώς ήταν γιος του στρατηγού Λεωνίδα Λαπαθιώτη. Αφού περιγράψει τη γνωριμία του με τον Λαπαθιώτη και τους γονείς του, ο Μουμτζής προσθέτει ότι λίγο αργότερα ο ίδιος στάλθηκε να φοιτήσει στον Ουλαμό Εφέδρων Αξιωματικών και έχασε τα ίχνη του Ναπολέοντα, τον οποίο δεν τον ξαναείδε παρά στη Θεσσαλονίκη το 1916, «ως… επαναστάτη έφεδρο ανθυπολοχαγό διερμηνέα, μαζί με τον Στρατηγό πατέρα του».

Τελειώνοντας το άρθρο, ο Μουμτζής διατυπώνει την υποψία ότι ο Λαπαθιώτης δεν θα ήταν γεννημένος το 1895 αλλά νωρίτερα και ότι είχε μείνει αδήλωτος στα στρατολογικά μητρώα, όπως και άλλοι πολλοί γόνοι μεγάλων οικογενειών, για να αποφύγει να πολεμήσει στους βαλκανικούς του 1912-13. Και κλείνει ο Μουμτζής διερωτώμενος πώς μπόρεσε ο άσπιλος στρατηγός Λαπαθιώτης «να υποπέσει στο ολίσθημα της αποφυγής στρατεύσεως του παιδιού του στα 1912».

Ο Τάσος Κόρφης, που ξέρει ότι ο Λαπαθιώτης είχε γεννηθεί το 1888, υιοθετεί πλήρως αυτή την «καθόλου τιμητική για τον ποιητή», όπως λέει, εκδοχή του Μουμτζή στο εισαγωγικό του σημείωμα. Οι αναμνήσεις του Μουμτζή μαζί με το εισαγωγικό σημείωμα του Κόρφη αναδημοσιεύονται αυτολεξεί στο σημαντικό βιβλίο του Τάσου Κόρφη Ναπολέων Λαπαθιώτης: συμβολή στη μελέτη της ζωής και του έργου του (1985).

Το 1985 δεν είχαν έρθει στο φως πολλά στοιχεία για τη ζωή και το έργο του Λαπαθιώτη, οπότε είναι συγγνωστό το αστόχημα του Κόρφη. Διότι βέβαια πρόκειται για αστόχημα, αφού σήμερα ξέρουμε ότι ο ισχυρισμός του Μουμτζή δεν ισχύει και ότι ο Λαπαθιώτης υπηρέτησε κανονικά και σύννομα τη στρατιωτική του θητεία και δεν απέφυγε την επιστράτευση στους βαλκανικούς πολέμους.

Ωστόσο, επειδή το πολύ αξιόλογο κατά τα άλλα βιβλίο του Κόρφη, όπως και το αφιερωματικό τεύχος της Λέξης εξακολουθούν να κυκλοφορούν, χρήσιμο θα είναι να ανασκευαστούν οι σχετικοί ισχυρισμοί οριστικά. Πέρα από τα άλλα στοιχεία, θα παρουσιάσω ένα άγνωστο ντοκουμέντο: το απόσπασμα του βιβλίου στρατολογικών μεταβολών που αφορά τον Ν. Λαπαθιώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Α' παγκόσμιος πόλεμος, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , | 153 Σχόλια »

Στην Ιερά οδό

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2017

Δεν εννοώ το αθηναϊκό μαγαζί, όπου τώρα εμφανίζονται ο Πάριος και η Βιτάλη, ούτε τον σημερινό δρόμο, που οι μισοί τον αφήνουν άκλιτο («έχει ένα συνεργείο στην Ιερά Οδός») ούτε τον αρχαίο δρόμο.

Είχαν κι οι αρχαίοι Ρωμαίοι «ιερά οδό», Via Sacra, έχουν όμως και στη Γαλλία τη Voie Sacrée, κι αυτόν τον δρόμο πήρα προχτές σε μια εκδρομούλα που πήγα.

Οι αρχαίοι Έλληνες την είχαν πει Ιερά οδό επειδή συνέδεε την πόλη της Αθήνας με τους ναούς της Ελευσίνας όπου τελούνταν τα Μυστήρια, η γαλλική Ιερά οδός ονομάστηκε έτσι επειδή στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο συνέδεε το Βερντέν, που ήταν στην πρώτη γραμμή του μετώπου, με το Μπαρ-λε-Ντυκ (Bar-le-Duc) που μετατράπηκε σε κέντρο της γαλλικής επιμελητείας. Οι δυο πόλεις απέχουν περίπου 60 χιλιόμετρα.

Επειδή οι σιδηροδρομικές γραμμές που οδηγούσαν στο Βερντέν είχαν πέσει σε κάποιο σημείο τους στα χέρια των Γερμανών ή ήταν εύκολο να χτυπηθούν από το γερμανικό πυροβολικό, η μόνη λύση ήταν ο οδικός ανεφοδιασμός με στρατιωτικά καμιόνια, σε αδιάλειπτη φάλαγγα -όποιο πάθαινε βλάβη το παραμέριζαν στο χαντάκι. Περνούσαν από την Ιερά οδό 6.000 καμιόνια τη μέρα, και τους μήνες της αιχμής, το καλοκαίρι του 1916, μετέφεραν 500.000 τόνους εφόδια και 400.000 άντρες κάθε μήνα να τους αλέσει η κρεατομηχανή του Βερντέν και έφερναν πίσω τους τραυματίες και τους καταπονημένους.  (Για το Βερντέν έχουμε ξαναγράψει).

Εξι χιλιάδες καμιόνια τη μέρα, έστω και καμιόνια του 1916, που δεν ήταν και τριαξονικά, είναι μεγάλη υπόθεση, θα πει τέσσερα και κάτι καμιόνια το λεπτό, ένα κάθε 14 δευτερόλεπτα κατά μέσο όρο. Κάθε τόσο έπρεπε να ξαναστρώνουν τον δρόμο, άνοιξαν μάλιστα λατομεία σε κοντινή απόσταση για να φέρνουν χαλίκι.

rd1916Η επίσημη ονομασία του δρόμου σήμερα είναι RD1916, όπου το RD σημαίνει Route Departementale, νομαρχιακή οδός ας πούμε, η τρίτη κατηγορία δρόμων στη Γαλλία, πίσω από τους αυτοκινητοδρόμους και τις εθνικές οδούς. Το 1916 της αρίθμησης βέβαια δεν είναι τυχαίο.

Τη φωτογραφία αριστερά την έβγαλα προχτές, σταματώντας σε ένα πλάτωμα στο πλάι του δρόμου. Η φωτογραφία κοιτάζει προς το Βερντέν. (Εγώ πήγα από το Βερντέν στο Μπαρ λε Ντυκ).

Το μήκος του δρόμου είναι κάπου 60 χιλιόμετρα, με πολλές μεγάλες ευθείες, αν και δεν δοκίμασα πειρασμό να ξεπεράσω πολύ το όριο, που είναι τα 90 χιλιόμετρα. Τα καμιόνια του 1916 δεν ξέρω τι ταχύτητες μπορούσαν να αναπτύξουν, αλλά διάβασα ότι για λόγους συγχρονισμού δεν επιτρεπόταν να τρέχουν περισσοτερο από τα 25 χιλιόμετρα την ώρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Α' παγκόσμιος πόλεμος, Γαλλία, Εκλογές, Πρόσφατη ιστορία, Ταξιδιωτικά, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 189 Σχόλια »

Ο χλεμπονιάρης δεν ήρθε από την Κέρκυρα

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2016

Δεν ξέρω αν σας είναι οικεία η λέξη «χλεμπονιάρης». Στην οικογένειά μου δεν τη λέγαμε, πρέπει να την άκουσα αργότερα. Την βρήκα αρκετές φορές στα γραφτά του Τσιφόρου, που συχνά χαρακτηρίζει «χλεμπονιάρη» κάποιον. Χλεμπονιάρης είναι ο κιτρινιάρης.

Κοίταζα τις προάλλες το slang.gr, το γνωστό και πολύ ενδιαφέρον διαδικτυακό λεξικό της ελληνικής αργκό, και είδα στο λήμμα «χλεμπονιάρης» να αναφέρεται ως πιθανή κάποια σχέση με τη λέξη «χλεμπ», όπως λέγεται το ψωμί σε διάφορες σλαβικές γλώσσες.

хлеб / χλιέμπ … είναι το ψωμί στα ρώσικα και γενικά σε πολλές σλαβικές γλώσσες.

Αυτός που πεινάει, ο πεινασμένος, όντας αδύνατος, αδύναμος και γενικά κιτρινισμένος και σε κακή εμφανισιακή κατάσταση, το πρώτο πράγμα που ζητάει είναι хлеб / χλιέμπ /ψωμί.

Αν υπάρχει σλάβικη επιρροή στη λέξη «χλεμπονιάρης», τότε αυτολεξεί σημαίνει ο «ψωμάς», αλλά με την έννοια του πεινασμένου που ζητάει συνεχώς ψωμί και εμφανισιακά είναι χάλια.

Στα σχόλια, κάποιος αναφέρει: Εικάζεται ότι γεννήθηκε από την μεταφορά Σέρβων στρατιωτών αλλά και πολιτών στην Κέρκυρα το 1916 μετά την ήττα της Σερβίας για την ανασύνταξη των δυνάμεων τους και καθώς φαίνεται την εγκατάλειψη τους εκεί. Ψάξτο...

«Νατσουλισμός μου φαίνεται αυτό», μου έγραψε ένας από τους συντελεστές του slang.gr που είναι και φίλος του ιστολογίου. Θυμίζω ότι στην ιδιόλεκτο του ιστολογίου χαρακτηρίζουμε «νατσουλισμό» τις εξωφρενικές εξηγήσεις που ανάγουν τη γέννηση μιας φράσης (ή και μιας λέξης) σε κάποιο ιστορικό γεγονός.

kerkserbΨάχνοντας στο Διαδίκτυο είδα να εμφανίζεται κάμποσες φορές η άποψη για τη γέννηση της λέξης «χλεμπονιάρης» από το «χλεμπ» των Σέρβων που κατέφυγαν στην Κέρκυρα το 1916, για παράδειγμα σε εργασία μαθητών του 4ου Λυκείου Κέρκυρας, με θέμα ακριβώς την παρουσία των Σέρβων στην Κέρκυρα. Εκεί, στη διαφάνεια αριθ. 40, που την αναπαράγω εδώ αριστερά, διαβάζουμε: «Ακόμη στην Κέρκυρα υπάρχει η λέξη χλεμπονιάρης, που σημαίνει τον αδύναμο και πεινασμένο άνθρωπο από τη σέρβικη λέξη που σημαίνει ψωμί (хлеб) και την οποία άκουγαν συχνά από τα στόματα των Σέρβων στρατιωτών».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Α' παγκόσμιος πόλεμος, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 145 Σχόλια »

Βερντέν

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2016

Πριν από δέκα μέρες, πήρα έναν φίλο μου και πήγαμε στο Βερντέν, είναι μιάμιση ώρα πιο πέρα από εδώ. Στα δάση που βρίσκονται γύρω από το Βερντέν έγινε πριν από 100 ακριβώς χρόνια μια από τις πιο φονικές μάχες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ανάμεσα σε Γερμανούς που επιτέθηκαν και Γάλλους που αμύνονταν. Το μακελειό κράτησε 10 μήνες, από τον Φλεβάρη ίσαμε τον Δεκέμβρη του 1916 και είχε 300.000 νεκρούς (λίγο περισσότερους Γάλλους) και συνολικά 700.000 απώλειες αν συνυπολογίσει κανείς τραυματίες και αιχμαλώτους.

Οι Γερμανοί επιτέθηκαν εκεί πιστεύοντας ότι αν πάρουν το Βερντέν, θέση στρατηγική, θα έχουν χώσει ένα καρφί στο πλευρό του εχθρού που θα τον αποδιοργανώσει. Δεν τα κατάφεραν -δεν έφτασαν ποτέ ίσαμε την πόλη, το πιο πολύ που προχώρησαν ήταν το χωριό Ντουομόν και στα γύρω χωριά, σε απόσταση κάπου 8 χιλιόμετρα. Η πρώτη γερμανική προέλαση ανακόπηκε στις αρχές Μαρτίου, οι Γάλλοι άντεξαν, από έναν επαρχιακό δρόμο που μετά ονομάστηκε Ιερά Οδός (Voie Sacrée) μπόρεσαν να διατηρήσουν αδιάλειπτο τον εφοδιασμό του μετώπου, και σιγά σιγά η πλάστιγγα έγειρε από την άλλη πλευρά. Στο Βερντέν διακρίθηκε ο Πετέν, που έμελλε να λερώσει το όνομά του το 1940.

Επί πολλούς μήνες στο Βερντέν γίνονταν πολύνεκρες μάχες για να κυριευτεί ένα ύψωμα ή μια θέση. Οι κρατήρες από τις οβίδες φαίνονται μέχρι και σήμερα, το έδαφος είναι σκαμμένο, κυματιστό, κι ας έχουν φυτρώσει από πάνω δέντρα μεγάλα.

Κάποια χωριά βρέθηκαν στο πεδίο των συγκρούσεων -και καταστράφηκαν ολοσχερώς, έχουν ανακηρυχθεί «πεσόντα υπέρ πατρίδος». Με τον καιρό το δάσος διεκδίκησε τα δικαιώματά του, και εξαφάνισε σχεδόν κάθε ίχνος -αργότερα, έβαλαν πινακίδες, εδώ ήταν το σχολείο, εκεί το σιδεράδικο, εδώ ο φούρνος του Fleury-devant-Douaumont.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Α' παγκόσμιος πόλεμος, Γαλλία, Πρόσφατη ιστορία, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , | 193 Σχόλια »