Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γενικά γλωσσικά’ Category

Με το νι και με το σίγμα (Παντελής Μπουκάλας)

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2017

Στις καθημερινές μας εφημερίδες δεν γράφονται πολύ συχνά επιφυλλίδες για γλωσσικά θέματα οπότε αξίζει να αναδημοσιεύονται οι εξαιρέσεις. Σήμερα θα αναδημοσιεύσω τη χτεσινή επιφυλλίδα του φίλου Παντελή Μπουκάλα στην Καθημερινή, που θίγει δυο-τρία θέματα σχετικά με τη γλώσσα και με τα ενδιαφέροντα του ιστολογίου. Για να μη μου πείτε όμως ότι τεμπελιάζω, προσθέτω κι εγώ κάμποσα δικά μου, προλογικά και επιλογικά, σχετικά και άσχετα με το άρθρο του Παντελή.

Το άρθρο του Μπουκάλα έχει τίτλο «Με το νι και με το σίγμα», επειδή ανάμεσα στα άλλα θέματά του θίγει το πώς γράφτηκε το όνομα της Αλοννήσου στα δελτία ειδήσεων τις περασμένες μέρες, που το νησί των Σποράδων βρέθηκε στην επικαιρότητα εξαιτίας του χιονιά. Με ένα ή δύο νι; Με ένα ή δύο σίγμα;

Ωστόσο, ο Παντελής εδώ κάνει και λογοπαίγνιο, αφού «κλείνει το μάτι» στη γνωστή έκφραση «με το νι και με το σίγμα». Όταν λέμε κάτι «με το νι και με το σίγμα», το λέμε με όλες τις λεπτομέρειες, χωρίς να παραλείψουμε τίποτα. Για παράδειγμα, στη Βέρα του Κεχαΐδη ένας ήρωας λέει: «Θα πάω και θα τα πω στον άντρα της! Όλα! Όλα! Με το νι και με το σίγμα!»

Όπως έχουμε γράψει κι άλλη φορά, η έκφραση πρέπει να γεννήθηκε από τη διαπίστωση της απόστασης ανάμεσα στους τύπους της καθαρεύουσας που διδάσκονταν στα σχολεία, όπως πόλις, πίστις, σχολείον, παιδίον, και στους δημοτικούς τύπους που χρησιμοποιούνταν στον προφορικό λόγο: πόλη, πίστη, σχολείο/σκολειό, παιδί. Οι καθαρεύοντες τύποι θεωρήθηκαν πληρέστεροι αφού είχαν τα τελικά νι και σίγμα που είχαν εκπέσει στους τύπους της καθομιλουμένης (χώρια που το τελικό σίγμα παραλείπεται πριν από τις αντωνυμίες σε κάποιες διαλέκτους, π.χ. ο Νίκο μας, ο πατέρα μου κτλ.) Ταυτόχρονα βέβαια, η παροιμία δείχνει ότι τα τελικά ν και ς θεωρούνταν επίσης λεπτομέρειες, που δεν χάθηκε κι ο κόσμος αν παραλειφθούν και μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις προστίθενται.

Η Αλόννησος γράφεται αρκετές φορές και με ένα νι ενώ επίσης τη βλέπουμε κάποτε και με δύο σίγμα (*Αλόνησσος) κάτι που πρέπει να είναι επίδραση από τη γραφή Alonissos στο λατινικό αλφάβητο (όπου βέβαια το διπλό s χρειάζεται για να μην προφερθεί ζ). Ωστόσο, το ενδιαφέρον είναι ότι η ονομασία Αλόννησος δόθηκε στο νησί το 1838 και ότι κατά πάσα πιθανότητα το νησί δεν ταυτίζεται με την αρχαία Αλόννησο. Πριν από το 1838 το νησί ονομαζόταν Λιαδρόμια ή Λιοδρόμια ή Χιλιοδρόμια. Η Αλόννησος των αρχαίων μπορεί να είναι το (σχεδόν ακατοίκητο) νησί Κυρά Παναγιά που βρίσκεται βορειότερα απ’ τη σημερινήν Αλόννησο, η οποία στην αρχαιότητα λεγόταν Ίκος. Αν ξέρετε κάτι παραπάνω για το θέμα, το βάζετε στα σχόλια -εγώ δίνω τη σκυτάλη στον Παντελή Μπουκάλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 116 Comments »

Τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα;

Posted by sarant στο 17 Νοεμβρίου, 2016

Συνεχίζω σήμερα (και μάλλον τελειώνω εδώ) τα άρθρα μου για τη Μάλτα, εμπνευσμένα από το πρόσφατο ταξίδι μου. Και αφού το ιστολόγιο έχει ως πρωταρχικό του αντικείμενο τη γλώσσα, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα άρθρο για τη γλωσσική κατάσταση της Μάλτας. Κάθε χώρας η γλωσσική κατάσταση έχει ενδιαφέρον, αλλά της Μάλτας ίσως έχει αυξημένο, επειδή στη Μάλτα βρίσκουμε μερικά χαρακτηριστικά που σπάνια τα βρίσκουμε αλλού. Πριν προχωρήσω να πω πως το άρθρο αυτό το γράφω και λιγάκι σαν άσκηση μνήμης, μόνο με βάση τις σημειώσεις που έχω κρατήσει και χωρίς να ανατρέξω σε Βικιπαίδειες παρά μόνο για να επαληθεύσω την ορθότητα των σημειώσεων -και βέβαια δεν φιλοδοξώ να καλύψω το θέμα, κάθε άλλο.

Καταρχάς, τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα; Η Μάλτα είναι κράτος δίγλωσσο. Tο Σύνταγμα του 1961 ορίζει ότι η εθνική γλώσσα της Μάλτας είναι τα Μαλτέζικα, αλλά ότι επίσημες γλώσσες της χώρας είναι τα Αγγλικά και τα Μαλτέζικα -μάλιστα, το Σύνταγμα περιλαμβάνει και μια περίεργη πρόνοια «και όποια άλλη γλώσσα οριστεί από το Κοινοβούλιο». Ο κάθε πολίτης μπορεί να απευθύνεται στη διοίκηση σε όποια από τις δύο επίσημες γλώσσες επιθυμεί, η δε διοίκηση είναι υποχρεωμένη να απαντήσει σε αυτή τη γλώσσα.

Δίγλωσσα ή πολύγλωσσα κράτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έξι: Μάλτα, Κύπρος, Φινλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Ιρλανδία. Εκτός ΕΕ έχουμε την Ελβετία (τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων θα τις αναφερουμε άλλη φορά). Ωστόσο, ενώ στο Βέλγιο ή στην Ελβετία κάθε επίσημη γλώσσα συνδέεται με μια συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα, η δε χώρα απαρτίζεται από μονόγλωσσες εδαφικές οντότητες, στην περίπτωση της Μάλτας (και του Λουξεμβούργου, κάπως διαφορετικά) η χώρα είναι ομοιόμορφα δίγλωσση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Γλώσσες, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , | 234 Comments »

Σε ποιον ανήκει η αγγλική γλώσσα; (από μια διάλεξη του Ντέιβιντ Κρίσταλ)

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2016

crystalΠριν από μερικές μέρες είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια διάλεξη του Βρετανού γλωσσολόγου Ντέιβιντ Κρίσταλ (David Crystal) με τον τίτλο Whose English? Κράτησα κάποιες σημειώσεις, που θα τις παρουσιάσω εδώ επειδή σχεδόν όλοι ξέρουμε αγγλικά, άρα το θέμα είναι πιθανό να ενδιαφέρει ευρύτερα απ’ ό,τι ένα άλλο στενά γλωσσολογικό θέμα.

Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι σημειώσεις μου να είναι ελλιπείς και να παρουσιάσω παραμορφωμένη την άποψη του ομιλητή, ενώ έτσι που τα παραθέτω επιγραμματικά χάνεται ίσως ο ειρμός της ομιλίας.

Το κακό είναι πως πιθανότατα δεν θα καταφέρω να αποτυπώσω το χιούμορ του Κρίσταλ, που έκανε τη διάλεξη πραγματικά απολαυστική. Τον χάρηκα -και τον θαύμασα που όχι μόνο μίλησε εκτός χειρογράφου, αλλά και όλη την ώρα όρθιος, με πολύ κέφι και ζωντάνια, και δεν έδειξε να κουράζεται -παρόλο που δεν είναι πια στην πρώτη νιότη.

Μετά τις συστάσεις, ο Κρίσταλ για να δώσει ένα έναυσμα στη συζήτηση, οπως είπε, απάγγειλε μια περίεργη πρόταση, που φυσικά την είχε ειδικά προσαρμόσει για τη διάλεξή του στο Λουξεμβούργο -σε άλλα μέρη θα αλλάζει το όνομα της πόλης. Είπε λοιπόν:

Luxembourg refreshes the parts that other cities do not reach.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αγγλικά, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , , | 186 Comments »

Και κυρίως μη ζητήσετε τασάκι!

Posted by sarant στο 7 Οκτωβρίου, 2016

Στο προχτεσινό άρθρο μας, το κείμενο της Τέτης Σώλου με τις 111 λέξεις τουρκικής προέλευσης, υπήρχε και η λέξη «τασάκι». Τόσο στο ιστολόγιο όσο και στο Φέισμπουκ, έγιναν σχόλια από φίλους, όλα περίπου στο ίδιο πνεύμα -αναρωτιούνταν οι φίλοι αν το τασάκι έχει όντως τουρκική προέλευση, δεδομένου ότι, όπως ήξεραν οι ίδιοι, στα τουρκικά tasak σημαίνει κάτι άλλο, και, όπως έγραψε εδώ ένας φίλος, θα ήταν κακή ιδέα να ζητήσετε από έναν Τούρκο σερβιτόρο να σας φέρει ένα tasak.

Πριν προχωρήσω, να προειδοποιήσω ότι το σημερινό άρθρο ασχολείται με και περιέχει λέξεις μη κόσμιες, οπότε αν ενοχλείστε μην προχωρήσετε την ανάγνωση. Εγώ δεν πολυσυνηθίζω τις «κακές» λέξεις, αλλά όταν τις χρησιμοποιώ δεν τις μασκαρεύω με αστερίσκους και τελίτσες, κι έτσι, όπως είπαμε και στυο προηγούμενο άρθρο, ο λόγος που θα ήταν κακή ιδέα να ζητήσετε από έναν Τούρκο σερβιτόρο να σας φέρει ένα «τασάκ» είναι ότι στα τουρκικά η λέξη αυτή σημαίνει «όρχις», κοινώς «αρχίδι».

Παρ’ όλ’ αυτά, το τασάκι έχει τουρκική προέλευση, διότι είναι υποκοριστικό της λέξης τάσι, που σημαίνει (αρχικά) ένα κύπελλο με πλατύ στόμιο (μου’δωσες νερό σ’ ασημένιο τάσι, λέει το τραγούδι) αλλά και πιάτο ή πιατάκι ενώ έχουμε στη νεότερη εποχή και τα τάσια των αυτοκινήτων. Αυτό το τάσι είναι δάνειο από το τουρκ. tas, που είναι αραβικής προέλευσης -και από την αραβική λέξη προήλθε και το γαλλικό tasse.

Λέξη tasak στα τούρκικα δεν υπάρχει -ο όρχις είναι taşak, με τσιγκελάκι κάτω από το s. Συγγενεύει με τη λέξη taş που είναι η πέτρα. Η τουρκική λέξη είναι γνωστή (όχι πολύ) στη βόρεια Ελλάδα, όπου κάποιοι ξέρουν και τη βρισιά ‘τεκ τασάκ’ (μονάρχιδος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα | Με ετικέτα: , | 330 Comments »

Από τη Ρηγίλλης στην Πειραιώς μέσω Συγγρού

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2016

Ο συντομότερος δρόμος για να πάτε από τη Ρηγίλλης χαμηλά στην Πειραιώς είναι να διασχίσετε το κέντρο, αλλά μπορεί να έχει κίνηση. Μια άλλη διαδρομή είναι να κατεβείτε από το Στάδιο την Καλλιρρόης και τη Συγγρού και μετά να πάρετε την παραλιακή και να βγείτε στην αρχή της Πειραιώς.

Αλλά εδώ λεξιλογούμε, δεν δρομολογούμε, ούτε δίνουμε πληροφορίες σε οδηγούς: υπάρχουν ειδικοί ιστότοποι για τούτο. Κι ενώ δεν είναι παράλογο να θεωρήσει κανείς ότι ο τίτλος του άρθρου μας περιγράφει μια διαδρομή μέσα στην Αθήνα, πάω στοίχημα πως αρκετοί από εσάς θα έχουν καταλάβει ποιο είναι το κοινό στοιχείο των τριών οδωνυμίων του -δεν αξίζει καν να το βάλω κουίζ, θα το φανερώσω αμέσως.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 370 Comments »

Ευάγγελος Πετρούνιας (1935-2016)

Posted by sarant στο 14 Σεπτεμβρίου, 2016

Χτες ανακοινώθηκε ο θάνατος ενός πολύ σημαντικού Έλληνα γλωσσολόγου, του Ευάγγελου Πετρούνια, που ήταν ομότιμος πλέον καθηγητής στο ΑΠΘ (αλλά και μετά τη συνταξιοδότησή του συμμετείχε ενεργά στην εκπαιδευτική διαδικασία). Εδώ μπορείτε να διαβάσετε την ανακοίνωση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας.

Ίσως επειδή δεν ήταν καλός στις δημόσιες σχέσεις, ο Πετρούνιας δεν είχε την αναγνώριση που θα του άξιζε. Ήταν και κάπως δύσκολος χαρακτήρας, λένε. Δεν τον είχα γνωρίσει προσωπικά, δεν ξέρω. Μία φορά μόνο του τηλεφώνησα για κάποια ετυμολογική απορία, έτσι ξεκάρφωτα, και ο άνθρωπος με άκουσε και μου απάντησε.

Ανέφερα την ετυμολογία, επειδή μια πολύ σημαντική αλλά αφανής δουλειά του Πετρούνια ήταν ότι επιμελήθηκε τις σύντομες ετυμολογικές σημειώσεις του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής. Σύντομες, αλλά πολύ ουσιαστικές όπως μπορείτε να δείτε φυλλομετρώντας το λεξικό (που υπάρχει άλλωστε ονλάιν).

Στο ιστολόγιο έχουμε αναφερθεί στον Πετρούνια όταν παρουσιάσαμε την πρότασή του για βελτιωμένο μονοτονικό σύστημα -πράγματι, ο Πετρούνιας υποστήριζε ότι κάποιες μονοσύλλαβες λέξεις πρέπει να τονίζονται και κάποιες δισύλλαβες να μην τονίζονται, ενώ χρησιμοποιούσε την παύλα στα εγκλιτικά. Το κείμενό του για το μονοτονικό μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο του ΚΕΓ (αν δείτε τον τίτλο στα αγγλικά, πρέπει να κλικάρετε στο ελληνικό σημαιάκι πάνω δεξιά).

Θα δείτε όμως στην πράξη το μονοτονικό του Πετρούνια, επειδή, για αποχαιρετισμό, σκέφτηκα να παρουσιάσω μια πολύ σημαντική εργασία του με τίτλο «Nεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα» και βέβαια διατήρησα (όσο μπόρεσα) τιμής ένεκεν το δικό του σύστημα τονισμού.

Το κείμενο που θα παρουσιάσω έχει πολύ ψωμί, αλλά είναι πολύ πυκνά διατυπωμένο, έτσι που το διάβασμά του δεν είναι καθόλου εύκολο -απαιτητικό αλλά ουσιαστικό και αξιόλογο, όπως ήταν ο μακαρίτης. Μπορείτε να το βρείτε ονλάιν σε μορφή pdf εδώ, αλλά προτίμησα να το περάσω από οσιάρ και να το ανεβάσω εδώ, παρόλο που είναι εκτενέστατο και παρόλο που κατά τη μετατροπή θα κακόπαθε, αφενός για να υπάρχει και να γκουγκλίζεται και αφετέρου για να συζητήσουμε κάποιες πτυχές του.

Ο Πετρούνιας απαριθμεί περιπτώσεις αλλαγής της γλώσσας που γίνονται υπό την επίδραση της αγγλικής (και παλιότερα της γαλλικής). Τέτοια κείμενα έχουν αξία επειδή πολλές φορές, ιδίως οι νεότεροι, δεν συνειδητοποιούν την αλλαγή. Προσέξτε ότι καταγράφει χωρίς να αποδοκιμάζει (αν και έμμεσα φαίνεται η στάση του σε κάποια σημεία). Δεν συμφωνώ με όλα όσα λέει αλλά θεωρώ πως πρόκειται για πολύ αξιόλογο κείμενο που μπορεί να δώσει έναυσμα για πολλές συζητήσεις.

Αν κουραστείτε στην ανάγνωση, μπορείτε να περάσετε απευθείας στο Συμπέρασμα, που είναι σύντομο και ουσιαστικό, έστω κι αν η κατακλείδα του ηχεί απαισιόδοξα.

Κλείνοντας τη δική μου εισαγωγή, δανείζομαι (χωρίς άδεια) κάτι που μου έγραψε ένας καλός φίλος που είχε την τύχη να έχει καθηγητή τον Πετρούνια -είναι κάπως απόλυτα διατυπωμένο αλλά θαρρώ πως στην ουσία του δεν είναι αβάσιμο:

Θα μπορούσα να πω ότι ο Πετρούνιας ήταν ο Αντι-Μπαμπινιώτης – κι όχι μόνο επειδή είχαν διαμετρικά αντίθετες απόψεις, όχι μόνο για το «δημοτικιστικό πάθος». Ο Πετρούνιας είχε ελάχιστες σχέσεις με την ιδιοτέλεια και σχεδόν καμία με τις PR. Δεν πρέπει να τον απασχόλησε ποτέ το πώς να «πουλήσει» τον εαυτό του. Ο Πετρούνιας δεν κινδύνεψε ποτέ να γίνει αντονομασία για τον «γλωσσολόγο» στο στόμα των ανόητων κι ασφαλώς δεν κινδύνεψε ποτέ να καταντήσει υπουργός.

Όμως, αν υπήρξε σ’ αυτή τη γενιά ένας μεγάλος γλωσσολόγος στην Ελλάδα, αυτός ήταν ο Πετρούνιας. Κι επιτρέψτε μου να περιαυτολογήσω: πόσο τυχεροί ήμασταν εμείς που το μάθαμε αυτό, ήδη από τη δεκαετία του ’80! Και πόσο άτυχοι στάθηκαν εκείνοι που δεν το κατάλαβαν, μέχρι και πολύ αργότερα!

Ελαφρύ να’ναι το χώμα που θα τον σκεπάσει…

 

Ευάγγελος B. Πετρούνιας

Νεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα

Αντικείμενο της εργασίας

Στόχος της εργασίας είναι η παρουσίαση των βασικών επιδράσεων ξένων γλωσσών και ιδιαίτερα των αγγλικών στο γραμματικό σύστημα της ελληνικής. Δέ θα επιμείνω εδώ σε γενικά θεωρητικά προβλήματα δανεισμού. Αρκούμαι να παραπέμψω στην παλιότερη μονογραφία της Ά. Αναστασιάδη (1994), στο υπο εκτύπωση άρθρο της Κακριδή-Φεράρι για την ακλισία της γενικής, και στον υπο έκδοση συλλογικό τόμο Π. Πολίτης (επιμ.), O λόγος της μαζικής επικοινωνίας: το ελληνικό παράδειγμα, που ετοιμάζει το Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη.

Επίσης δέ θα παρουσιάσω στατιστικές χρήσης σε έντυπα ή ηλεκτρονικά MME. Αναφέρω μόνο πως η ξένη επίδραση διαπιστώνεται περισσότερο σε ‘καθωσπρέπει’ εφημερίδες, όπως η Καθημερινή, το Βήμα (άν και τελευταία με περιορισμό της ακλισίας της γενικής), σε μικρότερο βαθμό η Ελευθερο­τυπία. Απο τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις, την πρώτη θέση κατέχει το ραδιοφωνικό 3ο Πρόγραμμα, που ειδικεύεται στην κλασική μουσική και απευθύνεται σε κατα τεκμήριο μορφωμένο κοινό, και ακολουθούν οι κρατι­κοί τηλεοπτικοί σταθμοί. Γενικά, είναι προφανές πως κατευθυντήριες γραμ­μές για μίμηση των αγγλικών δίνουν αρχισυντάκτες εφημερίδων, καθώς και διευθυντές ειδήσεων των καναλιών, όπως για παράδειγμα ο N. Χατζηνικολάου, παλιότερα η Λ. Κανέλλη. Τα ίδια αυτά MME χρησιμοποιούν ευκαι­ριακά και τύπους ή εκφράσεις της παλιάς, παραδοσιακής καθαρεύουσας σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό απο τα περισσότερο ‘λαϊκά’ MME.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Εις μνήμην | Με ετικέτα: , , , | 246 Comments »

Αυτό το Ο το μικρό το μέγα

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2016

Στο ιστολόγιο βάζουμε κατά καιρούς άρθρα για τα γράμματα του αλφαβήτου. Ξεκινήσαμε από τα φωνήεντα, και τώρα έχουμε πιάσει τα σύμφωνα. Όλα τα φωνήεντα; Όχι όλα. Έχουμε αφήσει το ο και το ω, δηλαδή τον φθόγγο ο, αν και είχαμε βάλει πριν από πέντε χρόνια ένα αρθράκι ειδικά αφιερωμένο σε λέξεις με πολλά όμικρον.

Ερχόμαστε σήμερα λοιπόν να θεραπεύσουμε αυτή την αδικία, βάζοντας ένα κανονικό άρθρο γι’ αυτό το Ο, το μικρό το μέγα.

Και ξεκινάμε από το Ο, το Όμικρον, το δέκατο πέμπτο γράμμα του αλφαβήτου μας, Λέγεται «μικρόν» σε αντιδιαστολή με το Ωμέγα, που σήμερα αντιπροσωπεύει τον ίδιο φθόγγο, το /o/, δημιουργήθηκε όμως για να αναπαραστήσει το μακρό /ο/ που υπήρχε στα αρχαία ελληνικά αλλά έχει χαθεί προ πολλού.

Αλλ’ ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Στα ελληνικά αλφάβητα, το γράμμα όμικρον προήλθε από το φοινικικό ‘ayin, που σήμαινε «μάτι» και που ήταν ένας κύκλος. Το ‘ayin αντιπροσώπευε ένα ηχηρό διαρκές λαρυγγικό σύμφωνο, που δεν υπήρχε στην ελληνική γλώσσα, κι έτσι στα ελληνικά το Ο χρησιμοποιήθηκε ως φωνήεν.

Αρχικά, το γράμμα Ο ονομάστηκε ου, και στο αθηναϊκό αλφάβητο πριν από τη μεταρρύθμιση του 403 π.Χ. (επί άρχοντος Ευκλείδη) απέδιδε τρεις φθόγγους, το βραχύ /o/, το μακρό ανοιχτό και το μακρό κλειστό, δηλαδή το /u/. Χαρακτηριστικό είναι ότι στα ψηφίσματα πριν από το 403 η στερεότυπη εναρκτήρια φράση « Ἔδοξεν τῇ Βουλῇ καὶ τῷ Δήμῳ» γραφόταν ΕΔΟΧΣΕΝ ΤΕΙ ΒΟΛΕΙ ΚΑΙ ΤΟΙ ΔΕΜΟΙ, και κατά σύμπτωση σε αυτή τη μικρή φράση βλέπουμε το γράμμα Ο να αντιπροσωπεύει και τους τρεις φθόγγους, ο, μακρό ο και ου.

Μετά τη μεταρρύθμιση του 403 το Ο έμεινε να δηλώνει το /o/ ενώ για τον μακρό φθόγγο χρησιμοποιήθηκε το Ω, που προήλθε με διάνοιξη του κύκλου του Ο στο κάτω μέρος του. Το /u/ γραφόταν με το δίγραφο «ου». Οι αλλαγές αυτές είχαν ήδη συμβεί σε ελληνικά αλφάβητα άλλων πόλεων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα, Λεξικογραφικά, Λογολογία | Με ετικέτα: , , | 184 Comments »

Λεωφόρος Πόρτες

Posted by sarant στο 3 Αυγούστου, 2016

Οι Πόρτες είναι ένας παραλιακός οικισμός της Αίγινας, από την πλευρά που βλέπει στο Αιγαίο, κάπου 7 χιλιόμετρα πιο κάτω από την Αγία Μαρίνα. Είναι ο τελευταίος παραλιακός οικισμός του νησιού από αυτή την πλευρά: από κει και κάτω οι ακτές είναι απόκρημνες και δρόμος δεν υπάρχει για πιο πέρα, παρά μόνο για επιστροφή στη χώρα -με αυτοκίνητο δηλαδή δεν μπορεί κανείς να κάνει τον γύρο του νησιού, λείπει ένα μικρό κομμάτι που μόνο μονοπάτι πηγαίνει.

Ο δρόμος που πηγαίνει από την Αγιαμαρίνα στις Πόρτες, πρώτα ανηφορικός και μετά κατηφορικός, έχει πολλές κορδέλες. Χτες το πρωί, περπάτησα από τις Πόρτες προς την Αγιαμαρίνα, και για να συντομέψω λίγο τη διαδρομή ανέβηκα από την ακρογιαλιά παίρνοντας έναν κάθετο τσιμεντόδρομο, έντονα ανηφορικό. Λϊγο πιο μετά βγήκα στη δημοσιά, αλλά συνέχισα τον ανήφορο, ενώ ο τσιμεντόδρομος είχε μετατραπεί σε χωματόδρομο, με ακόμα πιο έντονη κλίση, που όμως είχε πινακίδα, οδός Στέλιου Καζαντζίδη. Ανηφόρισα ώσπου έφτασα σε έναν ακόμα μικρότερο οικισμό από τις Πόρτες, που λέγεται Κυλινδράς, και από εκεί ακολούθησα πια τον αμαξιτό δρόμο, με τις κορδέλες του, που ήταν ήπια κατηφορικός -η πεζοπορική μου πείρα λέει πως είναι καλύτερος ο απότομος ανήφορος από τον απότομο κατήφορο, που σε χτυπάει στα γόνατα και τη μέση, χώρια που μπορεί να πέσεις.

leoportesΑλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Λεξιλογώντας λοιπόν, όταν σχεδίαζα επί χάρτου τη χτεσινή πεζοπορία είχα παρατηρήσει ότι στο google maps ο δρόμος που πηγαίνει από την Αγιαμαρίνα στις Πόρτες αναγραφόταν «Λεωφ. Πόρτες» και είχα την απορία αν και στις πινακίδες της οδού θα παρέμενε άκλιτο το όνομα. Όπως βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά, πράγματι η δημοσιά ονομάζεται «Λεωφόρος Πόρτες» -και όπως μισοβλέπετε, η ακλισία δεν είναι γενικευμένο φαινόμενο στην περιοχή, αφού τον κάθετο δρόμο τον κλίνουν: οδός Νίκης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αίγινα, Γενικά γλωσσικά, Θηλυκό γένος, Ταξιδιωτικά, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , | 243 Comments »

Και γλωσσικό μπρέξιτ;

Posted by sarant στο 30 Ιουνίου, 2016

Σήμερα κλείνουμε μια βδομάδα από το βρετανικό δημοψήφισμα στο οποίο πλειοψήφησε η επιλογή της εξόδου του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ -αν παραμείνει βέβαια ενωμένο και δεν διαλυθεί στην πορεία, κι αν τελικά υλοποιηθεί το Μπρέξιτ.

Ανάμεσα στις συνέπειες του επικείμενου (έστω και με επιφυλάξεις) Μπρέξιτ υπάρχει και μια διάσταση που ενδιαφέρει πρώτιστα το ιστολόγιο: η γλωσσική διάσταση. Με άλλα λόγια, αν τελικά αποχωρήσει το Ηνωμένο Βασίλειο, ποια θα είναι η θέση της αγγλικής γλώσσας στην Ευρωπαϊκή Ένωση;

Αυτή τη στιγμή, οι επίσημες γλώσσες της ΕΕ είναι 24, αλλά τα αγγλικά είναι (με μεγάλη διαφορά) εκείνη που χρησιμοποιείται συχνότερα στη σύνταξη των κειμένων και στην καθημερινή εσωτερική λειτουργία των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Παρακάτω θα δώσω μερικά αριθμητικά στοιχεία που τεκμηριώνουν αυτή την θέση.

Ωστόσο, δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στο διεθνή και στον ελληνικό τύπο άρθρα που επικαλούνται δηλώσεις της Ντανούτα Χύμπνερ, Πολωνέζας ευρωβουλεύτριας και προέδρου της Επιτροπής Συνταγματικών Υποθέσεων, σύμφωνα με τις οποίες τα αγγλικά, σε περίπτωση που υλοποιηθεί το μπρέξιτ, θα πάψουν να είναι επίσημη γλώσσα της ΕΕ -εδώ ένα άρθρο στα αγγλικά και εδώ ένα ελληνικό άρθρο από τα Νέα, με ένα χοντρούτσικο μαργαριτάρι που σας αφήνω να το βρείτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευρωπαϊκή Ένωση, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , | 242 Comments »

Για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο γυμνάσιο

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2016

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες στον ιστότοπο RED Notebook, απ’ όπου πήρα και την εικόνα που το συνοδεύει. Στη σημερινή αναδημοσίευση έχω προσθέσει/αλλάξει κάποια πράγματα.

160602-licurgo-1-870x418

Με την ευκαιρία του εθνικού διαλόγου για την Παιδεία, ξαναήρθε στην επικαιρότητα το ζήτημα της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο.

Η αρχή έγινε με επιστολή 56 καθηγητών πανεπιστημίου, γλωσσολόγων, οι οποίοι επισήμαναν ένα ολοφάνερο αφύσικο, ότι στο Γυμνάσιο η αρχαία ελληνική γλώσσα από το πρωτότυπο διδάσκεται 3 ώρες εβδομαδιαίως ανά τάξη και 2 ώρες τα αρχαία από μετάφραση, ενώ η νέα ελληνική γλώσσα (μαζί με την παραγωγή κειμένων) μόνο 2 ώρες – και ζήτησαν να καταργηθεί η διδασκαλία των αρχαίων από το πρωτότυπο και να αυξηθούν οι ώρες που αφιερώνονται στα νέα ελληνικά.

 

Η πρόταση των 56 προκάλεσε αρκετές ενοχλημένες αντιδράσεις, από την Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων, την Ένωση Αναπληρωτών Φιλολόγων (με κωμικά επιχειρήματα, όπως ας πούμε ότι η αρχαία ελληνική γλώσσα έχει… μαθηματική δομή) και από τον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ. (όπου, μαθαίνουμε ότι τα αρχαία ελληνικά, παρά το ότι δεν έχουν φυσικούς ομιλητές, δεν είναι νεκρή γλώσσα διότι «έχει αφήσει πίσω της γλωσσικούς απογόνους»· αλλά τότε ούτε τα λατινικά είναι νεκρή γλώσσα, ούτε, εδώ που τα λέμε, η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, η οποία έχει αφήσει πάμπολλους απογόνους!) Υπήρξαν πάντως και φιλόλογοι της μέσης εκπαίδευσης που επικρότησαν την πρωτοβουλία των 56 πανεπιστημιακών, με ένα υποδειγματικό κείμενο.

Ταυτόχρονα, απαντώντας σε ερώτηση φιλολόγου σε ανοιχτή εκδήλωση, ο υπουργός Παιδείας Ν. Φίλης δήλωσε ότι είναι «παρά φύσιν» η κατάσταση να διδάσκονται οι μαθητές του Γυμνασίου 3 ώρες αρχαία ελληνικά και μόνο 2 ώρες νέα ελληνικά. Η μονταζιέρα φυσικά δούλεψε υπερωρίες, κι έτσι σε πολλούς ιστοτόπους (παράδειγμα) γράφτηκε ότι ο Φίλης χαρακτήρισε «παρά φύσιν» τη διδασκαλία των αρχαίων γενικώς. Την άθλια διαστρέβλωση την επανέλαβε και ο, ας πούμε, διανοητής Τάκης Θεοδωρόπουλος από τις στήλες της Καθημερινής, ενώ το σπασμένο τηλέφωνο έφτασε στον αντιπρόεδρο της ΝΔ Άδωνη Γεωργιάδη, ο οποίος είπε ότι ο Φίλης «θέλει να απαγορεύσει τα αρχαία ελληνικά» (μια ακόμα ένδειξη ότι η… φιλελεύθερη Νέα Δημοκρατία του Κούλη Μητσοτάκη είναι μαύρη αντίδραση και σκοταδισμός στα κοινωνικά-πνευματικά-πολιτιστικά ζητήματα).

Συνήθως είναι δύσκολο να εκτιμηθούν από τα πριν οι συνέπειες μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, αλλά ειδικά στο θέμα της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο είμαστε τυχεροί: έχουμε ένα μεγάλο δείγμα μαθητών που διδάχτηκαν τα αρχαία στο Γυμνάσιο μόνο από μετάφραση. Από το 1977 έως την παλινόρθωση του 1992 τα αρχαία διδάσκονταν μόνο στο Λύκειο από το πρωτότυπο. Οι μαθητές εκείνης της δεκαπενταετίας, όπως προκύπτει από τις εμπειρίες τους, ήρθαν σε επαφή με το περιεχόμενο πολύ περισσότερων κειμένων της αρχαίας γραμματείας, ενώ δεν στοιχειοθετείται από πουθενά ότι οι φιλόλογοι των ετών εκείνων υστερούν σε αρχαιομάθεια από τους προγενέστερους ή μεταγενέστερους συναδέλφους τους.

Επίσης αν οι συνέπειες της μη διδασκαλίας των αρχαίων στο Γυμνάσιο ήταν τόσο ολέθριες όσο τις παρουσιάζουν οι υπέρμαχοι της διατήρησης, η γενιά που δεν τα διδάχτηκε, άνθρωποι που έχουν αυτή τη στιγμή ηλικία, χοντρικά, από 35 ως 50 ετών, θα έπρεπε να μιλούν χειρότερα ελληνικά από τους σημερινούς εικοσιπεντάρηδες-τριαντάρηδες, κάτι που ολοφάνερα δεν συμβαίνει. (Η προέκταση αυτού του συλλογισμού σε άλλες γλώσσες, θα οδηγούσε στο παράλογο συμπέρασμα ότι δεν μπορεί κανείς φυσικός ομιλητής των αγγλικών να μάθει καλά τη μητρική του γλώσσα αν δεν διδαχτεί τα αγγλικά της εποχής του Beowulf).

Αντίθετα, η μόνη μελέτη που έχει εκπονηθεί μετά την παλινόρθωση των αρχαίων στο Γυμνάσιο, μια εργασία της Μαρίας Κοξαράκη, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας από αρχαία, βυζαντινά και λόγια κείμενα επί τρία συναπτά έτη στο Γυμνάσιο δεν βελτίωσε τις επιδόσεις των μαθητών στα αρχαία ελληνικά στο Λύκειο».

Το περίεργο είναι ότι και οι υπέρμαχοι της διατήρησης δέχονται, σχεδόν όλοι, ότι η σημερινή κατάσταση με τα αρχαία ελληνικά κάθε άλλο παρά ικανοποιητική είναι, ότι οδηγεί τους περισσότερους μαθητές στο να μισήσουν το μάθημα και να θεωρούν χαμένο χρόνο τις ώρες που αφιέρωσαν σ’ αυτό. (Για να κάνω μια παρένθεση: Μια άλλη παρενέργεια του σημερινού συστήματος είναι ότι πολλοί φιλόλογοι ενσταλάζουν στα παιδιά την ιδέα ότι η σημερινή νεοελληνική γλώσσα δεν είναι παρά ένα ωχρό είδωλο της αρχαίας, που δήθεν έχει πολύ ανώτερες εκφραστικές δυνατότητες, με αποτέλεσμα η μητρική γλώσσα να απαξιώνεται στα μάτια του μαθητή. Το κωμικό είναι ότι όσο περισσότερο υμνούμε στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση την αρχαία γλώσσα τόσο χειρότερα τη μαθαίνουμε, ίδιοι με τους Ποσειδωνιάτες του Καβάφη).

Ωστόσο, οι υπέρμαχοι της διατήρησης αντιτείνουν ότι δεν φταίει το περιεχόμενο του μαθήματος καθαυτό, αλλά η μέθοδος εκμάθησης. Ποια όμως θα είναι αυτή η θαυματουργή μέθοδος που θα κάνει τους μαθητές να αγαπήσουν τα αρχαία, αυτό κανένα στόμα δεν το ’βρε και δεν το ’πε ακόμα –οπότε, πολλοί βρίσκουν τη λύση στη φυγή προς τα εμπρός: προτείνουν να διδάσκονται ακόμα περισσότερα αρχαία, που να ξεκινούν από το Δημοτικό, ει δυνατόν και από την πρώτη τάξη, ίσα κι όμοια με κάποιους που ως θεραπεία για τη μνημονιακή λαίλαπα πρότειναν ακόμα περισσότερα μνημονιακά μέτρα. Φαίνεται επίσης να πιστεύουν ότι το ωρολόγιο πρόγραμμα των Γυμνασίων μπορεί να διασταλεί απεριόριστα, αφού μεγαλόθυμα συμφωνούν με την αύξηση των ωρών διδασκαλίας των Νέων Ελληνικών, αρκεί να μην γίνει εις βάρος των Αρχαίων Ελληνικών. (Το ίδιο φαίνεται να πιστεύει και η ανακοίνωση του τομέα κλασικής φιλολογίας του ΕΚΠΑ στην οποία ζητείται έμμεσα να αυξηθούν οι ώρες διδασκαλίας και των Λατινικών!) Στην πραγματικότητα, με 35 διδακτικές ώρες τη βδομάδα, το πρόγραμμα διδασκαλίας είναι ήδη παραφορτωμένο (δείτε το εδώ) -για να μην αναφέρουμε και τη γνωστήν αλήθεια, ότι τα μονόωρα μαθήματα (που έχουν μόνο μία ώρα την εβδομάδα) είναι σαν να μην υπάρχουν. Δεν θα λύσουμε σήμερα το θέμα της οργάνωσης του ωρολογίου προγράμματος, αλλά καλό είναι να έχουμε κατά νου ότι για να αυξήσεις κατά μία ώρα ένα μάθημα πρέπει να την αφαιρέσεις από κάποιο άλλο.

Πολλοί προβάλλουν το επιχείρημα ότι αν ο μαθητής δεν έρθει σε επαφή με την αρχαία ελληνική δεν θα μπορεί να συνάγει τη σημασία των λέξεων από την ετυμολογία τους. Το επιχείρημα αυτό βάζει το κάρο μπροστά από το άλογο. Η σημασία λόγιων λέξεων όπως, π.χ., ανήκεστος (το παράδειγμα αυτό το έχει φέρει φιλόλογος υπέρμαχος της διατήρησης) δεν μαθαίνεται από την ετυμολογία (α στερητικό + ακέομαι = γιατρεύω). Η σημασία μαθαίνεται αυτόνομα, μέσα από κείμενα που περιέχουν τη φράση «ανήκεστος βλάβη», τη μόνη που μπορεί να συναντήσει κανείς στη νέα ελληνική, απ’ όπου ο μαθητής μαθαίνει ότι θα πει «ανεπανόρθωτη, που δεν μπορεί να θεραπευτεί». Αλίμονο αν χρειαζόταν να μαθευτεί πρώτα το σπάνιο και το άγνωστο (το ακέομαι) για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε το συχνότερο και οικειότερο (το ανήκεστος)!

Η θέση ότι η ετυμολογία είναι απαραίτητη για την κατανόηση της σημασίας των λέξεων θα οδηγούσε στο ολοφάνερα παράλογο συμπέρασμα, ότι δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τη σημασία λέξεων αβέβαιης ή άγνωστης ετυμολογίας (και τέτοιες υπάρχουν εκατοντάδες ή χιλιάδες, αρχαίες και νέες!)  Παρόλο που την ετυμολογία τη λατρεύω, δεν πρέπει να της δίνουμε σημασία μεγαλύτερη από όσην έχει. Η ετυμολογία δεν δείχνει την αληθή φύση της λέξης, μην σας παραπλανά η… ετυμολογία της. Δείχνει πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι που την ονομάτισαν. Ανθρωπολογία είναι ουσιαστικά η ετυμολογία.

Ούτε βοηθάει η γνώση της ετυμολογίας για να συμπεράνουμε ότι ευάριθμος σημαίνει ολιγάριθμος, τη στιγμή που εύπορος είναι ο πλούσιος. Με δυο λόγια, όπως σωστά επισήμανε ο Φοίβος Παναγιωτίδης, η διδασκαλία του λεξιλογικού πλούτου της Νέας Ελληνικής είναι δουλειά του μαθήματος των Νέων Ελληνικών, ενώ το ίδιο ισχύει και για τις αρχαΐζουσες δομές της γραμματικής.

Αν καταργηθεί η διδασκαλία των αρχαίων από το πρωτότυπο στις δύο πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, οι ώρες που θα εξοικονομηθούν θα μπορούν να διατεθούν στη διδασκαλία αρχαίων κειμένων από μετάφραση, καθώς και στο απολύτως απαραίτητο μάθημα της Ιστορίας της Ελληνικής Γλώσσας (που διδασκόταν και την περίοδο 1977-1992). Θα χρειαστούν βέβαια καινούργιες, δόκιμες και ζωντανές, μεταφράσεις, που να μην κάνουν το σφάλμα να εγκλωβίζονται στην κατά λέξη μετάφραση του πρωτοτύπου με αποτέλεσμα να δίνουν κείμενο που να μη διαβάζεται.

Όσο για τα αρχαία από το πρωτότυπο, μπορούμε να συζητήσουμε αν θα ξεκινούν από τη Γ’ Γυμνασίου ή από την Α’ Λυκείου. Την περίοδο 1977-92 τα τρία χρόνια του Λυκείου ήταν  πάντως αρκετά. Κοντά σ’ αυτό ίσως πρέπει να εξεταστεί ξανά η παλιά ιδέα του Εμμανουήλ Κριαρά για τη δημιουργία κλασικών γυμνασίων ή λυκείων (όπως υπάρχουν μουσικά και αθλητικά γυμνάσια), που θα δίνουν σε λίγους μαθητές που έχουν κλίση τα εφόδια για να γίνουν γεροί κλασικοί φιλόλογοι, μια και στον διεθνή στίβο των κλασικών σπουδών δεν έχουμε, φοβάμαι, την παρουσία που θα μπορούσαμε να έχουμε.

Και θα κλείσω με ένα ερώτημα στο οποίο ως τώρα έχω αποφύγει να απαντήσω. Είναι άραγε η ελληνική «μία και ενιαία» γλώσσα ή όχι; Φοβάμαι πως αυτό δεν μπορούμε να το κρίνουμε με αποκλειστικά γλωσσικά κριτήρια, είναι απόφαση πολιτική, όπως πολιτική απόφαση είναι γενικά το αν δυο «διάλεκτοι» ανήκουν στην ίδια γλώσσα ή είναι ξεχωριστές γλώσσες, για παράδειγμα αν η σλαβομακεδονική ειναι χωριστή γλώσσα από τη βουλγαρική.

Αυτό φάνηκε καθαρά στην περίπτωση των σερβοκροατικών, που παλιότερα θεωρούνταν μία γλώσσα και σήμερα υπολογίζονται για δύο: σερβικά και κροατικά. Αφού οι γλώσσες δεν άλλαξαν τα τελευταία 20 χρόνια και τα κριτήρια της γλωσσολογίας επίσης δεν μεταβλήθηκαν, ολοφάνερα τα κριτήρια της ανακήρυξης της κροατικής σε αυτοτελή γλώσσα είναι πολιτικά.

Οπότε, έχω καταλήξει ότι η ελληνική γλώσσα (πιθανώς και άλλες γλώσσες) είναι σαν το πλοίο του Θησέα. Οι Αθηναίοι είχαν χτίσει, λέει το φιλοσοφικό πρόβλημα, έναν ωραίο νεώσοικο όπου το τιμημένο πλοίο αναπαυόταν με δόξα και τιμή. Κάθε που σάπιζε ένα σανίδι το άλλαζαν. Τελικά άλλαξαν όλα τα σανίδια. Οπότε, ήταν ακόμα το πλοίο του Θησέα ή όχι; Η απόφαση (αν είναι ή όχι το ίδιο πλοίο) είναι πολιτική ή ιδεολογική. Δεν είναι ναυπηγική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γενικά γλωσσικά, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 552 Comments »

Ελενοκωσταντινικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 21 Μαΐου, 2016

Μια και σήμερα είναι 21 Μαΐου, Κωνσταντίνου και Ελένης, και γιορτάζει η μισή Ελλάδα, σκέφτηκα να αφιερώσω τα σημερινά μεζεδάκια σε όσες και όσους γιορτάζουν, θυμίζοντας παράλληλα ότι έχουμε στο ιστολόγιο γράψει σχετικά άρθρα, σε προηγούμενες χρονιές, και για τον Κώστα αλλά και για την Ελένη. Οπότε, χρόνια σας πολλά κυρίες και κύριοι!

Και ξεκινάμε με ένα μακάβριο μεζεδάκι, ένα τσαπατσούλικο άρθρο για δολοφονίες γατιών στο Λονδίνο, και συγκεκριμένα στη νομανσλανδιανή συνοικία που λέγεται Croydon South London, στην οποία επικρατεί ιδιότυπο νομισματικό καθεστώς αφού άλλοτε χρησιμοποιούνται δολάρια και άλλοτε ευρώ αλλά ποτέ λίρες, και όπου οι γάτες έχουν απροσδιόριστο φύλο (ο Oreo, μια γάτα Σιάμ που βρέθηκε σε έναν κήπο επίσης αποκεφαλισμένη, φάε τη σκόνη μας Σρέντινγκερ). Όμως η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται, αφού ήδη στο προοίμιο του άρθρου διαβάζουμε ότι «Oι Νew York Times ξετυλίγουν το κουφάρι των μαζικών και αποτρόπαιων δολοφονιών…» Το κουβάρι βέβαια -και αφού μιλάμε για σκοτωμένες γάτες η αβλεψία είναι καίρια.

* Η αλλαγή φύλου της εβδομάδας σε άρθρο του Έθνους για τη ζεταίμ του Φρανσουά Ολάντ, τη Ζιλί Γκαγιέ: Παρόλο που ο φίλος της Ζιλί, Οντρέ Μαρνέ, ο οποίος έχει δειπνήσει με το ζευγάρι είπε «δε νομίζω ότι μιλάνε συχνά για πολιτική» αυτό δεν απέκλεισε μια άλλη αποκάλυψη του βιβλίου, την τοποθέτηση της Μιριάμ Ελ Κομρί (που με το νομοσχέδιο της οδήγησε όλη τη χώρα της στους δρόμους) ήταν πρόταση της…Ζιλί.

Η σύνταξη κάπως κουτσαίνει, αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι ότι «ο φίλος» της Ζιλί, Οντρέ Μαρνέ, είναι η ηθοποιός Audrey Marnay, που τη βλέπετε εδώ. Το όνομα Audrey άλλωστε είναι μόνο γυναικείο στα γαλλικά.

* Όμως γονατογραφήματα δεν γράφονται μόνο στα ελληνικά. Φίλη μού στέλνει συνέντευξη της Τζαμάλας, της νικήτριας του πρόσφατου διαγωνισμού της Γιουροβίζιον, γραμμένη σε μαργαριταρένια αγγλικά. Το πιο αστείο λάθος, όπως συχνά συμβαίνει, έτυχε στην περιγραφή μιας τραγικής στιγμής:

It seemed to me, that the tragedy has been forgotten, nobody remembers of the 10 thousand Crimean Tatar people, died in the wagons and then in Central Asia. Their soles weren’t rested. Just about half a year ago I decided to write a song about this. At first, I named it “Душі” (Ukrainian word for ‘soles’), the text is in Ukrainian, and the chorus in the Crimean Tatar language.

Ήθελε να γράψει souls (ψυχές) και έγραψε soles (σόλες, πατούσες), που ταιριάζει κατά περίεργο τρόπο στην πρόταση. Και πιο κάτω, Душі είναι βέβαια οι ψυχές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 189 Comments »

Η ελληνοφωνία, ο Σωκράτης, και μια ανόητη αιτιολογική έκθεση

Posted by sarant στο 27 Απριλίου, 2016

Όταν κάποιος φίλος το ανέφερε σε σχόλιο εδώ στο ιστολόγιο, απάντησα «Ουδέν σχόλιον».  Αλλά επειδή κι άλλοι φίλοι το σχολίασαν, αποφάσισα να αφιερώσω το σημερινό άρθρο σ’ αυτό το θέμα.

Ποιο θέμα, θα ρωτήσετε. Πρόκειται για το νομοσχέδιο που βγήκε σε διαβούλευση στο opengov από το Υπουργείο Εσωτερικών (κτλ.) και έχει τίτλο «Καθιέρωση παγκόσμιας ημέρας ελληνοφωνίας και ελληνικού πολιτισμού». Οπότε, το σημερινό άρθρο ας θεωρηθεί και συμβολή μου στην εν λόγω διαβούλευση, μαζί βεβαίως με τα σχόλιά σας.

Αλλά πρώτα, να ξέρουμε τι θα κρίνουμε. Σε όλες τις διαδικτυακές συζητήσεις, έχω δει να παρατίθεται και να συζητιέται όχι το νομοσχέδιο, αλλά η αιτιολογική του έκθεση. Το νομοσχέδιο είναι συντομότερο και βρίσκεται εδώ. Θα συζητήσω πρώτα την αιτιολογική έκθεση, επειδή πολύ σχολιάστηκε στη μπλογκόσφαιρα, κι επειδή έχει πολλά τρωτά, παρόλο που δεν έχει καμιά ουσιαστική σημασία.

Οι αιτιολογικές εκθέσεις των νομοσχεδίων, όπως από πικρή πείρα ξέρω (θα έχω μεταφράσει καμιά χιλιάδα) είναι, ας πούμε, γλαφυρές και συχνά μοιάζουν με εκθέσεις ιδεών, διότι δεν έχουν νομική ισχύ. Στις αιτιολογικές εκθέσεις ο εισηγητής προσπαθεί να πείσει για ποιον λόγο επιβάλλεται η ψήφιση του νομοσχεδίου, και στη ρύμη του λόγου του μπορεί να παρασυρθεί σε ρητορικά σχήματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , , | 241 Comments »

Όταν η Εφημερίς έγινε Εφημερίδα

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2016

Όχι οποιαδήποτε εφημερίς όμως, αλλά η Εφημερίς της Κυβερνήσεως, με άλλα λόγια το μοναδικό επίσημο και υποχρεωτικό μέσο δημοσιοποίησης των νόμων της Ελληνικής Δημοκρατίας, που μόνο με τη δημοσίευσή τους αποκτούν ισχύ νόμου.

Αυτό λοιπόν το επίσημο έντυπο, από τις 23 Φεβρουαρίου 2016 άλλαξε σχεδόν ανεπαίσθητα τον τίτλο του -τώρα λέγεται «Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» της Ελληνικής Δημοκρατίας:

fek

Η αλλαγή αυτή μόλις προχτές έγινε αντιληπτή στα κοινωνικά μέσα και σχολιάστηκε αρκετά. Κι επειδή το ιστολόγιό μας είναι ιστολόγιο γλωσσικό, δεν θα μπορούσε να μην πάρει μέρος στη συζήτηση. (Κανονικά, το σημερινό άρθρο θα δημοσιευόταν χτες, αλλά δεν θέλησα να διαταράξω τη συνήθεια που θέλει κάθε δεύτερη Τρίτη να έχω ένα κομμάτι από τα βιβλία του πατέρα μου). Δεν πρόκειται βέβαια για καμιά κοσμοϊστορική αλλαγή, αλλά αξίζει ένα άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικό ζήτημα, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 229 Comments »

Η γλώσσα του Κοτζιούλα – Ο Κοτζιούλας για τη γλώσσα

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2016

thumbnailΠριν από λίγο καιρό παρουσίασα στο ιστολόγιο το βιβλίο της Αθηνάς Βογιατζόγλου «Ποίηση και πολεμική – μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κίχλη.

Να σημειώσω εδώ ότι στις 23 Μαρτίου θα γίνει παρουσίαση του βιβλίου στην Αθήνα και θα πάρω μέρος κι εγώ -λεπτομέρειες σε επόμενο άρθρο.

Σε αυτό το βιβλίο συμμετέχω κι εγώ: έχω γράψει ένα επίμετρο για τη γλώσσα του Κοτζιούλα και παράλληλα έχω επιμεληθεί το Γλωσσάρι. Όπως είχα υποσχεθεί στο προηγούμενο άρθρο, σήμερα θα παρουσιάσω εδώ το (μεγαλύτερο μέρος από το) Επίμετρο του βιβλίου, που εξετάζει τη γλώσσα του Γιώργου Κοτζιούλα και τη στάση του απέναντι στη γλώσσα. Κάποιες ελάχιστες προσθήκες που κάνω εδώ είναι μέσα σε αγκύλες.

Η γλώσσα του Κοτζιούλα – Ο Κοτζιούλας για τη γλώσσα

Το σύντομο κείμενο που ακολουθεί εξετάζει τη γλώσσα του Γιώργου Κοτζιούλα και τη στάση του ποιητή απέναντι στη γλώσσα, με μια σύντομη αναφορά και στη μεταφραστική του δραστηριότητα. Το γλωσσικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει ο Κοτζιούλας είναι αφενός η εντονότατη παρουσία των ιδιωματικών στοιχείων στην ποίησή του και αφετέρου η απόλυτη συνέπεια που παρατηρείται ανάμεσα σε όσα διακήρυξε σε θεωρητικά-κριτικά του κείμενα περί γλώσσας και σε όσα έπραξε ως ποιητής.

Η γλώσσα του Κοτζιούλα είναι απλή· στα ποιήματα, είναι η απλή, αψεγάδιαστη δημοτική της εποχής του, χωρίς τις «ψυχαρικές» ακρότητες και χωρίς παραχωρήσεις προς την καθαρεύουσα· όμως μια δημοτική μπολιασμένη με πολλές ιδιωματικές λέξεις, και ειδικότερα ηπειρώτικες, ακόμα και σε ποιήματα που αναφέρονται σε αστικό περιβάλλον. Στα πεζά του το ιδιωματικό στοιχείο είναι ακόμη εντονότερο, ίσως επειδή τα περισσότερα είναι αυτοβιογραφικά και εκτυλίσσονται στην Ήπειρο, ενώ στα δημοσιογραφικά και θεωρητικά του κείμενα το ιδιωματικό στοιχείο εκλείπει αλλά η δημοτική παραμένει ανόθευτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 62 Comments »