Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Βίβλος’ Category

Γιατί πειράζει η κακή μετάφραση; (άρθρο του Μαρκ Πολιτσότι)

Posted by sarant στο 10 Αύγουστος, 2018

Το ιστολόγιό μας πολύ συχνά ασχολείται με μεταφραστικά θέματα κι αυτό δεν είναι παράξενο αφού κι εγώ επαγγελματικά με τη μετάφραση ασχολούμαι, όπως άλλωστε και αρκετοί από τους αναγνώστες ή σχολιαστές του. Θα παρουσιάσω σήμερα ένα άρθρο του συγγραφέα και μεταφραστή Μαρκ Πολιτσότι, που δημοσιεύτηκε πριν από καμιά δεκαριά μέρες στη Νιου Γιορκ Τάιμς, φυσικά στα αγγλικά.

Βρήκα πως το άρθρο έχει ενδιαφέρον και δίνει αφορμές για συζήτηση αν και δεν είμαι βέβαιος αν ισχύουν όλα όσα γράφει ο συγγραφέας του.

Η μετάφραση, βιαστική πάντως, είναι δική μου, Επισημαίνω στο τέλος καναδυό σημεία που με προβλημάτισαν.

Γιατί πειράζει η κακή μετάφραση;

Η μετάφραση παίζει το ρόλο του σιωπηλού σερβιτόρου στα γλωσσικά θέματα: συχνά, την προσέχουν μόνο όταν ρίξει κάτω τον δίσκο με τις παραγγελίες. Μερικές φορές τα μεταφραστικά λάθη είναι σχετικά ανώδυνα –ας πούμε μια ατζαμήδικη απόδοση της πρόζας ενός συγγραφέα, κάτι που θα μπορούσε να δώσει σε έναν κριτικό βιβλίου την αφορμή για καναδυό δηκτικά σχόλια.

Όμως, η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα κακών μεταφράσεων  –κάποτε το λάθος ήταν σκόπιμο, άλλοτε επρόκειτο για απλή παρεξήγηση- που είχαν σοβαρότερες συνέπειες. Για μια δουλειά που συχνά συνεπάγεται ατέλειωτες ώρες αναδίφησης βιβλίων ή αναζήτησης στον υπολογιστή, η μετάφραση μπορεί να αποδειχτεί αναπάντεχα επικίνδυνη.

Η περιβόητη δήλωση του Νικήτα Χρουστσόφ το 1956, το «Θα σας θάψουμε», εγκαινίασε μια από τις πιο επικίνδυνες φάσεις του ψυχρού πολέμου, όπου κυριαρχούσε η παράνοια και η πεποίθηση ότι οι δυο πλευρές είχαν στόχο να καταστρέψουν η μια την άλλη. Κι όμως, αποδεικνύεται ότι ο Χρουστσόφ δεν είπε κάτι τέτοιο, τουλάχιστον όχι στα ρώσικα. Στην πραγματικότητα, ο Χρουστσόφ είχε πει «Θα ζήσουμε περισσότερο από εσάς» -που μπορεί να είναι αλαζονικό και πρόωρο αλλά πολύ απέχει από την κήρυξη εχθροπραξιών που άκουσαν οι περισσότεροι Αμερικανοί, εξαιτίας του λάθους του διερμηνέα του.

Η απάντηση του Καντάρο Σουζούκι, πρωθυπουργού της Ιαπωνίας σε ένα τελεσίγραφο των Συμμάχων τον Ιούνιο του 1945, λίγες μόνο μέρες πριν από τη Χιροσίμα, μεταφέρθηκε στον Χάρι Τρούμαν ως «σιωπηλή περιφρόνηση» (“mokusatsu”), ενώ στην πραγματικότητα το νόημά της ήταν «Ουδέν σχόλιο. Χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο». Δεν τους δόθηκε καθόλου χρόνος.

Όσο για τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, και όλα όσα ακολούθησαν, θα μπορούσαν ίσως να είχαν αποφευχθεί αν τα μηνύματα που είχε υποκλέψει η αμερικανική αντικατασκοπία στις 10 Σεπτεμβρίου είχαν μεταφραστεί από τα αραβικά εγκαίρως και όχι στις 12 του μηνός –εδώ βέβαια το θέμα δεν είναι το μεταφραστικό λάθος αλλά η έλλειψη προσωπικού, αλλά και πάλι πρόκειται για μεταφραστική αστοχία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Βίβλος, Λαθολογία, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , | 185 Σχόλια »

Ο κορβανάς κι ο Κουρμπανάς

Posted by sarant στο 5 Μαρτίου, 2015

Ο κορβανάς είναι μια λέξη που ακούγεται συχνά όποτε γίνεται λόγος για το δημόσιο ταμείο, το ταμείο που είναι μείον όπως το θέλει το έμμετρο ευφυολόγημα. Τις προάλλες, ας πούμε, ο Πάνος Θεοδωρίδης έγραφε: Το ποσό που κατ’ εκτίμηση θα χρειαστεί ο κορβανάς για να καλύψει άμεσες ανάγκες, μοιάζει άπιαστο και μπερδεμένο. Ακούσαμε από 2 έως και πάνω από 40 δισεκατομμύρια.

Ωστόσο, συνήθως η λέξη συνοδεύεται από επίθετο, συνήθως κρατικός («ο κρατικός κορβανάς είναι άδειος«) ή δημόσιος («θα ωφεληθούν τόσο οι εισοδηματίες όσο και ο δημόσιος κορβανάς«), σπανιότερα οικογενειακός («ο οικογενειακός κορβανάς είναι άδειος«) ή από άλλον προσδιορισμό («πιο σφιχτός ο κορβανάς του νέου ΕΣΠΑ«).

Πράγματι, ο κορβανάς είναι το ταμείο, αλλά, σχεδόν πάντα, όχι οποιοδήποτε ταμείο. Στη μεγάλη πλειοψηφία των χρήσεων, ο κορβανάς χρησιμοποιείται για τα ταμεία του κράτους, ή έστω για κάποιο κοινό ταμείο -δεν νομίζω ότι θα το έλεγε, ας πούμε, ένας επιχειρηματίας για το ταμείο της επιχείρησής του. Ούτε νομίζω πως το λέμε ποτέ (κι ας επιμένει το λεξικό Μπαμπινιώτη) για «τον χώρο, το κιβώτιο, όπου φυλάσσονται χρήματα και άλλα πολύτιμα αντικείμενα», δηλαδή για ένα απτό, υλικό, συγκεκριμένο αντικείμενο -δεν θα λέγαμε «Άνοιξε τον κορβανά και βάλε μέσα την είσπραξη». Όχι, λέμε θησαυροφυλάκιο, κάσα, θυρίδα.

Το Χρηστικό Λεξικό επισημαίνει ότι ο όρος είναι λαϊκός και συχνά χρησιμοποιείται ειρωνικά, μια επισήμανση που τα άλλα λεξικά δεν την κάνουν, αλλά μπορεί και να ισχύει σε κάποιες περιπτώσεις. Πάντως, δεν είναι επίσημη, θεσμική λέξη, αν και μπορεί να εμφανιστεί και σε κείμενα επισημότερου ύφους π.χ. απ’ ό,τι ο μπεζαχτάς, που έχει περίπου την ίδια σημασία (αλλά ο μπεζαχτάς είναι κυρίως το ταμείο μαγαζάτορα, ενώ επίσης έχει φτάσει να σημαίνει και τα λεφτά, το μεγάλο χρηματικό ποσό).

Ο μπεζαχτάς είναι τούρκικης προέλευσης -μήπως κι ο κορβανάς; Γιατί, για τρισχιλιετής ελληνικός δεν ακούγεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βίβλος, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , | 92 Σχόλια »

Φακή επαφής

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2013

250px-Illustration_Lens_culinaris0Μια έκφραση που ακούγεται συχνά τον τελευταίο καιρό, όποτε γίνεται λόγος για την αξιοποίηση ή την εκποίηση της δημόσιας περιουσίας (το πρώτο συνθετικό αλλάζει) είναι ότι πωλείται ή ξεπουλιέται «αντί πινακίου φακής». Πρόκειται για έκφραση που προέρχεται, θα το ξέρετε, από τη Βίβλο, και συγκεκριμένα από την ιστορία του Ησαύ και του Ιακώβ, που υπάρχει στη Γένεση. Από τα δυο παιδιά του Ισαάκ, ο πρωτότοκος, ο Ησαύ, ήταν άγαρμπος κυνηγός, ο δευτερότοκος ο Ιακώβ ήταν λεπτεπίλεπτος διανοούμενος, «άπλαστος οικών οικίαν». Μια μέρα που γύρισε ξεθεωμένος στο σπίτι ο Ησαύ, κι ο Ιακώβ μαγείρευε φακές, ζήτησε να φάει, κι ο συμφεροντολόγος ο μικρός απαίτησε, για να τον σερβίρει, να του παραχωρήσει ο μεγάλος τα πρωτοτόκιά του. «Εγώ κοντεύω να πεθάνω, τι να τα κάνω τα πρωτοτόκια;» είπε (Ιδού εγώ πορεύομαι τελευτάν και ίνα τί μοι ταύτα τα πρωτοτόκια;), οπότε του τα παραχώρησε, και μάλιστα με όρκο, και σε αντάλλαγμα του έδωσε ο Ιακώβ «άρτον και έψεμα φακού», ψωμί και βραστές φακές. Χρειάστηκε βέβαια και η βοήθεια της μητέρας, κι η ανημπόρια του πατέρα, αλλά τελικά τα πρωτοτόκια πράγματι πουλήθηκαν για ένα πιάτο φακές, δηλαδή δεν είναι μόνο των καιρών μας το φαινόμενο ο καπάτσος δημοσιοσχεσίτης που πουλάει αέρα να βγάζει τα εκατονταπλάσια απ’ τον εργάτη που παράγει.

Θα προσέξατε ότι στο κείμενο της Γένεσης ο Ησαύ δεν τρώει φακές, αλλά «έψεμα φακού». Φακός ήταν η αρχαία λέξη για τη φακή, τόσο το φυτό όσο και το φαγητό. Ο Ηρόδοτος, σε ένα σημείο όπου περιγράφει τους Αλαζώνες, μια φυλή που ζούσε στα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου (και από εκεί βγήκε η λέξη «αλαζόνας», που είναι κι αυτή ωραία ιστορία, αλλά την κρατάμε για κάποιαν άλλη φορά) λέει ότι καλλιεργούν σιτάρι και επίσης «κρόμμυα και σκόροδα και φακούς και κέγχρους».

Η φακή, όπως φαίνεται και από την ιστορία με τον Ησαύ, είναι μαζί μας από τα πολύ παλιά χρόνια, και είναι από τα πρώτα φυτά που άρχισε να καλλιεργεί ο άνθρωπος στην περιοχή μας (στο σπήλαιο Φράγχθι της Ερμιονίδας έχουν βρεθεί ποσότητες άγριας φακής, που χρονολογούνται γύρω στο 10.000 π.Χ.). Στην κλασική αρχαιότητα η φακή ήταν ένα από τα βασικά τρόφιμα, καθώς είναι φτηνή πηγή πρωτεϊνών, παρόλο που οι γιατροί συγγραφείς των επόμενων αιώνων επισήμαιναν τις βλαβερές συνέπειες της υπερκατανάλωσης φακής: ότι κάνει κακό στην όραση και φέρνει αέρια (φακός βιβρωσκόμενος συνεχώς αμβλυωπός, δύσπεπτος, κακοστόμαχος, πνευματωτικός στομάχου και εντέρων, λέει ο Διοσκουρίδης).

Και η λέξη φακή είναι αρχαία, συνηρημένος τύπος του «η φακέα», παράλληλος τύπος της λ. φακός, και σταδιακά έγινε διάκριση των σημασιών και «φακή» ονομάστηκε το φαγητό, το βρασμένο δηλαδή, ενώ φακός το ωμό όσπριο (φακή: το έψεμα του φακού, γράφει ο Φώτιος). Τη φακή τη συνδύαζαν με άλλα φαγητά, π.χ. είχαν την βολβοφακή όταν την ανακάτευαν με βολβούς· ο Αθήναιος αφηγείται ένα επεισόδιο που συνέβη στο σπίτι της ετοιμόλογης εταίρας Γνάθαινας, που είχε χυθεί η βολβοφακή στο ντεκολτέ της δούλας -θα φτιάξει κολποφακή, σχολίασε η αφεντικίνα της. Είχαν και μια παροιμία οι αρχαίοι «το επί τη φακή μύρον» για όποιον δαπανά το εκλεκτό για χάρη του ευτελούς.

Και με τον φακό είχαν παροιμίες οι αρχαίοι· δυο από τις πάμπολλες παροιμίες «περί αδυνάτου» είναι και οι «Φακόν κόπτεις» και «Φακού γωνίαν κρατείς».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βίβλος, Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 138 Σχόλια »

Ο βολικός αποδιοπομπαίος τράγος

Posted by sarant στο 20 Οκτώβριος, 2010

Το σημερινό σημείωμα είναι καρπός συνεργασίας μεταξύ των γενεών –μ’ αυτόν τον κάπως μεγαλόστομο όρο εννοώ ότι παρουσιάζω, όπως ταχτικά κάνω, το χτεσινό (19.10.2010) άρθρο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης, αλλά προτάσσω μερικά γλωσσικά, συμπληρώνοντας όσα εκείνος άρχισε χωρίς να τα τελειώσει επειδή φοβήθηκε μην μπει στα χωράφια μου και επειδή ο χώρος της εφημερίδας είναι πεπερασμένος (σε αντίθεση με το Διαδίκτυο, που εξαιτίας αυτού υφίσταται αδιαμαρτύρητα τις φλυαρίες μας).

Βέβαια, αυτή η φάμπρικα του «δύο σε ένα» έχει το μειονέκτημα ότι μπορεί το ένα σκέλος να επισκιάσει το άλλο και να μονοπωλήσει τη συζήτηση στα σχόλια, αλλά έτσι κι αλλιώς οι συζητήσεις πάντα ξεστρατίζουν, οπότε μικρό το κακό.

Ο πατέρας μου ασχολείται με τη λέξη «αποδιοπομπαίος». Η λέξη αυτή είναι πάντρεμα δυο άλλων λέξεων. Στην αρχή έχουμε το αρχαίο ρήμα αποδιοπομπούμαι, που σήμαινε «διώχνω» και ειδικά «διώχνω το μίασμα, εξαγνίζω έναν τόπο» -δείτε περισσότερα στο σχ. 17. Στη συνέχεια, έχουμε την εβραϊκή τελετή που περιγράφει ο πατέρας μου· στην πραγματικότητα ήταν δύο τράγοι –τον έναν τον έσφαζαν και τον θυσίαζαν (αυτός ήταν του Κυρίου) και τον άλλον τον αφιέρωναν στον Αζαζήλ, φόρτωναν πάνω τις αμαρτίες τους, και τον έστελναν στην έρημο (μάλιστα φρόντιζαν να υπάρχει κοντά γκρεμός για να γκρεμιστεί). Η τελετή περιγράφεται σύντομα στη Βίβλο, στο Λευιτικό. Στην ελληνική μετάφραση των εβδομήκοντα, το Αζαζήλ, που στα εβραϊκά έχει μέσα τη ρίζα του «απομακρύνομαι», αποδόθηκε «αποπομπαίος» -και να σημειωθεί ότι είναι η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης στα αρχαία ελληνικά, δηλαδή πιθανώς οι Εβδομήκοντα νεολόγισαν φτιάχνοντας αυτή τη λέξη. Και αν πιστέψω την αγγλική Βικιπαίδεια, έγινε μεταφραστική παρεξήγηση.

Στη Βουλγάτα η αντίστοιχη λέξη αποδόθηκε caprus emissarius, από εκεί και  το γαλλικό bouc emissaire. Στα αγγλικά, από την απόδοση (e)scape goat, προέκυψε η σημερινή scapegoat.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βίβλος, Δημήτρης Σαραντάκος, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συνεργασίες, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , | 231 Σχόλια »