Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Βυζάντιο’ Category

Στο σχολείο με το σκουλαρίκι, ξανά

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2017

Αύριο αρχίζουν τα σχολεία, οπότε σκέφτομαι ότι ταιριάζει να βάλουμε κάτι σχολικό -κι έτσι θα επαναλάβω, αλλά με αλλαγές και προσθήκες, ένα παλιότερο άρθρο του ιστολογίου που είχε δημοσιευτεί εδώ πριν από πέντε χρόνια τέτοιες μέρες και έχει θέμα κάποια ετυμολογικά του σχολείου -βασίζεται άλλωστε σε ένα άρθρο που είχα δημοσιεύσει στη στήλη μου στην Αυγή π.Ι. (προ Ιστολογίου).

Ανοίγουν αύριο τα σχολεία σε όλη τη χώρα, μια και στη χώρα μας, τουλάχιστον τα τελευταία (κάμποσα) χρόνια η ημερομηνία έναρξης της σχολικής χρονιάς δεν είναι κυμαινόμενη όπως αλλού (π.χ. η πρώτη Τρίτη του Σεπτεμβρίου) αλλά σταθερή, εκτός βέβαια αν πέφτει Σαββατοκύριακο -ακόμα κι όταν τυχαίνει η 11 Σεπτεμβρίου να πέφτει Παρασκευή.

Στον τοίχο μιας φίλης στο Φέισμπουκ, που νομίζω πως είναι εκπαιδευτικός, είδα το διάγραμμα της φωτογραφίας και γέλασα πολύ. Γέλασα, αλλά θυμάμαι τις κόρες μου όταν πλησίαζε η αποφράδα μέρα, που αρκετές φορές αδημονούσαν να ανοίξουν τα σχολεία, να βρουν τους φίλους και τις φίλες τους -αυτό βέβαια ισχύει κυρίως για τα μικρότερα παιδιά που ζουν στη μεγαλούπολη, όχι για τα πιο τυχερά παιδιά που ζουν σε επαρχία.

Κάποια παιδιά, πρωτάκια, θα πάνε για πρώτη φορά σχολείο αύριο, είτε στο δημοτικό είτε στο γυμνάσιο, τα δικά μου τα κορίτσια έχουν εδώ και δυο-τρία χρόνια ξεσκολίσει πια, οπότε το παρακολουθώ το θέμα πιο ψύχραιμα. Διότι, όσο και να πεις, με το που ξεκινάει κάθε σχολική χρονιά, κι ας μην είναι η πρώτη, μερικοί χαζογονείς βουρκώνουν.

Εμείς εδώ όμως δεν βουρκώνουμε, λεξιλογούμε -κι έτσι σήμερα θα δούμε ακριβώς τη λέξη «σχολείο» και τις παραφυάδες της.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αρχαίοι, Βυζάντιο, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 264 Σχόλια »

Γιατί κάνουμε την πάπια;

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2016

Ξέρετε βέβαια τι σημαίνει η έκφραση «κάνω την πάπια». Σημαίνει, σύμφωνα με το λεξικό, προσποιούμαι ότι δεν γνωρίζω, δεν καταλαβαίνω κάτι, αποφεύγω να πάρω θέση. Συνώνυμη έκφραση είναι «κάνω το κορόιδο».

Το ερώτημα του τίτλου είναι παραπλανητικό -δεν θα διερευνήσουμε για ποιο λόγο προσποιούμαστε ότι δεν καταλαβαίνουμε τι μας λένε, άλλωστε υπάρχουν πολλοί λόγοι ανάλογα με την περίσταση. Στο άρθρο μας θα εξετάσουμε, απλούστατα, την προέλευση της φράσης «κάνει την πάπια». Θα απαντήσουμε στο… φλέγον ερώτημα «Γιατί το λέμε έτσι;»

Δεν θυμάμαι αν το έχουμε αναφέρει ξανά στο ιστολόγιο, αλλά για την έκφραση «κάνει την πάπια» υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη αλλά εντελώς αστήρικτη εξήγηση που οφείλεται, όπως και οι περισσότερες ευφάνταστες αλλ’ εντελώς αστήρικτες ανάλογες εξηγήσεις, στον Τάκη Νατσούλη. Ο μακαρίτης ο Τάκης Νατσούλης είχε εκδώσει το ογκώδες βιβλίο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις», στο οποίο έχει συγκεντρώσει άφθονο υλικό αλλά έχει το κακό ελάττωμα να προτείνει διάφορες αστήρικτες θεωρίες για να εξηγήσει πώς γεννήθηκαν διάφορες γνωστές φράσεις, θεωρίες που τις έβγαλε από τη γόνιμη φαντασία του. Κι όπως είναι πιο εντυπωσιακό να ισχυρίζεσαι ότι η οικογένειά σου έχει τις ρίζες της σε βυζαντινούς άρχοντες, παρόμοια κάνει περισσότερο εφέ να λες ότι η τάδε φράση έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα ή στη φραγκοκρατία, αντί να πεις ότι πρόκειται π.χ. για κοινή παρατήρηση ή (θου κύριε!) ότι δεν είναι σαφές το πώς γεννήθηκε η φράση.

Αυτή την αναζήτηση εντυπωσιακών αλλ’ αστήρικτων ιστοριών για να εξηγηθεί η προέλευση μιας έκφρασης, τη λέμε «νατσουλισμό» στο ιστολόγιο. Και για την έκφραση «κάνει την πάπια» υπάρχει μια νατσουλική εξήγηση.

Τη θυμήθηκα πριν από κάμποσες μέρες, όταν διάβασα ένα άρθρο του thetoc.gr, με τίτλο «Δεν κάνει την πάπια, είναι αθώα», το οποίο, με πλούσια εικονογράφηση και ανάλαφρο στιλ, προσπαθεί να εξηγήσει την προέλευση εννιά γνωστών εκφράσεων -και νατσουλίζει ασύστολα στις περισσότερες. Δεν θα ασχοληθώ όμως με τις άλλες εκφράσεις, διότι η κάθε μία θέλει χωριστό άρθρο. Αρκεί να επισημάνω ότι για την τρελοκαμπέρω έχουμε αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι δεν έχει καμιά σχέση με τον αεροπόρο Νότη Καμπέρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Νατσουλισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 320 Σχόλια »

Ο κοντόσταβλος δεν είναι κοντός

Posted by sarant στο 5 Δεκέμβριος, 2014

Την Κυριακή που μας πέρασε έγιναν επαναληπτικές εκλογές σε τρεις δήμους της χώρας, στους οποίους το εκλογοδικείο είχε ακυρώσει τα αποτελέσματα των εκλογών του Μαΐου. Στον δήμο Καισαριανής το εκλογοδικείο δικαίωσε τον συνδυασμό του κ. Σταμέλου, που είχε έρθει τρίτος την πρώτη Κυριακή του Μαΐου με διαφορά 2 ψηφοδελτίων από τον δεύτερο, ανέτρεψε το αποτέλεσμα εκείνο, και διέταξε να επαναληφθεί ο δεύτερος κύκλος των εκλογών, ανάμεσα στον κ. Κοντόσταυλο, που υποστηριζόταν από τον ΣΥΡΙΖΑ και στον κ. Σταμέλο που είχε την υποστήριξη του ΚΚΕ. Και ενώ τον Μάιο ο κ. Κοντόσταυλος είχε επικρατήσει εύκολα με αντίπαλο τον τότε απερχόμενο δήμαρχο που στηριζόταν από το ΠΑΣΟΚ, προχτές νικητής αναδείχτηκε, με σχετικά μικρή διαφορά, ο υποψήφιος του ΚΚΕ.

Η ήττα του προηγούμενου νικητή οπωσδήποτε δεν οφείλεται στα όσα πρόλαβε ή δεν πρόλαβε να κάνει στους ούτε τρεις μήνες της θητείας του ο κ. Κοντόσταυλος (ανέλαβε καθήκοντα την 1η Σεπτεμβρίου). Η αποχή ήταν βεβαίως πολύ μεγάλη (67%) και αυτό αποτελεί μια πιθανή εξήγηση, ότι δηλαδή οι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ είναι πιο επιρρεπείς σε χαλαρή ψήφο, αλλά αυτό από μόνο του δεν εξηγεί πολλά πράγματα -άλλωστε και τη δεύτερη Κυριακή του Μαΐου είχε φτάσει στο 43%.

Παρόλο που το ιστολόγιο αρέσκεται στην ανάλυση εκλογικών αποτελεσμάτων, αυτό δεν έχει νόημα να γίνει από μακριά, μόνο με βάση τους αριθμούς και χωρίς να ξέρει κανείς την επιτόπου κατάσταση κι έτσι δεν θα το επιχειρήσω. Εξάλλου, εμείς εδώ λεξιλογούμε και το ενδιαφέρον μου λεξιλογικό είναι, είχα μάλιστα σκοπό να γράψω το άρθρο ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα της εκλογικής αναμέτρησης.

Το θέμα μου, δηλαδή, είναι ο κοντόσταβλος. Όχι ο Γιώργος Κοντόσταυλος, ο επί τρεις μήνες δήμαρχος Καισαριανής, και επικεφαλής πλέον της αντιπολίτευσης στον δήμο, αλλά ο κοντόσταβλος σαν λέξη -θα προσέξατε άλλωστε ότι γράφω τη λέξη με β, όχι με αυ.

Αν ετυμολογούσαμε πρόχειρα τη λέξη, θα συμπεραίναμε μάλλον ότι ο κοντόσταβλος είναι ένας κοντός στάβλος, όπως το κοντογούνι είναι ένα κοντό πανωφόρι με γούνινη επένδυση ή το κοντόξυλο ένα κοντό ρόπαλο. Όμως κάτι τέτοιο είναι παράλογο, και ούτε θα βγάλουμε νόημα αν σκεφτούμε άλλες πιθανές σημασίες του πρώτου συνθετικού -ο κοντοχωριανός είναι ο κοντινός μας χωριανός, αλλά ο κοντόσταβλος δεν είναι ο διπλανός στάβλος. Γενικά, ο κοντόσταβλος δεν είναι κοντός, ούτε κοντινός, ούτε έχει κάποια ετυμολογική ή άλλη σχέση με αυτή την οικογένεια λέξεων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Επώνυμα, Επαγγελματικά θηλυκά, Ετυμολογικά, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 93 Σχόλια »

Πριν από 50 χρόνια: Γεώργιος Παπανδρέου και Ηλίας Ηλιού μέσα από το πενάκι του Μποστ

Posted by sarant στο 4 Απρίλιος, 2014

Ο Μποστ αρέσει στο ιστολόγιο και, ελπίζω, σε αρκετούς αναγνώστες και φίλους. Εδώ και λίγο καιρό ανεβάζω, πότε-πότε, σκίτσα του Μποστ που σχολιάζουν σημαντικά γεγονότα που συνέβηκαν πριν από 50 χρόνια. Το προηγούμενο σκίτσο αυτής της σειράς, που σχολίαζε τον θάνατο του βασιλιά Παύλου το είχαμε δημοσιεύσει εδώ πριν από ένα μήνα περίπου, οπότε καιρός είναι να προχωρήσουμε στην επόμενη συνέχεια σε αυτό το μάθημα πρόσφατης ιστορίας.

Βρισκόμαστε στις αρχές Απριλίου 1964. Το πολιτικό γεγονός των ημερών ήταν η παρουσίαση των προγραμματικών δηλώσεων της νέας κυβέρνησης Παπανδρέου στη Βουλή, που είχε μόλις ολοκληρωθεί. Μια και η κυβέρνηση διέθετε άνετη πλειοψηφία, δεν δυσκολεύτηκε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης. Η αξιωματική αντιπολίτευση, η ΕΡΕ, αποχώρησε λίγο πριν από την ψηφοφορία «με ασήμαντον πρόσχημα», όπως έγραψε ο φιλοκυβερνητικός τύπος της εποχής -επειδή ο Λουκής Ακρίτας, αγορεύοντας στη Βουλή, δεν δέχτηκε διακοπή από τον αρχηγό της ΕΡΕ, τον Π. Κανελλόπουλο. Μαζί με την ΕΡΕ αποχώρησαν και οι σύμμαχοί της, το μικρό Κόμμα των Προοδευτικών του Σπ. Μαρκεζίνη.

Η αριστερή ΕΔΑ όχι μόνο δεν αποχώρησε, αλλά ούτε καν καταψήφισε τις προγραμματικές δηλώσεις, επιλέγοντας να ψηφίσει λευκό, πάντοτε στη γραμμή της κριτικής στήριξης που ακολουθούσε απέναντι στην κυβέρνηση Παπανδρέου. (Να θυμίσουμε άλλωστε ότι στις εκλογές της 16.2.64 η ΕΔΑ δεν παρουσίασε υποψήφιους σε αρκετές ‘άγονες’ περιφέρειες, δηλ. εκεί που δεν είχε ελπίδα να εκλέξει βουλευτή, διευρύνοντας έτσι την εκλογική νίκη της Ένωσης Κέντρου). Αυτή την ιδιότυπη στάση απέναντι στη νέα κυβέρνηση απηχεί και το σκίτσο του Μποστ, που έχει βυζαντινό ύφος για λόγους που θα γίνουν αμέσως κατανοητοί:

mpostbyzant

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Γελοιογραφίες, Δικτατορία 1967-74, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 44 Σχόλια »

Πανδιδακτήριον, αυτό το ανύπαρκτο

Posted by sarant στο 23 Δεκέμβριος, 2013

Όπως όλοι ξέρουμε, Πανδιδακτήριο ονομαζόταν ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ στην Κωνσταντινούπολη και το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί αντίστοιχο με τα σημερινά πανεπιστήμια. Έτσι περίπου αρχίζει το σχετικό λήμμα της Βικιπαίδειας, αλλά περίπου ίδιον ορισμό βρίσκουμε και σε συμβατικές εγκυκλοπαίδειες -ας πούμε, στην εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου, με την καθαρεύουσα που ήταν επιβεβλημένη στη δεκαετία του 1950, διαβάζουμε ότι το Πανδιδακτήριον ήταν «Ανώτατον εκπαιδευτήριον, είδος Πανεπιστημίου, ιδρυθέν εν Βυζαντίω τω 435 μ.Χ. υπό του αυτοκράτορος Θεοδοσίου Β’ του Μικρού. Είχεν εν όλω τριάκοντα καθηγητάς, διοριζομένους κατόπιν εξετάσεων ενώπιον της Συγκλήτου». Και τα δυο άρθρα συνεχίζουν λέγοντας ότι τον 9ο αιώνα το εκπαιδευτήριο μετεγκαταστάθηκε στη Μαγναύρα, γι’ αυτό και συχνά αναφέρεται ως Πανδιδακτήριο της Μαγναύρας.

Αυτά είναι γνωστά πράγματα, τα έχουμε διδαχτεί, τουλάχιστον οι παλιότεροι, στο σχολείο, είναι γνώσεις εδραιωμένες. Γι’ αυτό και αισθάνθηκα μεγάλην έκπληξη όταν πριν από λίγο καιρό, γράφοντας ένα άρθρο για την ανώτατη εκπαίδευση, διαπίστωσα, με πολύ μεγάλη έκπληξη, ότι η λέξη «πανδιδακτήριον» δεν υπάρχει σε καμιά πρωτογενή πηγή, δηλαδή σε κανένα κείμενο της βυζαντινής γραμματείας -αλλά, αν δεν υπάρχει η λέξη «Πανδιδακτήριον» στις πηγές, από πού το βρήκαν οι μεταγενέστεροι λόγιοι και επιστήμονες και αποκαλούν, όλοι τους, «Πανδιδακτήριον» το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης; Αυτό θα προσπαθήσω να διερευνήσω στο σημερινό άρθρο, το οποίο, πρέπει να το τονίσω, αντλεί το υλικό του σχεδόν αποκλειστικά από τα εξαιρετικά σχόλια που διατύπωσαν πολλοί φίλοι σχολιαστές στο προηγούμενο άρθρο του ιστολογίου, και που θα ήταν κρίμα να μείνουν σε σχετική αφάνεια.

Πριν ξεκινήσω, να το ξεκαθαρίσω. Το άρθρο δεν αμφισβητεί ότι υπήρξε στην Κωνσταντινούπολη ένα εκπαιδευτήριο, που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ και το οποίο αργότερα επεκτάθηκε και έγινε θεσμός αντίστοιχος με τα σημερινά πανεπιστήμια. Τέτοιο ίδρυμα ασφαλώς και υπήρξε -το ερώτημα, στο οποίο εγώ απαντώ αρνητικά, είναι αν το ίδρυμα αυτό είχε, κάποια στιγμή ενόσω λειτουργούσε, την ονομασία «Πανδιδακτήριον».

Για να ξεκινήσουμε από την αρχή, το νομοθετικό κείμενο με το οποίο ιδρύθηκε από τον Θεοδόσιο το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης δεν συντάχθηκε στα ελληνικά, αλλά στα λατινικά, που ήταν ακόμα η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας. Περιλαμβάνεται στον Θεοδοσιανό Κώδικα, στο 14ο βιβλίο, στο 9ο κεφάλαιο και στην 3η ενότητα (14.9.3) και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ. Απ’ όσο καταλαβαίνω, χρησιμοποιείται ο όρος auditorium για τη σχολή που ιδρύεται.

Στη συνέχεια, στο Χρονικό του Γεωργίου Μοναχού, εικονόφιλου χρονογράφου, διαβάζουμε ότι κοντά στη Βασιλική κινστέρνα «παλάτιον ην σεμνόν, εν ω υπήρχε κατά τύπον αρχαίον οικουμενικός διδάσκαλος έχων μεθ’ εαυτού ετέρους μαθητάς αυτού» και ότι ο εικονομάχος αυτοκράτορας Λέων Γ’ (το θηρίο το ανήμερο, όπως τον αποκαλεί) έκαψε το κτίριο του ιδρύματος, που δεν το ονομάζει, καθώς και τα βιβλία, και γι’ αυτό έμειναν πίσω τα γράμματα στην Κωνσταντινούπολη για μερικά χρόνια. Σε ένα άλλο κείμενο, στα Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως του Ψευδο-Κωδινού, έργο του Ι’ αι. κατά την εκτίμηση του εκδότη τους Th. Preger, βρίσκουμε πιθανώς και την ονομασία της σχολής, «οικουμενικόν διδασκαλείον»: «Το δε τετραδήσιον το οκτάγωνον, εις ο ήσαν στοαί οκτώ ήγουν καμαροειδείς τόποι, διδασκαλείον εκείσε ετύγχανεν οικουμενικόν, και οι βασιλεύοντες αυτούς εβουλεύοντο και ουδέν έπραττον χωρίς αυτών”. Αν δεν κάνω λάθος, αυτή είναι η μοναδική αναφορά στη βυζαντινή γραμματεία που δίνει το όνομα της σχολής, οικουμενικόν διδασκαλείον, υπάρχουν όμως πολλές αναφορές σε οικουμενικούς διδασκάλους, π.χ. «Γεωργίου του Χοιροβοσκού Βυζαντίου γραμματικού και οικουμενικού διδασκάλου».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Εκπαίδευση, Ιστορία, Ιστορίες λέξεων, Μύθοι | Με ετικέτα: , , , , , , | 32 Σχόλια »

Το κόστος του Κώστα

Posted by sarant στο 21 Μαΐου, 2013

Κωνσταντίνου και Ελένης σήμερα, μεγάλη και διπλή γιορτή, δυο άγιοι που πάνε μαζί, μάνα και γιος γαρ, αλλά και στερεότυπη έκφραση που έδωσε και τον τίτλο ίσως της πιο ανθεκτικής στο χρόνο κωμικής τηλεοπτικής σειράς, που πρωτοπροβλήθηκε στο έβγα του περασμένου αιώνα και συνεχίζεται να προβάλλεται και να βλέπεται ακόμα και σήμερα, παρόλο που τόσα πολλά έχουν αλλάξει από το 1998, πέρα από τα 15 χρόνια που έχουν περάσει.

Η Ελένη είναι βέβαια η ακαταμάχητη ωραία ή το αδειανό πουκάμισο, και σαν όνομα είναι αρκετά δημοφιλές όχι μόνο στα μέρη τα δικά μας αλλά και διεθνώς, σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, και με πολλές παραλλαγές. Με τα ετυμολογικά όμως και τα φρασεολογικά της Ελένης θα ασχοληθώ μιαν άλλη φορά, του χρόνου ίσως, γιατί αλλιώς το άρθρο θα παραμακρύνει, κι έτσι, παρόλο που εμείς στην οικογένεια έχουμε Ελένη κι όχι Κώστα, σήμερα στον Κώστα θα αναφερθούμε, διότι εμείς, ως γνωστόν, λεξιλογούμε και δεν εορτολογούμε.

Σε αντίθεση με την Ελένη, που όπως είπαμε είναι όνομα δημοφιλές σε όλη την Ευρώπη, ο Κωσταντίνος, ως όνομα, είναι σχεδόν ανύπαρκτο στη Δυτική και Βόρεια Ευρώπη, αλλά πολύ διαδεδομένο στις ορθόδοξες χώρες, Ρωσία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Σερβία, και φυσικά σε Ελλάδα και Κύπρο. Έχω ακούσει ότι οι μετανάστες στην Αμερική άλλαζαν το Κώστας σε Gus. Το ειρωνικό είναι ότι, σε αντίθεση με το όνομα της Ελένης, που αν και αρχαιοελληνικό, κατάκτησε τη Δύση και το Βορρά, ο Κωνσταντίνος, που δεν κατάφερε να ριζώσει στην Εσπερία αλλά θέριεψε στην καθημάς Ανατολή, έχει λατινική προέλευση, ετυμολογία εννοώ. Το λατινικό όνομα Constantinus είναι υποκοριστικό του Constans και του Constantius, που και τα δυο σημαίνουν «σταθερός», αλλά αφού πήγε και έχτισε την Κωνσταντίνου πόλη, τη νέα Ρώμη και πρώτη μεγαλούπολη της Ευρώπης, επόμενο είναι να μην έχει και πολλές συμπάθειες στη Δύση ο Constantinus, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας που έγινε Μέγας Κωνσταντίνος (έσφαξε και τη γυναίκα και τον γιο του στην πορεία, αλλιώς μεγάλος δεν γίνεσαι). Στα δικά μας τα μέρη, βέβαια, έντεκα αυτοκράτορες είχε με το όνομα αυτό η ανατολική Ρωμαική αυτοκρατορία, το Βυζάντιο που το είπαμε, ενώ μπορούμε να συνυπολογίσουμε και δυο αυτοκράτορες με το όνομα Κώνστας (ο ένας ήταν γιος του Μεγακωσταντίνου), καθώς και έναν Κωνστάντιο, άλλο γιο του Μεγακωσταντίνου (που και ο πατέρας του έτσι λεγόταν, Κωνστάντιος Χλωρός).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ετυμολογικά, Ονόματα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 259 Σχόλια »

Ο λουλάς προστέθηκε αργότερα

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2013

Ο τίτλος του άρθρου μπορεί να σας παραξενέψει, είναι όμως απάντηση σε ερώτηση που μου έστειλε ένας φίλος με ηλεμήνυμα. Μου γράφει ο φίλος: –– Έχω απορία για την έκφραση «άρτζι μπούρτζι και λουλάς», που δεν καταλαβαίνω πώς γεννήθηκε. Διάβασα σε ένα λεξικό κάτι μπερδεμένο για την αρμένικη απόκρια, αλλά δεν φωτίστηκα. Και ο λουλάς; Τι σχέση έχει ο λουλάς;

Δικαιολογημένη η απορία του φίλου μου, αλλά θα ήταν κρίμα να δοθεί η απάντηση ιδιωτικά, μια και το θέμα έχει κάποιο ενδιαφέρον. Η έκφραση «άρτζι μπούρτζι και λουλάς» χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάτι που δεν έχει τάξη ή λογική συνοχή, ή μια κατάσταση απόλυτης οχλαγωγίας και ασυνεννοησίας. Από την άποψη της έλλειψης λογικής συνοχής, η φράση δεν διαφέρει και πολύ από την «Από την Πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα», που έτυχε να δούμε πρόσφατα, αλλά η «άρτζι μπούρτζι» έχει επιπλέον τη διάσταση της αταξίας. Πώς όμως γεννήθηκε η έκφραση; Και τι σχέση έχει ο λουλάς;

Η έκφραση ανάγεται στη βυζαντινή εποχή. Οι λέξεις «άρτζι μπούρτζι» δεν έχουν ελληνική ετυμολογία, είναι μετεξέλιξη των παλαιότερων (βυζαντινών) λέξεων Αρτζιβούριος ή Αρτζιβούριν ή αρτζιβούρτζια (και άλλες παραλλαγές) που αποτυπώνουν το πώς κατάλαβαν οι ελληνόφωνοι χριστιανοί ορθόδοξοι της βυζαντινής εποχής την αρμένικη λέξη arajaworac, που θα πει «προηγούμενο διάστημα» και απλώς δηλώνει τηντελευταία εβδομάδα πριν από τις Απόκριες. Οι Αρμένιοι τηρούσαν αυστηρή νηστεία εκείνη την εβδομάδα, μόνο με ψωμί και νερό, ενώ οι Ορθόδοξοι δεν νήστευαν (και αντίστροφα οι Αρμένιοι έτρωγαν αυγά και τυρί ορισμένες μέρες της Σαρακοστής, που οι Ορθόδοξοι νήστευαν). Μη μπορώντας να κατανοήσουν αυτή την ανατροπή των συνηθειών, οι Ορθόδοξοι θεώρησαν το αρμενικό έθιμο ως εκδήλωση παραλογισμού και αταξίας, κι έτσι προέκυψε η σημερινή σημασία, λέει το Ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ποίηση, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 190 Σχόλια »

Μια λέξη που θα θέλαμε ν’ ακούμε συχνότερα

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2013

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην κυριακάτικη Αυγή, στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι της εφημερίδας. Εδώ έχω προσθέσει κάποια πράγματα. Επίσης, να πω ότι αρκετά ιστορικά και νομικά του άρθρου τα άντλησα από μια συζήτηση που έκανα με τον Spyzer, εκλεκτό φίλο του ιστολογίου, που τον ευχαριστώ. Για τον Ηρακλή Αναστασίου, τα πήρα από τον Βραχόκηπο.

sarrrant

Αφίσα του Ουώλτερ Κρέιν, τέλη του 19ου αιώνα

Το προηγούμενο άρθρο, που ήταν ανασκόπηση των λέξεων του 2012, τελείωνε με την ευχή να ακουστούν ακόμα περισσότερο μέσα στο 2013 μερικές λέξεις που ήδη ακούστηκαν αρκετά τη χρονιά που μας πέρασε· μια απ’ αυτές ήταν και η λέξη αλληλεγγύη, που θ’ αποτελέσει και το θέμα του σημερινού μας σημειώματος.

Σύμφωνα με τα λεξικά, αλληλεγγύη είναι η σχέση αμοιβαίας (ηθικής και υλικής) στήριξης ανάμεσα στα μέλη μιας κοινωνίας ή κοινωνικής ομάδας ή τάξης, ή, πιο χαλαρά, η συμπαράσταση σε κάποιους που δοκιμάζονται ή αγωνίζονται. (Σε κείμενα του κινηματικού χώρου βλέπω κάποτε το αλληλέγγυος να χρησιμοποιείται σαν ουσιαστικό, όχι μόνο σε χρήσεις όπως «δήλωσε αλληλέγγυος» αλλά και σε φράσεις όπως «επίθεση της αστυνομίας στους αλληλέγγυους στην Ευελπίδων»).

Για να αρχίσουμε από την αρχή, η αλληλεγγύη δεν είναι λέξη της κλασικής αρχαιότητας, αλλά μεταγενέστερη· προέρχεται από την αντωνυμία αλλήλων και το ουσιαστικό εγγύη, που σήμαινε την εγγύηση· άρα η αμοιβαία εγγύηση. Η εγγύη είναι ομηρική λέξη και ετυμολογείται από την πρόθεση εν και το αμάρτυρο πανάρχαιο ουσιαστικό *γύα, που είναι το χέρι και ειδικότερα η κοιλότητα του χεριού: πρόκειται δηλαδή για το τίμημα που δίνουμε στο χέρι του άλλου.

Η ίδια η λέξη αλληλεγγύη χρησιμοποιείται μια φορά όλη κι όλη στη μεταγενέστερη γραμματεία, σε έναν ιταλιώτη βυζαντινό ποιητή του 13ου αιώνα, τον Ιωάννη Γράσσο, αλλά το ουσιαστικό το αλληλέγγυον εμφανίζεται στη βυζαντινή νομοθεσία: ήταν ένα φορολογικό μέτρο που θέσπισε ο Βασίλειος ο Β΄ το 1002, που όριζε ότι οι πλούσιοι (οι δυνατοί, όπως τους έλεγαν) οφείλουν να πληρώνουν τον φόρο των μικροϊδιοκτητών (των ταπεινών) που είχαν εγκαταλείψει τα χωράφια τους και αδυνατούσαν να πληρώσουν, χωρίς όμως να μπορούν να τα καρπωθούν. Φυσικά, πατριάρχης και αριστοκράτες έπεσαν πάνω του για να καταργήσει το «παράλογον άχθος» αλλά ο Βασίλειος έμεινε αμετάπειστος: και μάζεψε τόσα πολλά έσοδα από αυτόν το φόρο, που ξεχείλισαν τα κρατικά θησαυροφυλάκια, τόσο που, όπως λέει ο Ζωναράς, αναγκάστηκαν να σκάψουν λαγούμια (έλικας λαβυρινθώδεις) για να χωρέσουν τα χρυσά νομίσματα. Ήταν δηλαδή μέτρο περίπου αντίθετο με τη σημερινή εισφορά αλληλεγγύης, που την πληρώνουν οι πολλοί για να πίνουν εις υγείαν των κορόιδων οι λίγοι, και γι’ αυτό δεν κράτησε πολύ, ο Ρωμανός Αργυρός το 1028 κατάργησε το αλληλέγγυον.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Εργατικό κίνημα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , , | 119 Σχόλια »

Ταξίδι στα 64 τετράγωνα

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Σκάκι έμαθα μικρός, από τον παππού μου, που ήταν γερός ερασιτέχνης σκακιστής. Θυμάμαι τα καλοκαίρια, στα ξενοδοχεία που παραθερίζαμε, να στήνει τ’ απογέματα τη σκακιέρα του σ’ ένα τραπέζι του εστιατορίου και να ξαναπαίζει παρτίδες που έβρισκε σ’ εφημερίδες, με τον κρυφό σκοπό να ψαρέψει συμπαίκτη. Συνήθως δεν αργούσε κάποιος να εκδηλώσει ενδιαφέρον, οπότε όλο το υπόλοιπο απόγευμα έπαιζαν μαζί, κι αν ταίριαζαν τα χνώτα τους και τις επόμενες μέρες. Το σκάκι μού άρεσε κι εμένα, γράφτηκα λοιπόν στον Σκακιστικό Όμιλο Καλλιθέας, μαθητής γυμνασίου, και για πέντε-έξι χρόνια είχα μια ευπρόσωπη αλλά όχι λαμπρή παρουσία· πέντε χρονιές αγωνίστηκα στο πανελλήνιο πρωτάθλημα Νέων (δεν ήταν και τόσο δύσκολο αυτό) και έπιασα μια θέση λίγο πιο πάνω ή (συνήθως) λίγο πιο κάτω από τη μέση. Φοιτητής, άρχισα να βαριέμαι το σκάκι που τότε ήταν αργόσυρτο, τα τουρνουά βαστούσαν μήνες. Με τράβηξε το μπριτζ, όπου το τουρνουά τελειώνει μέσα σε ένα απόγευμα και το σκάκι το εγκατέλειψα -επίσημη παρτίδα έχω να παίξω από το 1979, αν και, όπως με είχαν πληροφορήσει, το αγωνιστικό δελτίο μου εξακολουθεί να είναι σε ισχύ. Πριν από ένα μήνα, πήγα σ’ ένα ξενοδοχείο στην Αθήνα να δω τον γιο ενός φίλου που έπαιζε στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Νέων, και ομολογώ ότι ένιωσα να με γαργαλάνε τα δάχτυλά μου. Όχι τόσο ώστε να ξαναρχίσω να παίζω, αρκετά όμως για να σκεφτώ ότι τόσον καιρό δεν έχω ανεβάσει στο ιστολόγιο ένα παλιότερο άρθρο μου για το σκάκι. Τότε ήταν καλοκαίρι και το ανέβαλα· τώρα είναι θαρρώ κατάλληλη εποχή. Μια προειδοποίηση όμως: το άρθρο ΔΕΝ είναι πλήρες, ούτε κατά διάνοια μάλιστα. Το θέμα είναι τόσο γοητευτικό και αχανές, που μπορούν να γραφτούν (κι έχουν γραφτεί) βιβλία γι’ αυτό.

Εικόνα κλεμμένη από το http://www.skakistiko.com, από παρτίδα του 2004. Τα λευκά παίζουν και κερδίζουν -απλός συνδυασμός, μέχρι κι εγώ το βρήκα.

Και ας ξεκινήσουμε από την ίδια τη λέξη σκάκι, που δεν είναι ελληνικής αρχής. Είχαν ασφαλώς και οι αρχαίοι επιτραπέζια παιχνίδια, είτε με ζάρια (κύβους) είτε παρόμοια με τη σημερινή ντάμα· τα πούλια αυτά ονομάζονταν πεσσοί και πεσσεία ήταν το γενικό όνομα αυτών των παιχνιδιών, για τα οποία οι αρχαίοι θεωρούσαν εφευρέτη τον Παλαμήδη· γι’ αυτό και στη νεότερη εποχή θεωρήθηκε ο Παλαμήδης εφευρέτης και του σκακιού, και μάλιστα το πρώτο στην ιστορία σκακιστικό περιοδικό, που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1836, είχε τον τίτλο Palamède. Όμως, ξαναλέω, το σκάκι σαν λέξη αλλά και σαν παιχνίδι έχουν πιο ανατολικά την αρχή τους.

Εμείς βέβαια πήραμε τη λέξη από τα δυτικά, από τους Ιταλούς· στα ιταλικά, το σκάκι είναι scacco αλλά συχνά χρησιμοποιούν τον πληθυντικό, scacchi, π.χ. gioco di scacchi, και αυτό το scacchi πέρασε και στα ελληνικά ως σκάκι, που εμείς το θεωρήσαμε ενικό αριθμό, αν και στα Επτάνησα, όπου υπήρχε μεγάλη επαφή με Ιταλία, ο Ξενόπουλος γράφει κάπου «παίξαμε τους σκάκους». Η ιταλική λέξη είναι εξέλιξη του μεσαιωνικού λατινικού scaccus, και η λατινική λέξη έχει την αρχή της στον… σάχη. Θέλω να πω, Shah στα περσικά, και τα τωρινά και τα τότε, ήταν ο βασιλιάς· θα θυμόμαστε –έστω, οι κάπως παλιότεροι- τον Σάχη της Περσίας.

Στο σκάκι, κάθε φορά που ένας παίκτης απειλεί τον βασιλιά του αντιπάλου του οφείλει να τον προειδοποιήσει λέγοντας «σαχ!» (στα νεότερα ελληνικά λέμε και «ρουά»). Σε μια παρτίδα σκάκι το επιφώνημα «σαχ!» ακούγεται πολύ συχνά, οπότε δεν είναι περίεργο ότι στην Ευρώπη το παιχνίδι ονομάστηκε shah ή μάλλον scac όπως αποδόθηκε το παχύ σίγμα, και από εκεί έχουμε το μεσαιωνικό λατινικό scacus, που στα αρχαία γαλλικά γίνεται eschec, και esches και από εκεί περνάει και στα αγγλικά ως chess. Στα γαλλικά το eschec σήμαινε όπως είπαμε δύο πράγματα, αφενός το σκάκι και αφετέρου το σαχ, την απειλή δηλαδή προς τον βασιλιά. Η σημασία αυτή επεκτάθηκε και σε εκτός σκακιέρας καταστάσεις, έτσι eschec έφτασε να σημαίνει «εμπόδιο, δύσκολη θέση, αποτυχία» -και, όπως θα μαντέψατε, η σημερινή γαλλική λέξη échec, αποτυχία, από εκεί προέρχεται. Αλλά και στα αγγλικά το προειδοποιητικό επιφώνημα («σαχ!») μεταφέρθηκε ως check! Κι εδώ η σημασία διευρύνθηκε, και η λέξη έφτασε να δηλώνει το δυσάρεστο γεγονός που σε κάνει να κοντοστέκεσαι, και στη συνέχεια την απότομη παύση, το σημάδι με το οποίο έλεγχαν αν κάτι είχε χαθεί ή κλαπεί, και από εκεί ξεπήδησαν όλες οι σημερινές σημασίες του ρήματος check, ο έλεγχος, το τσεκάρισμα, το τσεκάπ, ακόμα και το τραπεζικό τσεκ, όλα από τον σάχη κι από το σκάκι προέρχονται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθλήματα, Βυζάντιο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παιχνίδια, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , | 184 Σχόλια »

Στο σχολείο με το σκουλαρίκι

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2012

Ανοίγουν αύριο τα σχολεία σε όλη τη χώρα, μια και στη χώρα μας, τουλάχιστον τα τελευταία (κάμποσα) χρόνια η ημερομηνία έναρξης της σχολικής χρονιάς δεν είναι κυμαινόμενη όπως αλλού (π.χ. η πρώτη Τρίτη του Σεπτεμβρίου) αλλά σταθερή, εκτός βέβαια αν πέφτει Σαββατοκύριακο -ακόμα κι όταν τυχαίνει η 11 Σεπτεμβρίου να πέφτει Παρασκευή. Φέτος δεν είναι υπουργός εκείνη η ανεκδιήγητη Διαμαντοπούλου κι έτσι τα παιδιά έχουν ελπίδα να βρουν μερικά βιβλία στα σχολεία. Βέβαια, με το που ανοίγουν τα σχολεία θα κλείσουν πάλι, καθώς οι εκπαιδευτικοί έχουν απεργία την Τετάρτη, αλλά είτε με μπουνάτσα είτε με φουρτούνα η σχολική χρονιά θα αρχίσει. Κάποια πρωτάκια θα πάνε για πρώτη φορά σχολείο αύριο, είτε στο δημοτικό είτε στο γυμνάσιο, τα δικά μου τα κορίτσια κοντεύουν πια να γίνουν παλαίμαχες αλλά όσο και να πεις με το που ξεκινάει κάθε σχολική χρονιά, κι ας μην είναι οι πρώτοι, μερικοί χαζογονείς βουρκώνουν.

Εμείς εδώ όμως δεν βουρκώνουμε, λεξιλογούμε -κι έτσι σήμερα θα δούμε ακριβώς τη λέξη «σχολείο» και τις παραφυάδες της. Ομολογώ βέβαια ότι αντλώ υλικό από ένα παλιό μου άρθρο, που είχε δημοσιευτεί στη στήλη μου στην κυριακάτικη Αυγή (ήταν μάλιστα το παρθενικό μου άρθρο πριν από τέσσερα χρόνια) και μετά στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«, αλλά περιέργως δεν έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο.

Το σχολείο είναι λέξη ελληνιστική, με τη σημασία «διδασκαλείο». Παράγεται, φυσικά, από τη «σχολή», αλλά η σημασία αυτής της λέξης πολύ απείχε από τη σημερινή. Πράγματι, στα αρχαία ελληνικά η λέξη σχολή σήμαινε αρχικά την ανάπαυση, την απραξία, τον ελεύθερο χρόνο, ενώ η ασχολία σήμαινε ακριβώς την απουσία αργίας, ελεύθερου χρόνου. Η αρχαία σημασία επιβιώνει και σήμερα, ως σχόλη ή σκόλη (Κυριακή γιορτή και σκόλη να ’ταν η βδομάδα όλη, τραγουδούσε η Αλίκη), αλλά και στο σχόλασμα των μαθητών ή των εργαζομένων. Ο τόνος έχει ανέβει στη σημερινή χρήση, για να αποφεύγεται η σύγχυση της σχόλης με τη σχολή που σήμερα σημαίνει άλλο πράγμα –αυτό το λέμε προφύλαξη.

Λοιπόν, όταν ο Αθηναίος της εποχής του Περικλή έλεγε «σχολήν άγω» αυτό σήμαινε ότι καθόταν αραχτός και ήρεμος· και επειδή μόνο ο απαλλαγμένος από τις σκληρές βιοποριστικές ασχολίες μπορούσε να αφιερώνει χρόνο στη χαλαρή συζήτηση με άλλους και στην πνευματική του καλλιέργεια, σιγά-σιγά η λ. σχολή παίρνει τη σημασία «σπουδή, φιλοσοφική συζήτηση» και αργότερα, στην ελληνιστική εποχή, φτάνει να σημαίνει και το μέρος, το ίδρυμα όπου σπουδάζει κανείς και αποκτά γνώσεις.

Από τη σχολή προέρχεται και το λατινικό δάνειο schola, που είναι η αρχή όλων των σημερινών school, école, scuola και των άλλων λέξεων σχεδόν όλων των ευρωπαϊκών γλωσσών που σημαίνουν «σχολείο». (Στα τούρκικα, ο Κεμάλ όταν έκανε τη μεγάλη του μεταρρύθμιση αντικατάστησε την αραβική λέξη μεκτέπ με την παλαιοτουρκική οκούλ, που τη διάλεξαν επειδή θύμιζε λίγο και το γαλλικό εκόλ). Να πούμε εδώ ότι στα αγγλικά πέρα από το school = σχολείο υπάρχει και μια ομόγραφη λέξη, school = κοπάδι ψαριών, με διαφορετική προέλευση όμως. Μακάρι να το ήξερε αυτό ο ποιητής που σε μια προβεβλημένη μεταγλώττιση (τον καιρό της γκλαμουριάς) έγραψε για «ένα σχολείο κόκκινων ψαριών».

Αφού διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη, η λέξη «σχολείο» επέστρεψε στη γλώσσα μας κι έδωσε έναν παράδοξο απόγονο. Βλέπετε, το λατινικό schola απέκτησε επίσης τη σημασία του παλατιανού τάγματος· και στο Βυζάντιο, το οποίο για αρκετόν καιρό είχε κρατική γλώσσα τα λατινικά, ενώ στη συνέχεια είχε θεσμική ορολογία με πάρα πολλούς λατινισμούς, οι φρουροί του τάγματος αυτού ήταν οι σχολάριοι, δάνειο από το λατινικό scholaris (επομένως, η λέξη σχολάριος είναι αντιδάνειο). Αυτοί οι σχολάριοι, όπως μαθαίνουμε από το λεξικό Σούδα, ήταν παλατιανοί φρουροί που τους διάλεγαν κατ’ εξοχήν από τους Αρμενίους, και που το δημόσιο τους μισθοδοτούσε πάντοτε καλύτερα από τους άλλους στρατιώτες, ένα είδος επίλεκτου τάγματος δηλαδή.

Οι σχολάριοι αυτοί στις παρελάσεις και τις τελετές φορούσαν στα αυτιά τους ενώτια, όπως ήταν η ονομασία του συγκεκριμένου στολιδιού τότε. Αυτά τα σκουλαρίκια, που θα ήταν υποθέτω εντυπωσιακά, ονομάστηκαν λοιπόν σχολαρικά ενώτια, και επειδή είναι πολύ συχνό φαινόμενο να μαραίνεται και να πέφτει το ουσιαστικό και να ουσιαστικοποιείται το επίθετο (πρβλ. νεαρόν ύδωρ > νερό και άλλα πολλά) τελικά έμεινε σκέτο το σχολαρίκιον, που σιγά σιγά έγινε σκολαρίκιον και σκολαρίκινκαι σκουλαρίκι. Οπότε όταν σήμερα βλέπουμε σκουλαρίκια και στους άντρες, πριν το θεωρήσουμε αταίριαστο, να σκεφτούμε πως στην απαρχή της λέξης βρίσκονται οι επίλεκτοι παλατιανοί φρουροί, οι σχολάριοι, ασφαλώς διαλεχτοί λεβέντες όλοι τους.

Στο αρχικό άρθρο μου, που το είχα γράψει το 2008, είχα σχολιάσει μιαν ετυμολογικίστικη κουτοπονηριά του Άδωνη Γεωργιάδη (τότε ήταν στο Λάος) ο οποίος είχε πει, περίπου, τα εξής: η λέξη σχολείο «που χαρίσαμε σε όλες τις γλώσσες της γης, κατά κυριολεξία σημαίνει τον χώρο που περνάμε τη σχόλη μας … δηλαδή στο σχολείο πάμε για να ευχαριστηθούμε στον ελεύθερό μας χρόνο» –συγκρίνετέ το αυτό, συνέχιζε, «με την εικόνα των έξαλλων παιδιών που αναλώνονται σε καταλήψεις … και θα καταλάβετε σε πόσο λανθασμένο δρόμο βρισκόμαστε».

Απαντώντας σε αυτή τη σοφιστεία, είχα παρατηρήσει αφενός ότι η λέξη σχολείον είναι μεταγενέστερη, ελληνιστική, και μάλλον σπάνια, και ότι τα παιδιά των αρχαίων προγόνων μας την εποχή του Περικλή είχαν δάσκαλο τον παιδαγωγό ή πήγαιναν σε διδασκαλείον (ο αριστοφανικός Στρεψιάδης μάλιστα στο φροντιστήριον του Σωκράτη), πάντως όχι σε σχολείον ούτε καν σε σχολή, πράγμα που δεν τους εμπόδισε να κάνουν το χρυσόν αιώνα -και που φανερώνει τη λαθροχειρία του κ. Άδωνη, διότι βέβαια η χρήση της λέξης σχολείο γενικεύτηκε όταν είχε πια χαθεί η ετυμολογική διαφάνειά της. Και αφετέρου, είχα θελήσει να απαντήσω στον κ. Άδωνη με τα όπλα του, την ετυμολογία: η μετεξέλιξη του ρήματος παιδεύω από τη σημασία «εκπαιδεύω» στη σημασία «βασανίζω» οφείλεται ακριβώς στο ότι οι μαθητές εκλάμβαναν τη φοίτηση στο σχολείο σαν βασανιστήριο· σε καμιά εποχή δεν πήγαιναν οι νέοι με χαρά στο σχολείο «για να περάσουν τον ελεύθερο χρόνο τους», παρά μόνο στην φαντασία του κ. Άδωνη.

Αν βγαίνει κάποιο συμπέρασμα από τη μελέτη της ετυμολογίας, αυτό είναι πως οι αρχαίοι όριζαν σαν πρωτογενή έννοια το να έχεις ελεύθερο χρόνο και να μην κάνεις τίποτα, τη σχόλη· και σαν δευτερογενή έννοια, άρνηση της πρωτογενούς, την α-σχολία, το να έχεις δουλειά (ίδιας ρίζας με τη δουλεία άλλωστε, κάτι που ίσως μας απασχολήσει σε επόμενο σημείωμα). Αλλά προς το παρόν, καλή σχολική χρονιά στα παιδιά, παρ’ όλες τις δυσκολίες!

 

Posted in Αρχαίοι, Βυζάντιο, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων | 156 Σχόλια »

Τα μουρτατοχώρια της Ηλείας (συνεργασία του Ορεσίβιου)

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Με χαρά παρουσιάζω σήμερα μια συνεργασία του φίλου Ορεσίβιου, που μιλάει για ένα όχι και πολύ γνωστό θέμα της ελληνικής ιστορίας, τα μουρτατοχώρια, τα χωριά δηλαδή που κατοικούνταν από «μουρτάτες», αλλαξόπιστους δηλαδή. Βέβαια, τα μουρτατοχώρια δεν είναι τελείως άγνωστη υπόθεση· για παράδειγμα, αναφορά υπάρχει στα άπαντα του Κολοκοτρώνη, με επεξήγηση ότι είναι χωριά «όπου Τούρκοι πανδρεύονται με χριστιανές». Ωστόσο, το καινούργιο που φέρνει η έρευνα του Ορεσίβιου είναι ότι, κατά την άποψή του, που ακούγεται πολύ πειστική, τα συγκεκριμένα μουρτατοχώρια της επαρχίας Ολυμπίας δεν αλλαξοπίστησαν επί Τουρκοκρατίας αλλά φτιάχτηκαν τουλάχιστον δυο αιώνες νωρίτερα, από Σελτζούκους μισθοφόρους, φερμένους εκεί τον 13ο αιώνα από τον δομέστικο Κωνσταντίνο, τον αδελφό του βυζαντινού αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου, για να πολεμήσουν τους Φράγκους. Το θέμα είναι βέβαια λίγο άβολο γιατί πάει κόντρα στον μύθο της υποτιθέμενης καθαρότητας της φυλής. Αλλά δίνω τον λόγο στον Ορεσίβιο, χωρίς άλλες δικές μου παρατηρήσεις (έχω μια αμφιβολία για την ετυμολογία της λέξης μουρτάτης).

μουρτατοχώρια (τα):  Μουρντατοχώρια – όπως τα αποκαλούσαν οι ντόπιοι – λέγονταν επί Τουρκοκρατίας, μια ενότητα πέντε χωριών της νυν επαρχίας Ολυμπίας, που βρίσκονταν νότια του Αλφειού, ανατολικά και δυτικά του παραπόταμού του, της Κόβιτσας. Μουρτατοχώρια θεωρούνταν και άλλα μεμονωμένα χωριά της επαρχίας αυτής. Θα ασχοληθούμε όμως μόνο μ’ αυτά τα πέντε χωριά, για να αποδείξουμε ότι η ιστορία δεν ξεκινάει επί Τουρκοκρατίας – όπως ισχυρίζονται όλοι οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με το θέμα – αλλά διακόσια χρόνια νωρίτερα, επί Φραγκοκρατίας.

Η λέξη μουρτάτης, προέρχεται από την τουρκική λέξη murdar= βρόμικος. Μεταφορικά όμως σήμαινε μιαρός, μαγαρισμένος, βέβηλος, αρνησίθρησκος, αποστάτης, αλλαξόπιστος.

Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση και το δημοτικό τραγούδι, όταν ο Ομέρ Βρυώνης ζήτησε από τον Αθανάσιο Διάκο να γίνει Τούρκος, εκείνος του απάντησε:

– «Πάτε κι εσείς κ΄ η πίστη σας μουρτάτες να χαθείτε.
Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θέλ΄ αποθάνω….»

Το χωριό μου (Διάσελλα Ολυμπίας, παλιό όνομα Μπρουμάζι) βρίσκεται εντός του «κύκλου» των μουρντατοχωρίων. Σε δυο περιοχές του, την Κουτσουχέρα και του Ζουνάτου, που βρίσκονται περίπου δυο χιλιόμετρα έξω από το χωριό, είχαν τους δικούς τους οικισμούς οι μουρντάτες.

Μικρός, άκουγα τους λίγους εγγράμματους του χωριού μου, να αναφέρονται στις λέξεις μουρντατοχώρια και μουρντάτης. Ένας πρώην δικολάβος μάλιστα, ο οποίος σκάλιζε τα παλιά κιτάπια, καλούσε στο τραπέζι του, στο καφενείο, κάποιους που είχαν επώνυμο Γκιάχος ή Λέφας ή Κασίμης κι αφού τους κερνούσε καφέ, εξαγοράζοντας έτσι την ακρόασή τους και την ανοχή τους, άρχιζε τις ιστορίες: «Εσύ μάτι μου, ξέρεις ότι ο παππούλης σου ήτανε μουρντάτης;    Το επώνυμο που έχεις,  Γκιάχος,  σου φαίνεται ελληνικό; Σελτζούκος Τούρκος ήτανε ο παππούλης σου… Κι εσύ καλφούδι μου, μη γελάς. Κι ο δικός σου παππούλης, ο γερο-Λέφας, μουρντάτης ήτανε κι αυτός… Δηλαδή, μάτια μου, εσείς δεν ξέρετε ούτε «από πού κρατάει η σκούφια σας!», που λέμε. Ούτε σεις, ούτε οι Καραλήδες, ούτε οι Σεφερλήδες, ούτε οι Τζαμαλήδες, ούτε οι Ρετζέπηδες…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ιστορία, Μοριάς, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 209 Σχόλια »

Από την Άννα Κομνηνή στην ορκωτό ελεγκτή λογιστή

Posted by sarant στο 23 Αύγουστος, 2012

Συνεχίζοντας τις επαναλήψεις της θερινής περιόδου, ανεβάζω σήμερα ένα άρθρο από τον παλιό μου ιστότοπο, που περιλαμβάνεται και στο (εξαντλημένο πια) βιβλίο μου «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» (2007) -και μάλιστα ανεβάζω τη μορφή που μπήκε στο βιβλίο. Για να είμαι ακριβέστερος, το άρθρο έχει ξανανέβει στο ιστολόγιο, αλλά ως σχόλιο (!) σε ένα περσινό άρθρο για το ίδιο θέμα, το θέμα των επαγγελματικών θηλυκών, κι έτσι δεν το έχει δει πολύς κόσμος. Τελευταία, σε κάποιο μεζεδάκι και με αφορμή σχόλιο ενός νέου φίλου, έγινε λόγος για το παλιό αυτό άρθρο, οπότε το ξανανεβάζω:

Παλιότερα, όταν οι γυναίκες δεν είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, υπήρχαν μόνο άντρες βουλευτές και υπουργοί, μόνο (ή σχεδόν αποκλειστικά) άντρες γιατροί, δικαστές και δικηγόροι. Μοιραία, τα επαγγελματικά ουσιαστικά όπως ο βουλευτής, ο υπουργός, ο ιατρός, ο δικηγόρος δεν είχαν θηλυκό. Τα άλλα, είχαν. Θέλω να πω, υπήρχαν όχι μόνο χορεύτριες, τραγουδίστριες και ποιήτριες, αλλά και εργάτριες, καθαρίστριες και λογίστριες. Υπήρχαν στη ζωή, υπήρχαν και στη γλώσσα.

Σήμερα, εδώ και πολλές δεκαετίες μάλιστα, υπάρχουν γυναίκες στη Βουλή και στα υπουργικά έδρανα· πάμπολλες είναι οι γυναίκες που ασκούν τη δικηγορία ή την ιατρική (σε ορισμένες ειδικότητες αποτελούν την πλειοψηφία). Όμως δεν υπάρχουν στη γλώσσα· το θηλυκό γένος αυτών των αξιωμάτων και επαγγελμάτων είναι ανύπαρκτο. Όπως στις μεγάλες εταιρείες της Αμερικής και της Ευρώπης υπάρχει η αόρατη και άγραφη «γυάλινη οροφή» που εμποδίζει τις γυναίκες να ανέβουν πάνω από κάποιο ορισμένο επίπεδο της ιεραρχίας, έτσι και στη δική μας γλωσσική πραγματικότητα υπάρχει μια αόρατη οροφή που παραδέχεται γυναίκες εργάτριες και καθαρίστριες, άντε ποιήτριες και πιανίστριες, ακόμα και λογίστριες και καθηγήτριες, αλλά όχι παραπάνω: όχι δικάστριες, βουλεύτριες, προς Θεού! Ο ποιητής κι ο εργάτης έχουν θηλυκό, ο βουλευτής κι ο δικαστής, όχι. Αποτέλεσμα είναι να χρησιμοποιούμε επισήμως ερμαφρόδιτες λύσεις: η γιατρός, η βουλευτής, η δικαστής. Λύσεις ερμαφρόδιτες και φαιδρές· επειδή όμως επαναλαμβάνονται κατά κόρον, τείνουν να παγιωθούν σαν σωστές και μάλιστα να επηρεάσουν και άλλους λεκτικούς τύπους. Βέβαια, η λαϊκή χρήση έχει δώσει λύσεις: οι τύποι δικαστίνα, βουλευτίνα και δημαρχίνα χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο, έστω κι αν τους χλευάζουν οι γκλαμουράτοι, ενώ η παλιότερη χρήση της κατάληξης -ίνα για τη σύζυγο του δικαστή, του βουλευτή ή του δημάρχου (ας με λένε δημαρχίνα κι ας ψοφάω από την πείνα, που λέει η παροιμία) τείνει να εκλείψει, μαζί της κι η σύγχυση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Επαγγελματικά θηλυκά, Επαναλήψεις, Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , | 165 Σχόλια »

Πολιτικοί, το δίκαιον!

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2010

Διάβασα χτες στο protagon.gr ένα άρθρο του Άλκη Γαλδαδά, που γράφει συχνά για τις λέξεις κι αυτός, και γράφει ωραία, αν και λίγο πρόχειρα και ψηλομύτικα –για παράδειγμα, τις προάλλες είχα διαβάσει πως θεωρούσε… μαργαριτάρι (!) την έκφραση «πάμε σούμπιτοι», διότι, λέει, στα ιταλικά subito σημαίνει γρήγορα. Λες και δεν παραδεχόμαστε τις αλλαγές σημασίας από τη μια γλώσσα στην άλλη, πολύ περισσότερο που τη συγκεκριμένη χρήση την καταγράφει και το ΛΚΝ. Αλλά πλατειάζω.

Έλεγα λοιπόν ότι χτες διάβασα ένα άρθρο του Α.Γ. με τίτλο Τι σημαίνει πολιτική στα κυπριακά; στο οποίο ο «εξαρτημένος από τα λεξικά»  συντάκτης γράφει: …ξέρει άραγε τι σημαίνει στην κυπριακή διάλεκτο η λέξη «πολιτική»; Αντιγράφω, προς γνώση, από το βιβλίο: «Θησαυρός της κυπριακής διαλέκτου» του Κ. Γιαγκουλή (σελ. 280): «Πολιτική = πόρνη». Ναι, να μου καεί το notebook, έτσι το λεν στην Τζύπρον. Ποιος έκανε στον άλλο το δάνειο; Το ψάχνουμε.

Προσωπικά δεν είμαι και τόσο βέβαιος ότι το λένε έτσι, σήμερα στην Τζύπρον ή στην Κύπρο, αλλά επειδή δεν έχω άμεση γνώση της κυπριακής διαλέκτου δεν λέω περισσότερα και περιμένω τους Κυπρίους φίλους του ιστολογίου να επιβεβαιώσουν αν όντως λέγεται ακόμα το πολιτική με την έννοια της πόρνης, ή αν η σημασία αυτή υπήρχε στο πρόσφατο παρελθόν ή μόνο στο απώτερο. Θα μου πείτε, το λέει το λεξικό. Σύμφωνοι, αλλά τα λεξικά καμιά φορά έχουν και παρωχημένες λέξεις ή σημασίες. Βέβαια, η κυπριακή διατηρεί πολλά παλαιότερα στοιχεία, οπότε δεν το αποκλείω. (Αν δείτε στα σχόλια, σήμερα η λέξη δεν λέγεται στην Κύπρο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , , | 81 Σχόλια »