Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γλωσσικά ευτράπελα’ Category

Διπλά και τρίδιπλα

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2016

Την Κυριακή γύριζα με το ταξί στο σπίτι και ο ταξιτζής είχε βάλει ποδόσφαιρο, το τελευταίο παιχνίδι της αγωνιστικής, ΠΑΟΚ-Ηρακλής. Με μισό αυτί άκουγα τη μετάδοση, και πρόσεξα πως ένας παίχτης λεγόταν Χατζηησαΐας -μετά έμαθα πως είναι παίχτης του ΠΑΟΚ, φετινή μεταγραφή, παλιότερα έπαιζε στον Πανιώνιο.

Δεν ξέρω αν είναι καλός παίχτης, άλλος ήταν ο λόγος που τον πρόσεξα: ότι έχει διπλό το γράμμα Η, κάτι που οπωσδήποτε είναι σπανιότατο. Εδώ που τα λέμε, δεν νομίζω να υπάρχει κανονική λέξη της ελληνικής με δυο η.

Ωστόσο, όταν το συζήτησα στο Φέισμπουκ, μου επισήμαναν ότι στο όνομα του ποδοσφαιριστή δεν υπάρχει διπλό Η, διότι το επώνυμό του το γράφει «Χατζηισαΐας», όπως βλέπουμε και στην επίσημη σελίδα της Σουπερλίγκας. Και βέβαια, ο καθένας έχει κάποια ελευθερία στο πώς θα γράψει το επώνυμό του (δείτε, ας πούμε, τι γίνεται με τον Χατζιδάκι και τον Χατζηδάκη), αλλά αυτός ο τρόπος γραφής του Χατζηισαΐα σημαίνει ότι πριν πάει να γίνει χατζής θα λεγόταν Ισαΐας, αλλάζει δηλαδή τη γραφή ενός βαφτιστικού ονόματος. Και στα μικρά ονόματα, επειδή ακριβώς δεν ανήκουν μόνο σε μας και στην οικογένειά μας, οι βαθμοί ελευθερίας είναι λιγότεροι, παρά τον Γιάνη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αλφάβητο, Γλωσσικά ευτράπελα, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 194 Σχόλια »

Ο άγιος Οικουτούτος

Posted by sarant στο 7 Αυγούστου, 2015

Το σημερινό μας άρθρο είναι μικρότερο απ’ό,τι συνήθως, αλλά το καλοκαίρι τα μεγάλα κατεβατά μένουν αδιάβαστα. Επίσης, μπορεί να με κατηγορήσετε ότι λουφάρω, διότι θα σας παραθέσω ένα απόσπασμα από βιβλίο, το οποίο μάλιστα ούτε καν το πληκτρολόγησα, παρά το αντέγραψα από αλλού, και συγκεκριμένα από τον τοίχο μιας ομάδας στο Φέισμπουκ.

Βλέπετε, όταν το διάβασα μου άρεσε πάρα πολύ και το αντέγραψα για να το ανεβάσω κάποτε, επειδή τα κείμενα του Φέισμπουκ δεν γκουγκλίζονται και δεν είναι προσιτά σε όσους δεν είναι μέλη της συγκεκριμένης ομάδας.

Πρόκειται για ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Αρβανίτικο λεξικό» του Κωνσταντίνου Τσοπάνη, και έχει ως αντικείμενο μερικές παρεξηγήσεις που έκαναν οι αρβανίτες παπάδες που θα ήξεραν νέα ελληνικά αλλά δεν μπορούσαν να καταλάβουν τη γλώσσα της εκκλησίας.

Τέτοιες παρερμηνείες βέβαια έκαναν και κάνουν και οι φυσικοί ομιλητές της ελληνικής. Είναι γνωστή η εύθυμη ιστορία με τις κυρούλες που ακούγοντας την ευαγγελική περικοπή και λαβών [ο Ιησούς] άρτον ευχαριστήσας έκλασεν… αναφώνησαν, κάνοντας τον σταυρό τους, Μόσκος το πορδάκι σου, Χριστέ μου! Αλλά και η έκφραση «περνάει ζωή χαρισάμενη» από παρερμηνεία του «και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος» προέρχεται, και οι παρεξηγήσεις είναι αμέτρητες και θα συνεχίζονται στον αιώνα τον άπαντα μια και δεν φαίνεται πιθανό να στέρξει η εκκλησία να μεταφράσει τα ιερά κείμενα στα ελληνικά, αφού είναι γραμμένα στα ελληνικά -όπως και σε άλλα, έτσι και σ’ αυτό θα μάθουμε να ζούμε με το κόκαλο στο λαιμό, αφού ούτε να το καταπιούμε μπορούμε ούτε να το βγάλουμε.

Αλλά πλατειάζω. Οι αρβανίτες της ιστορίας ίσως θα είχαν έναν λόγο παραπάνω να ζητήσουν τα ιερά κείμενα στη γλώσσα τους, αλλά βέβαια η επίσημη Ελλάδα δεν δεχόταν με μεγάλη ευχαρίστηση την ύπαρξη άλλων γλωσσών στον ελλαδικό χώρο. Δίνω τον λόγο στον Κ. Τσοπάνη:

Οι Αρβανίτες των Μεσογείων, καθώς και το Αρβανίτικο στοιχείο της Ελλάδος εν γένει, τελούσε για αιώνες ακατήχητο θρησκευτικώς και ανίδεο εκκλησιαστικώς. Και για να εξηγούμαστε, δεν εννοούμε πως δεν θρήσκευε, αφού είχε βαθειά θρησκευτικότητα, αλλά πως δεν γνώριζε κατ’ ουσίαν το τι πίστευε αφού υπήρχε το βασικό εμπόδιο που ήταν η γλώσσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Εκκλησία | Με ετικέτα: , | 122 Σχόλια »

Η γαλή δεν είναι γάτα

Posted by sarant στο 24 Ιουλίου, 2015

Ανάμεσα στα χαρτιά που στοιβάζονται πάνω στο γραφείο μου υπήρχε, και σε πρόσφατο τεκτονικό σεισμό ήρθε στην επιφάνεια, ένα γράμμα που μου είχε στείλει φίλος δικηγόρος, φανατικός πολέμιος των νέων τεχνολογιών (φανταστείτε: δεν έχει καν μέιλ) στο οποίο εκθέτει ένα μικρογλωσσικό στιγμιότυπο που το βρίσκω ενδιαφέρον για το σημερινό μας θέμα -και ταυτόχρονα δίνω μια (μακρινή) πάσα για μελλοντικό (μακρινό) άρθρο.

Λέει ο φίλος μου στο γράμμα του: Να τι μπορείς να πάθεις όταν είσαι αφηρημένος και λειτουργείς μηχανικά. Σε Αγωγή κατά την ειδική διαδικασία άρθρου 681 Α ΚΠολΔ, ο εναγόμενος οδηγός είχε ισχυρισθεί συντρέχον πταίσμα του ενάγοντος, ότι δηλαδή φρενάρισε ξαφνικά διότι πετάχτηκε μπροστά του μια γάτα. Όταν ο Δικαστής Σ… [παραλείπεται μειωτικός χαρακτηρισμός] μελετούσε τη Δικογραφία, είχε μπροστά του αφενός τις Προτάσεις του, όπου ο πληρεξούσιός του Δικηγόρος είχε γράψει για «γαλή», και αφετέρου τα Πρακτικά της Δίκης, όπου η μάρτυρας  είχε καταθέσει για «μια γάτα». Αφηρημένος, και ενεργώντας μηχανικά, απέρριψε τον ισχυρισμό με το σκεπτικό ότι επρόκειτο για… γάτα και όχι για γαλή!

Επιπλέον, ο φίλος μου στέλνει φωτοτυπία από το έγκριτο Νομικό Βήμα (τόμος 31, σελ. 260) όπου περιγράφεται η υπόθεση. Μεταφέρω εδώ:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Γλωσσικά στιγμιότυπα, Γλωσσικά ευτράπελα, Νομικά | Με ετικέτα: , , | 187 Σχόλια »

Λογοπαίγνια και καλαμπούρια

Posted by sarant στο 12 Φεβρουαρίου, 2015

Το σημερινό σημείωμα είναι γραμμένο κάπως βιαστικά και έτσι κι αλλιώς δεν έχει τη φιλοδοξία να καλύψει το πραγματικά τεράστιο πεδίο των λογοπαιγνίων, αλλά πιο πολύ να δώσει εναύσματα και αφορμές για να καλυφθούν στα σχόλια οι διάφορες πτυχές του ζητήματος.

Λογοπαίγνιο, σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, είναι λεκτικό παιχνίδι του προφορικού λόγου κατά το οποίο, με τη χρησιμοποίηση φωνητικών ομοιοτήτων, αναγραμματισμών, αντιστροφής συλλαβών κτλ., μια λέξη ή μια φράση γίνεται διφορούμενη ή αλλάζει το νόημά της, π.χ. Σήκω Tάκη να φας που μπορεί να ερμηνευτεί και ως συκωτάκι να φας.

Η λέξη λογοπαίγνιο είναι μεταφραστικό δάνειο από το γαλλικό jeu de mots, παιχνίδι λέξεων. Υπάρχει και μια άλλη γαλλική λέξη, συνώνυμη, που την έχουμε δανειστεί, η λέξη calembour που έδωσε το δικό μας «καλαμπούρι». Στα γαλλικά calembour και jeu de mots είναι συνώνυμα, αλλά στα ελληνικά το καλαμπούρι έχει κάπως επεκταθεί μια και μπορεί να σημαίνει κάθε λεκτικό αστείο, κι ας μην περιλαμβάνει λογοπαίγνιο.

Η ετυμολογία του γαλλικού calembour έχει βασανίσει τους μελετητές χωρίς να έχει δοθεί ικανοποιητική εξήγηση. Στα αγγλικά, το λογοπαίγνιο λέγεται pun, μια λέξη επίσης σκοτεινής ετυμολογίας.

Στα αρχαία ελληνικά υπήρχε ο όρος «παρονομασία», κι ένας αρχαίος γραμματικός, ο Αλέξανδρος, στο βιβλίο «Περί σχημάτων», όπου εξετάζει τα ρητορικά σχήματα, ορίζει ως εξής την παρονομασία: Παρονομασία δὲ γίνεται͵ ὅταν τι τῶν ληφθέντων εἰς τὴν διάνοιαν ὀνομάτων ἢ ῥημάτων βραχὺ μεταποιήσαντες ἑτέραν κινήσωμεν ἔννοιαν͵ ὡς ἔχει τὸ ῥηθὲν ὑπό τινος πρὸς τὸν ἀμπελουργὸν τὸν δικαζόμενον συνεχῶς͵ αἱ ἄμπελοί σου οὐ κλήματα φέρουσιν͵ ἀλλ΄ ἐγκλήματα. Με μια μικρή μεταβολή μιας λέξης θέτουμε σε κίνηση μιαν άλλη σημασία, λέει ο Αλέξανδρος, όπως αυτό που είπε κάποιος σε έναν αμπελουργό που συνεχώς έμπλεκε σε δίκες: τα αμπέλια σου δεν βγάζουν κλήματα αλλά εγκλήματα, θα μεταφράζαμε.

Το λογοπαίγνιο πρέπει να είναι σκόπιμο· έτσι, τα σαρδάμ δεν είναι λογοπαίγνια, ούτε το είδος γλωσσικών σφαλμάτων που οι Άγγλοι αποκαλούν malapropism. Και στα αγγλικά, αν τύχει και χρησιμοποιήσει κανείς τυχαία δυο περίπου ομόηχες λέξεις κατά τρόπο που να μπορούσε να θεωρηθεί λογοπαίγνιο, μπορεί να προσθέσει «(no pun intended)» για να δηλώσει ότι ήταν συμπτωματικό και όχι σκόπιμο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , , , | 358 Σχόλια »

Δεν βυθίζω φριχτά γκλομπ ψύξης! (Τα πάντα γύρω από τα παντογράμματα)

Posted by sarant στο 16 Οκτωβρίου, 2014

 

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη παλιότερου ή μάλλον επανάληψη και συγχώνευση τεσσάρων παλιών άρθρων, που είχαν δημοσιευτεί στο ιστολόγιο τις (πολύ) πρώτες εβδομάδες της ύπαρξής του -και επειδή σήμερα έχουμε αρκετά περισσότερους αναγνώστες απ’ό,τι τον Μάρτιο του 2009, υποθέτω ότι αρκετοί δεν έχετε διαβάσει τα παλιά άρθρα. Δεν αποκλείεται μάλιστα κάποιοι να θέλετε να δοκιμάσετε την τύχη σας στην κατασκευή παντογραμμάτων, αν και σας προειδοποιώ ότι τα ρεκόρ που έχουμε ήδη πετύχει είναι δυσκολοκατάρριπτα.

Τι είναι τα παντογράμματα; θα ρωτήσετε. Όταν πρωτοδημοσιεύτηκαν τα άρθρα στο ιστολόγιο, η λέξη, που είναι απόδοση του ελληνογενούς αγγλικού όρου pangram, δεν γκουγκλιζόταν καν, αλλά σήμερα έχει αποκτήσει ακόμα και σελίδα στη Βικιπαίδεια. Παντόγραμμα λοιπόν είναι μια πρόταση στην οποία εμφανίζονται όλα τα γράμματα ενός αλφαβήτου, τουλάχιστον από μία φορά το καθένα, για παράδειγμα η αγγλική πρόταση The quick brown fox jumps over the lazy dog, που ίσως θα την έχετε συναντήσει, αφού χρησιμοποιείται συχνά στις σελίδες που επιδεικνύουν καινούργιες γραμματοσειρές.

Πράγματι, τα παντογράμματα, πέρα από την ψυχαγωγική αξία τους, είναι χρήσιμα και στην τυπογραφία και την ηλεκτρονική έκδοση, τον σχεδιασμό γραμματοσειρών κτλ.  αφού παρουσιάζουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου. Άλλοτε η απαίτηση είναι να περιλαμβάνουν απλώς όλα τα γράμματα, άλλοτε προστίθεται η απαίτηση να παρουσιάζουν και τα διακριτικά σημεία του αλφαβήτου.

Το διάσημο αγγλικό παντόγραμμα για την πηδηχτούλα αλεπού έχει συνολικά 37 γράμματα, δηλαδή δεν είναι και πολύ «οικονομικό» αφού το αγγλικό αλφάβητο έχει 26 γράμματα. Όμως είναι εύκολο να το απομνημονεύσεις, ενώ τα πιο οικονομικά παντογράμματα είναι ελαφρώς τραβηγμένα από τα μαλλιά, π.χ.:

Cwm fjord bank glyphs vext quiz, το οποίο είναι μεν τέλειο (26 γράμματα) αλλά δεν βγάζει νόημα και θέλει μετάφραση (Carved symbols in a mountain hollow on the bank of an inlet irritated an eccentric person, λέει η Βικιπαίδεια).

Πολύ καλό είναι και το γαλλικό Portez ce vieux whisky au juge blond qui fume, αλεξανδρινός στίχος, κι αυτό με 37 γράμματα αν μέτρησα καλά.

Μια ενδιαφέρουσα και γουστόζικη (τουλάχιστον για κάποιους) άσκηση είναι να προσπαθήσει κανείς να φτιάξει παντογράμματα με όσο το δυνατόν λιγότερα γράμματα, προτάσεις που να έχουν όλα τα γράμματα του αλφαβήτου και να βγάζουν νόημα, έστω κι αν χρειαστεί να τις τραβήξουμε (λίγο) από τα μαλλιά.

Στα ελληνικά, ένα παντόγραμμα που το βρίσκει κανείς και στη Βικιπαίδεια, είναι το Ξεσκεπάζω την ψυχοφθόρο βδελυγμία, που έχει 30 γράμματα, πολύ κοντά στα 24 που είναι το απόλυτο μίνιμουμ του ελληνικού αλφαβήτου (θα προσπεράσουμε την έλλειψη του τελικού ς, θα ζητήσουμε τα 24 κεφαλαία γράμματα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , | 153 Σχόλια »

Καρκινικά και παλίνδρομα

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2014

nipson2Θα το ξέρετε ίσως, καρκινική λέξη ή φράση είναι εκείνη που διαβάζεται και ανάποδα, όπως ας πούμε η λέξη ΣΕΡΡΕΣ ή η επιγραφή ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ, που τη βρίσκουμε συχνά σε εκκλησίες, ιδίως χαραγμένη επάνω σε κρήνες, όπως στη φωτογραφία, μια και ταιριάζει, αφού σημαίνει «Ξέπλυνε και τα ανομήματά σου, όχι μόνο το πρόσωπό σου». (Η φράση βρισκόταν αρχικά γραμμένη στο περιρραντήριο της Αγιασοφιάς στην Πόλη, αλλά δεν σώζεται πλέον εκεί).

Αυτή είναι η πιο διάσημη καρκινική φράση αλλά δεν είναι βέβαια η μοναδική. Όμως, γιατί τις λέμε καρκινικές; Επειδή, λέει, το μάτι για να τις διαβάσει κινείται πρώτα από τ’ αριστερά προς τα δεξιά και μετά από τα δεξιά προς τ’ αριστερά, δηλαδή σαν τον κάβουρα. Πάντως, η λέξη δεν είναι αρχαία, εννοώ ότι η λέξη «καρκινικός » δεν φαίνεται να υπάρχει στην αρχαία και βυζαντινή γραμματεία (το TLG δεν την έχει), ωστόσο οι βυζαντινοί, που ασχολούνταν με τέτοιες φράσεις, τις έλεγαν «καρκίνους» (καρκίνοι στίχοι βρίσκω στο λεξικό του Trapp).

Αναπόφευκτα, στην εποχή μας με την εξάπλωση της επάρατης νόσου, ο όρος «καρκινική λέξη» δεν ηχεί και πολύ ευχάριστα. Να σημειωθεί ότι σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες οι καρκινικές φράσεις ονομάζονται με έναν άλλο όρο, και μόνο η ελληνική γλώσσα διαφοροποιείται. Το αστείο είναι ότι αυτός ο άλλος όρος είναι ελληνογενής: παλίνδρομες λέξεις -palindromes σε αγγλικά και γαλλικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 183 Σχόλια »

Τι τρώει ο κοστοβόρος;

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2013

Όπως διαβάζω στις εφημερίδες, ο υπουργός Οικονομικών κ. Στουρνάρας απέκλεισε χτες τη λήψη νέων οριζόντιων μέτρων, δεδομένου ότι η οικονομία έχει ήδη οριζοντιωθεί, αλλά διευκρίνισε ότι: «Υπάρχουν περιθώρια στοχευμένων περικοπών σε δαπάνες καταργώντας π.χ. κοστοβόρες εξαιρέσεις στο ασφαλιστικό σύστημα από γενικούς κανόνες, εξαιρέσεις που δεν είναι κοινωνικά δίκαιες και χωρίζουν τους πολίτες σε πατρίκιους και πληβείους».

Δεν θα σταθώ στην ουσία της δήλωσης, πάντα υπάρχει κάτι να κόψεις από μια μερίδα του πληθυσμού, που δεν το έχει η άλλη μερίδα του πληθυσμού, και μετά θα πας να κόψεις κάτι της άλλης μερίδας που δεν το έχει η τρίτη και ούτω καθεξής, όμως εδώ δεν οικονομολογούμε αλλά λεξιλογούμε, οπότε θα εστιάσουμε την προσοχή μας στις κοστοβόρες εξαιρέσεις, και μάλιστα όχι στις εξαιρέσεις αλλά στις κοστοβόρες.

Η λέξη «κοστοβόρος» ακούγεται εδώ και κάμποσα χρόνια, αν και όχι πάρα πολλά. Από τα συμφραζόμενα καταλαβαίνουμε ότι «κοστοβόρος» χρησιμοποιείται από τον υπουργό με τη σημασία «δαπανηρός», «πολυδάπανος», ίσως και «επαχθής», κι αν γκουγκλίσουμε τη λέξη θα δούμε κι άλλα παραδείγματα χρήσης που συγκλίνουν στο ίδιο, π.χ. «κοστοβόρα για τον Γερμανό φορολογούμενο η ελληνική διάσωση» ή «η σύνδεση Ισραήλ-Ελλάδας με υποθαλάσσιο αγωγό φυσικού αερίου παραμένει μια πολύ κοστοβόρα λύση που παράλληλα εμφανίζει και τεχνικές δυσκολίες».

Γκουγκλίζοντας διαπιστώνουμε και κάτι άλλο, ότι το γκουγκλ δεν «ξέρει να κλίνει» τη λέξη. Αν δηλαδή βάλετε στο γκουγκλ τον τύπο «κοστοβόρος» θα πάρετε μόνο ακριβώς αυτές τις εμφανίσεις, στην ονομαστική πτώση του αρσενικού, ενώ αν βάλετε ένα γνωστότερο επίθετο θα πάρετε επίσης και τη γενική πτώση ή το θηλυκό του γένος. Το να μην «ξέρει» το γκουγκλ πώς κλίνεται μια λέξη, είναι μια έμμεση ένδειξη ότι η λέξη είναι φρέσκια, νεοφανής, δεν έχει ακόμα καθιερωθεί απόλυτα -κι ας βγάζει χιλιάδες γκουγκλιές. Μπορούμε πράγματι να τη χαρακτηρίσουμε νεολογισμό.

Στα σύγχρονα μεγάλα λεξικά δεν υπάρχει η λέξη, ούτε στο Αντίστροφο της Άννας Συμεωνίδη που έχει το πλουσιότερο λημματολόγιο απ’ όλα και που απαριθμεί καμιά εικοσαριά λέξεις σε -βόρος, μερικές σπανιότατες, αλλά όχι τον κοστοβόρο. Να σημειώσουμε πάντως ότι και στα σώματα κειμένων το θηλυκό του «ο κοστοβόρος» είναι, ευτυχώς, «η κοστοβόρα». Τον ίδιο τύπο υποθέτω θα χρησιμοποιεί ο υπουργός, διότι όταν λέει για «κοστοβόρες εξαιρέσεις» ο αντίστοιχος τύπος στον ενικό είναι «η κοστοβόρα εξαίρεση». Αν λέτε «η κοστοβόρος λύση», τότε στον πληθυντικό πρέπει να πείτε «οι κοστοβόροι λύσεις, τις κοστοβόρους λύσεις».

Για τη σημασία της λέξης κοστοβόρος δεν υπάρχουν διαφωνίες ή αμφιβολίες, αλλά πολλοί έχουν εκφράσει έντονες επιφυλάξεις για την ορθότητα του σχηματισμού του νεολογισμού. Λένε, και όχι άδικα, ότι με βάση την ετυμολογία της λέξης, αφού σαρκοβόρος είναι αυτός που τρώει σάρκες και χρονοβόρος αυτός που τρώει (ή τέλος πάντων καταναλώνει) χρόνο, ο κοστοβόρος θα έπρεπε να είναι αυτός που τρώει, δηλαδή καταναλώνει, μειώνει το κόστος, ενώ, όπως είδαμε, στην πράξη χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάτι που δημιουργεί κόστος -άρα, σωστότερο φαντάζει ο κοστογόνος, ας πούμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Επικαιρότητα, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , | 100 Σχόλια »

Η χήρα του καπετάνιου έπεσε από το παράθυρο

Posted by sarant στο 5 Ιουνίου, 2013

Σπάνια βλέπει κανείς να γράφονται στις εφημερίδες ή στους ειδησεογραφικούς ιστότοπους άρθρα αφιερωμένα σε μια λέξη, οπότε το γεγονός είναι τόσο σπάνιο που δεν πρέπει να περάσει ασχολίαστο από ένα ιστολόγιο σαν το δικό μας, αφιερωμένο στην ιστορία των λέξεων. Βέβαια, το άρθρο για το οποίο θα σας μιλήσω ανήκει στην κατηγορία των «αξιοπερίεργων», δεν είναι δηλαδή πολύ βαθυστόχαστο, και η εύθυμη ατμόσφαιρα επιτείνεται από ένα γουστόζικο μεταφραστικό λαθάκι, που άλλωστε μού έδωσε την αφορμή για τον τίτλο του δικού μου άρθρου. Αν απορείτε γιατί η καημένη η χήρα του καπετάνιου έπεσε από το παράθυρο θα πρέπει να κάνετε λίγην υπομονή, γιατί το μυστικό αποκαλύπτεται στο τέλος.

Δημοσιεύτηκε λοιπόν, σε κάμποσους ειδησεογραφικούς ιστότοπους, ένα άρθρο, σύμφωνα με το οποίο «με δικαστική απόφαση καταργήθηκε η μεγαλύτερη γερμανική λέξη«. Σύμφωνα με το άρθρο, η λέξη αυτή είναι η Rindfleischetikettierungsueberwachungsaufgabenuebertragungsgesetz, με 65 χαρακτήρες, και αναφέρεται σε έναν νόμο που «καθορίζει τους ελέγχους στο βοδινό κρέας», αλλά το δικαστήριο, λέει το άρθρο, έκρινε ότι η λέξη είναι πλέον άχρηστη, αφού με οδηγία της ΕΕ κρίθηκαν μη αναγκαίοι οι έλεγχοι στα υγιή ζώα. Ο νόμος αυτός, συνεχίζει το άρθρο, που ήταν γνωστός με τη συντομογραφία «RkReUeAUeG» τέθηκε σε ισχύ το 1999 με σκοπό την προστασία των καταναλωτών, καθώς εκείνη την εποχή εκφράζονταν έντονοι φόβοι για τη νόσο των «τρελών αγελάδων», δηλαδή τη σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών.

Ανατρέχοντας στο αγγλικό πρωτότυπο, πάνω στο οποίο ολοφάνερα βασίστηκε το ελληνικό άρθρο, βλέπουμε ότι η είδηση στραπατσαρίστηκε ελαφρώς κατά τη μεταφορά της στα ελληνικά. Καταρχάς, δεν είναι δυνατόν μια λέξη να καταργείται με δικαστική απόφαση -δηλαδή, τι θα πει το δικαστήριο; θα διατάξει μήπως τη διαγραφή της από τα λεξικά; Ή θα βάλει πρόστιμο σε όποιον τη γράψει; Αυτό που μπορεί να καταργηθεί με δικαστική απόφαση είναι ο νόμος που έχει για ονομασία του αυτή την μακρεπίμακρη λέξη. Βέβαια, με την κατάργηση του νόμου, επόμενο είναι και η λέξη να περιπέσει σε αχρησία, αλλά δεν είναι το ίδιο. Να προσθέσουμε ότι ο συγκεκριμένος νόμος δεν είχε ομοσπονδιακή, πανεθνική ισχύ στη Γερμανία, αλλά είχε ψηφιστεί στο ομόσπονδο κράτος (κρατίδιο για πολλούς) του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Ρεκόρ | Με ετικέτα: , , | 112 Σχόλια »

Λέξεις-πεταλούδες

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2013

Θα αναρωτηθείτε, σίγουρα, τι θέλει να πει ο τίτλος -τι να είναι τάχα αυτές οι λέξεις-πεταλούδες; Πολύχρωμες; Εφήμερες; Πετάνε μήπως από λουλούδι σε λουλούδι; Όχι, τίποτα από αυτά. Εδώ που τα λέμε, είναι αδύνατο να βρει κανείς τι εννοεί ο τίτλος αν δεν έχει υπόψη του ένα παλιότερο άρθρο άλλου ιστολογίου, ζητάω δηλαδή σταγόνα στον ωκεανό της μπλογκόσφαιρας, οπότε καλύτερα να το πάρει το ποτάμι.

Λέξεις-πεταλούδες αποκαλώ τις έννοιες εκείνες που εκφράζονται με διαφορετικές και όχι ομόρριζες λέξεις σε διάφορες γλώσσες, και συγκεκριμένα στα ελληνικά και το «ευρωπαϊκό πεντάγλωσσο» (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά και ισπανικά). Όταν λέω «όχι ομόρριζες» λέξεις, εννοώ να μην έχουν την ίδια ετυμολογία, να μην είναι η μια δάνειο από την άλλη ούτε καν να ανάγονται στην ίδια ρίζα (ινδοευρωπαϊκή, λατινική, παλαιογερμανική κτλ.) Μπορεί να μην φαίνεται, αλλά ο κανόνας αυτός είναι αρκετά περιοριστικός, όπως θα δούμε αμέσως πιο κάτω. Οι έξι γλώσσες του παιχνιδιού χωρίζονται σε τρεις λατινογενείς, δύο γερμανογενείς και μία ανάδελφη και τρισχιλιετή, οπότε δεν είναι και τόσο εύκολο -αν αντί για τα ιταλικά είχαμε, π.χ., μια σλάβικη γλώσσα, οι πεταλούδες θα γίνονταν πολύ περισσότερες.

Γιατί όμως λέξεις-πεταλούδες; Επειδή, απλώς, στο αρχικό άρθρο από το οποίο έχω εμπνευστεί το σημερινό, που το είχε γράψει ο Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος στο ιστολόγιο Αναμόρφωση πριν από τρία χρόνια παρά δύο μέρες, το αρχετυπικό παράδειγμα τέτοιας λέξης ήταν η λέξη «πεταλούδα», ή μάλλον η έννοια «πεταλούδα» που εκφράζεται με έξι διαφορετικές, μη ομόρριζες, λέξεις στις έξι γλώσσες του παιχνιδιού μας:

ΕΛ: πεταλούδα
EN: butterfly
FR: papillon
DE: Schmetterling
IT: farfalla
ES: mariposa

Εκ πρώτης όψεως οι λέξεις αυτές είναι διαφορετικής ετυμολογίας η κάθε μία, αλλά επειδή ποτέ δεν ξέρει κανείς ας κάνουμε ένα ετυμολογικό διάλειμμα, να δούμε αν επιβεβαιώνεται η εντύπωσή μας. Στα ελληνικά η πεταλούδα πιθανόν προήλθε από αμάρτυρο τύπο *πεταλίδα ή απευθείας από το πέταλο και το επίθημα -ούδα (ίσως λόγω σχήματος), ενώ μπορεί να έπαιξε ρόλο και το ελληνιστικό πετηλίς = ακρίδα. Στα αγγλικά, το butterfly παράγεται από το butter/βούτυρο και το fly/μύγα, αλλά γιατί; Δεν υπάρχει σίγουρη απάντηση, ίσως επειδή τον Μεσαίωνα πίστευαν ότι οι πεταλούδες έκλεβαν γάλα και βούτυρο. Η ίδια λογική, αλλά όχι η ίδια ρίζα, ισχύει και στο γερμ. Schmetterling, που πρέπει να ανάγεται στο διαλεκτικό Schmetten, από το τσέχικο smetana=κρέμα. Το γαλλ. papillon είναι μετεξέλιξη του λατινικού papilio, και από εκεί είναι και το δικό μας παπιγιόν. Το farfalla δεν έχει σίγουρη ετυμολογία, πιθανόν να είναι ονοματοποιία, εκφραστικός αναδιπλασιασμός για να δηλώσει το χτύπημα των φτερών της πεταλούδας, αν και κάποιοι έχουν δει προέλευση από το ελλ. φάλλαινα που ήταν ένα είδος εντόμου (οι αρχαίοι έλεγαν φάλ(λ)αινα και τη φάλαινα και το εντομάκι, παρά την κάποια διαφορά μεγέθους των δύο ζώων). Τέλος, το ισπανικό mariposa επίσης αβέβαιη ετυμολογία έχει. Kάπου είδα ότι κατά τον Κορομινάς προέρχεται από τη φράση Mari, posa(te)», που ακούγεται, λέει, σε παιδικά παιχνίδια και τραγουδάκια (Μαρία, στάσου; )

Αβέβαιες οι περισσότερες ετυμολογίες, αλλά διαφορετικά αβέβαιες άρα η πεταλούδα περνάει το τεστ. Όπως θα δείτε στο αρχικό άρθρο, ο Αθ. Αναγνωστόπουλος είχε δώσει τον τίτλο Η κίτρινη πεταλούδα, επειδή αρχικά φαινόταν ότι και η λέξη «κίτρινος» ανταποκρίνεται στο ίδιο κριτήριο (αφού: κίτρινος, yellow, jaune, gelb, giallo, amarillo), αλλά αν ψάξουμε στα λεξικά θα δούμε ότι το yellow και το gelb, πιθανώς και το giallo, ανάγονται στην ίδια παλαιογερμανική ρίζα, άρα το «κίτρινος» δεν είναι λέξη-πεταλούδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Ετυμολογικά, Μεταμπλόγκειν, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 269 Σχόλια »

Είναι τάχα ελληνική η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο;

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2013

Με ρώτησε προχτές ένας φίλος, αν είναι αλήθεια αυτό που διάβασε κάπου στον Ιστό, ότι η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο είναι ελληνική, αρχαία ελληνική πιο σωστά, κι ότι εμφανίζεται σε έργο του Αριστοφάνη. Του απάντησα ότι η μονολεκτική απάντηση είναι «όχι», η λακωνική απάντηση είναι «ναι και όχι», και ότι για περισσότερα θα έπρεπε να διαβάσει ένα παλιό μου άρθρο, όταν όμως διάβασα κι εγώ το παλιό μου άρθρο να το ξαναθυμηθώ, έκρινα ότι σηκώνει ανακαίνιση και νέα παρουσίαση, όχι μόνο επειδή έχουν περάσει σχεδόν τρία χρόνια απ’ την πρώτη του δημοσίευση, αλλά επειδή εδώ θα ενσωματώσω και υλικό από τα σχόλια του παλιότερου άρθρου. Να πω ότι το παλιότερο άρθρο είχε αντλήσει υλικό από το εξαιρετικό ιστολόγιο Ηλληνιστεύκοντος του φίλου Νικ. Νικολάου, που έχει πάψει (ελπίζω προσωρινά) να ιστολογεί.

Το άρθρο στο οποίο με παρέπεμψε ο φίλος μου, που το είχα δει κι εγώ γιατί κάνει κύκλους στο Διαδίκτυο από τον έναν ιστότοπο στον άλλο, ισχυρίζεται ότι «Στο βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες έχει καταγραφεί η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο η οποία είναι ελληνική. Μοναδικό ρεκόρ κατέχει η ελληνική γλώσσα καθώς η μεγαλύτερη πραγματική λέξη στον κόσμο υπάρχει στο έργο «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη και αποτελείται από 172 γράμματα, 27 συνθετικά και 78 συλλαβές! Ο Αριστοφάνης εκμεταλλεύεται στο έπακρον την εκπληκτική ευχέρεια της Ελληνικής να σχηματίζει πολυσύλλαβες λέξεις, περιγράφοντας μέσα σε 172 γράμματα μια ολόκληρη συνταγή μαγειρικής, η οποία περιλαμβάνει ένα συνονθύλευμα τροφών!»

Να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Η 78σύλλαβη αυτή λέξη υπάρχει και είναι σίγουρα η μεγαλύτερη λέξη της αρχαίας  ελληνικής γραμματείας. Θα την έχετε ίσως ακούσει, είναι μια συνταγή από τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, ένα φαγητό αποτελούμενο από 17 συστατικά:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιο­λιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτο­πιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερυγών

Έχει μέσα διάφορα ψάρια, πουλερικά, θαλασσινά, έναν λαγό, μέλι, που όλα μαζί βράζουν στη χύτρα. Ξεκίνησα να το «μεταφράσω» αλλά κόλλησα και τα παράτησα, βρήκα όμως κάπου στο Διαδίκτυο μια μετάφραση:

γιουβετσοψαροσάλαχαγαλεοκεφαλόψωμα
τουρσοτσιχλοπίτσουνακοκορολαγοστίφαδα
κοτσυφομελοπίπεραστραγαλοτυροπέτμεζα
τρυγονομυαλομύζηθραψητοκοτοπερίστερα
κρεμμυδοσκορδολάχαναντοματοαγγουροράπανα.
Την έκοψα σε μικρότερα κομμάτια για να διαβάζεται πιο εύκολα. Πάντως, η αρχαία λέξη πιάνει 172 χαρακτήρες (δεν έκατσα να μετρήσω, πιστεύω τη βιβλιογραφία).

Ωστόσο, η λέξη του Αριστοφάνη, αν και επί πολλά χρόνια εθεωρείτο η μεγαλύτερη στον κόσμο, έχει χάσει τα πρωτεία. Κάποιοι… ανθέλληνες ξέθαψαν σε ένα σανσκριτικό έργο του 16ου αιώνα (ένα μίγμα πεζού και ποίησης, και μάλιστα γραμμένο από γυναίκα, την κυρία Tirumalamba), μια σανσκριτική λέξη η οποία (μεταγραμματισμένη στο λατινικό αλφάβητο) πιάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 428 χαρακτήρες. Θαυμάστε το τέρας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ρεκόρ, Συγκριτικά γλωσσικά, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 160 Σχόλια »

Ο κουρέας από την Ιαπωνία: μια φιλολογική φάρσα πριν από 107 χρόνια

Posted by sarant στο 15 Φεβρουαρίου, 2011

 

Το περιοδικό Νουμάς του Δημήτρη Ταγκόπουλου κυκλοφόρησε το 1903 και γρήγορα αναδείχτηκε σε μαχητικό όργανο των δημοτικιστών, των μαλλιαρών όπως γρήγορα αποκλήθηκαν. Την ίδια χρονιά σημειώθηκαν τα αιματηρά Ορεστειακά, οι ταραχές που υποκινήθηκαν από τον υπερκαθαρευουσιάνο καθηγητή Μιστριώτη με αφορμή τη μετάφραση (σε απλή καθαρεύουσα) της Ορέστειας, ενώ πριν από 2 χρόνια, το 1901, ο ίδιος είχε προκαλέσει άλλες αιματηρές ταραχές, τα Ευαγγελικά, με αφορμή τη μετάφραση του Ευαγγελίου στη δημοτική από τον Αλέξ. Πάλλη.

Είχε προηγηθεί η Τέχνη, το πρωτοποριακό αν και βραχύβιο περιοδικό του Κ. Χατζόπουλου, που γραφόταν στη δημοτική αλλά περιείχε κυρίως λογοτεχνική ύλη, χωρίς μαχητικά γλωσσικά άρθρα. Τότε ήταν που βγήκε κι η ονομασία «Μαλλιαροί» για τους δημοτικιστές και νονός ήταν ο Ιωάννης Κονδυλάκης, σε κάποιο του χρονογράφημα· λένε ότι εμπνεύστηκε την ονομασία από τους δημοτικιστές λογοτέχνες αδελφούς Πασαγιάννη, που είχαν μακριά μαλλιά, αν και υπάρχουν και άλλες απόψεις για τη γέννηση του όρου. Το ειρωνικό είναι ότι ο ίδιος ο Κονδυλάκης, όταν απαλλάχτηκε από το μαγγανοπήγαδο της δημοσιογραφίας, μεταστράφηκε σε δημοτικιστή κι έδωσε το κύκνειο άσμα του, την αριστουργηματική Πρώτη αγάπη, σε υποδειγματική δημοτική με πινελιές της κρητικής διαλέκτου. (Μπορείτε να διαβάσετε εδώ αυτή τη θαυμάσια νουβέλα, που την είχα ανεβάσει στον παλιό μου ιστότοπο ψηφιοποιημένη χάρη στη βοήθεια καλής φίλης).

Τους μαλλιαρούς τούς πείραζαν οι καθαρευουσιάνοι κατασκευάζοντας διάφορες υπερδημοτικιστικές φράσεις, ότι τάχα τον Μυστικό δείπνο τον έλεγαν Κρυφό Τσιμπούσι, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο Κώτσο Παλιοκουβέντα και την Ηλέκτρα Κεχριμπάρω. Βέβαια, το πείραγμα αυτό δεν ήταν και τόσο αθώο, αφενός επειδή η μία πλευρά συγκέντρωνε όλη την εξουσία και απαιτούσε από την πολιτεία να πάρει κατασταλτικά μέτρα εναντίον της άλλης, και αφετέρου επειδή τα συκοφαντικά αυτά πειράγματα πολύς κόσμος τα πίστευε για αληθινά –μερικοί ακόμα τα πιστεύουν.

Αλλά και από τις στήλες του Νουμά ο Ταγκόπουλος δεν χάριζε κάστανα. Σαν αντίποινα για το «μαλλιαροί» και το «Παλιοκουβέντα» είχε βγάλει παρατσούκλια στους αντιπάλους του: τον Χατζιδάκι τον έλεγε Κασσιδάκι (γενική: του Κασσιδάκεως) και τον Μιστριώτη Μυξιώτη, ενώ δεν έχανε ευκαιρία, στο Βαρβαροπάζαρο που είχε καθιερώσει, να σχολιάζει δηκτικά τους σολοικισμούς των πούρων καθαρευουσιάνων.

Στα αλληλοπειράγματα ο Ταγκόπουλος δεν ήταν μόνος· συμμετείχαν και οι πιστοί Νουμαδικοί· για παράδειγμα, όταν η Εστία, για να τον πειράξει, έγραψε «Αργύριος Επταλιώτης» το όνομά του, ο Αργύρης Εφταλιώτης έγραψε ότι αν το πάμε έτσι θα αρχίσει κι αυτός να προφέρει όπως στα αρχαία, δηλαδή με τη δασεία να ακούγεται, το όνομα της γλωσσαμυντορικής εφημερίδας.

Ενώ από τις στήλες των εφημερίδων μαινόταν αυτός ο γουστόζικος πόλεμος, μια άλλη, πολύ σοβαρότερη σύγκρουση άρχιζε στην άλλη άκρη του κόσμου, ο ρωσο-ιαπωνικός πόλεμος. Η εξωτική αυτή σύρραξη αιχμαλώτισε τη φαντασία των Ελλήνων που την παρακολούθησαν παθιασμένοι από τις στήλες των εφημερίδων –ενίοτε δίνοντας και συμβουλές στρατηγικής, όπως το περίφημο «Δεξιότερα Κουροπάτκιν». Επισήμως ήμασταν με τους ομόδοξους Ρώσους, αλλά η αποφασιστικότητα και η ταχύτητα των Ιαπώνων γοήτευσαν πολλούς (και από τότε ονομάστηκαν ‘Ιάπωνες’ μια ομάδα μεταρρυθμιστών βουλευτών). Τέλος πάντων, το βέβαιο είναι ότι είχε εξαφθεί το ενδιαφέρον για τον μεγάλο άγνωστο, την Ιαπωνία.

Έτσι, στο φ. 81 του Νουμά με ημερομηνία 1.2.1904 δημοσιεύτηκε το εξής ποίημα:

ΕΙΚΟΝΕΣ

(Από τα λυρικά του μεγάλου ποιητή της Γιαπωνίας Συέρ Υόκο (Syer-Yoko), μεταφρασμένα απ’ το αγγλικό)

Ώρα γλυκιά προβάλλει,
τη φύση στεφανώνει πέρα ως πέρα,
η μουσκιά χύνει μόσκους στον αγέρα,
σαν την καρδιά που απ’ τον πόνο πάλλει…

Μαγνάδια χύνουν του ήλιου οι αχτίδες
από τα ύψη τ’ ουρανού κι από τα βάθη
λιοπύρια, φλόγες και δροσιάς ρανίδες
λες και σκορπιώνται αφ’ της Υέκκας(*) το καλάθι.

Ίσκιοι κρυφοί μέσα στ’ απόσκια δάση
απλώνουνται στ’ αυλάκι το δροσάτο…
Ροβόλα, βοσκοπούλα, παρά κάτω
η φλόγα της αγάπης να σε πιάσει –
σαν το αρνί, τ’ αθώο, το μικρό
που στη στιγμή που αξέγνοιαστο περνάει
από κοντά στ’ αγκάθι το πικρό
ραφές ραφές τ’ αγκάθι το μασάει…

Αξέγνιαστο κι αταίριαστο πουλί,
φωλιά γυρεύει για να πιάσει ταίρι,
ρουμάνια, δάση παίρνει, άγρια μέρη,
όπου αγάπη να ’βρει ντροπαλή.

Σαν βρίσκει τη και παίρνει τη στο πλάι,
ύστερις από τα γλυκολαλήματα,
νέα ζωή παλιά ζωή χαλάει
η αγάπη με χαρές καi με φιλήματα…

Σώπα, καρδιά, και σβήσε τη μαυρίλα!
σώπα κι άνοιξ’ ορθάνοιχτα τα φύλλα
από τον πόνο, πόνο θα ’βρεις, στο ’πα·
σώπα καρδιά μου! σώπα!…. σώπα!

ΑΒΓΕΡΙΝΟΣ

(*) Υέκκα πρέπει να είναι ίσως η Πανδώρα των γιαπωνέζων.

Επειδή το χέρι πάει μόνο του, εκσυγχρόνισα την ορθογραφία, εκτός από την υπογραφή που είναι δηλωτική μιας (υποτιθέμενης) γλωσσικής στάσης.

Πώς σας φαίνεται το ποίημα; Όχι κι άσκημο αν και έχουμε επιφυλάξεις για τη μετάφραση –και κάπως υπερβολικά βαλκανικές φαίνονται οι εικόνες του. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο στο ποίημα, που είναι δύσκολο να το δούμε, εκτός αν μας το έχουν μαρτυρήσει: το ποίημα σχηματίζει ακροστιχίδα, με τα πρώτα γράμματα κάθε στίχου. Διαβάστε το: Ω, της μαλλιαρής παραφροσύνης σας!

Όσο για τον ποιητή, τον Συέρ Υόκο, θα ταίριαζε πιο πολύ στη Νομανσλάνδη, που δεν είχε ανακαλυφτεί το 1904. Αν κοιτάξουμε ξανά το όνομά του, θα δούμε ότι το (εντελώς μη ιαπωνικό) Συέρ Υόκο αν διαβαστεί ανάποδα δίνει: Ο κουρεύς. Παναπεί, ο τιμωρός των μαλλιαρών.

Το ποίημα δηλαδή ήταν φάρσα, που κάποιος καθαρευουσιάνος το είχε στείλει στον Ταγκόπουλο με αποκλειστικό στόχο να καταφέρει να δημοσιευτεί απαρατήρητη στο προπύργιο των μαλλιαρών η αντιμαλλιαρή ακροστιχίδα. Ο Ταγκόπουλος φυσικά ήξερε τον αποστολέα, ήταν και φίλοι, αλλά έτσι κι αλλιώς καναδυό μέρες αργότερα τον έμαθαν όλοι οι παροικούντες τη φιλολογική Ιερουσαλήμ, μια και ο δράστης, ο γνωστός δημοσιογράφος και λόγιος Πολύβιος Δημητρακόπουλος, βγήκε στο Εμπρός και περηφανεύτηκε για τη σκανταλιά του. Μερικές εφημερίδες δεν έχασαν την ευκαιρία να δουλέψουν τον Ταγκόπουλο για το πάθημά του –θα τον είχαν και άχτι από προηγούμενα δικά του πειράγματα– ενώ άλλες επέκριναν τον φαρσέρ, ότι δεν λύνονται με φάρσες οι γλωσσικές και φιλολογικές αντιπαραθέσεις.

Σε επόμενο τεύχος του Νουμά, οι νουμαδικοί έγραψαν διάφορα εναντίον του Δημητρακόπουλου, αποκαλώντας τον με ένα παλιό του ψευδώνυμο, το «Κουρούπης» (αν και είχε πια πάρει το πολύ πιο αριστοκρατικό Pol Arcas), αλλά ο ίδιος ο Ταγκόπουλος, με αξιοπρέπεια παραδέχτηκε ότι έβαλε τους στίχους επειδή, σαν γιαπωνέζικοι που ήταν, τους έκρινε επίκαιρους και αξιοπερίεργους και ότι δεν μπορεί να καταγίνεται από το πρωί ίσαμε το βράδυ «να ανακαλύπτω τις ακροστιχίδες (όπως κάμνουν οι μικροί συνδρομηταί της Διαπλάσεως και οι μεγάλοι Ιαπωνο-έλληνες ποιηταί) σ’ όσα πεζά και έμμετρα μου στέλνουν». Γενικά, όταν την έχεις πατήσει σε μια φάρσα, η καλύτερη τακτική είναι να το παραδεχτείς αξιοπρεπώς.

Να γυρίσουμε λίγο στο ποίημα, που ξαναλέω ότι δεν το βρίσκω κακό παρά το γεγονός ότι γράφτηκε με βασικό σκοπό την ακροστιχίδα. Θα προσέξατε το εξεζητημένο λεξιλόγιο, που ήταν χαρακτηριστικό στην ποίηση της εποχής, που όλη σχεδόν γραφόταν πια στη δημοτική. Δεν λείπουν και τα μαγνάδια, λέξη που την είχε χρησιμοποιήσει σε ένα ποίημά του ο Χατζόπουλος και από τότε την είχαν πάρει σκοινί κορδόνι όσοι ήθελαν να χτυπήσουν μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια: και τη δημοτική και την καινούργια ποίηση, όπως ας πούμε ο Σουρής.

Δεν ξέρω αν ο Ταγκόπουλος συμφιλιώθηκε αργότερα με τον Δημητρακόπουλο· πάντως, ο τελευταίος, σε αντίθεση με άλλους αντιμαλλιαρούς που αργότερα μεταστράφηκαν και αγκάλιασαν τη δημοτική, συνέχισε να εχθρεύεται κάθε τι το καινούργιο: όταν το 1910 ξέσπασε το σκάνδαλο με τους «οσκαρουαϊλδιστές» του περιοδικού Ανεμώνη, ο Pol Arcas δεν παρέλειψε να γράψει για τις έκφυλες έξεις και τους ξυρισμένους «αρτιφυείς μύστακας» και να προτείνει να ονομαστεί το περιοδικό τους Αναιμώνη, ότι τάχα οι λεπταίσθητοι νεαροί πάσχαν από αναιμία, ενώ εκεινού το αίμα κόχλαζε.

 

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Γλωσσικά στιγμιότυπα, Γλωσσικά ευτράπελα, Πρόσφατη ιστορία, Παρωδίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 59 Σχόλια »

Ο Ροβιόλης κατοικεί στην οδό Γραφημώνος

Posted by sarant στο 24 Ιανουαρίου, 2011

Το σημείωμα αυτό, που το υποσχέθηκα πριν από μερικές μέρες, αναβιώνει ένα παλιότερο σημείωμά μου, για το ραμόνι και τα λουμπέσα, που εδώ και καιρό λογάριαζα να το ξαναπαρουσιάσω, μια και έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που είχε πρωτοεμφανιστεί και πολλοί φίλοι του ιστολογίου δεν το έχουν διαβάσει (όταν το δημοσίεψα, το ιστολόγιο δεν είχε κλείσει δέκα μέρες ζωής και δεν ήταν πολύ γνωστό) και, το κυριότερο, δεν έχουν συνεισφέρει τα σχόλιά τους.

Κατά σύμπτωση, τις προάλλες ήρθε στο προσκήνιο η θρυλική Νομανσλάνδη, και μου φάνηκε πως πολλά «ραμόνια» μπορούν να πολιτογραφηθούν αμέσως Νομανσλανδιανοί, κι έτσι μ’ ένα σμπάρο χτυπάμε πολλά τρυγόνια. Επειδή όμως μας διαβάζουν και φίλοι που δεν καταλαβαίνουν την ορολογία, πρέπει να εξηγηθώ. Τι είναι ραμόνι;

Το ραμόνι είναι λέξη παιδική, περίπου ιδιωτική, και στην προκειμένη περίπτωση δική μου. Μικρός, άκουγα τους γονείς μου να τραγουδούν Θεοδωράκη, τον Επιτάφιο, και να λένε:

Μα το καράβι βούλιαξε κι έσπασε το τιμόνι
και στου πελάγου το βυθό πλανιέμαι τώρα μόνη.

Ίσως επειδή δεν μου πήγαινε να συνδέσω την αρρενωπή φωνή του Μπιθικώτση με θηλυκό επίθετο (τώρα μόνη), το παράκουσα: πλανιέμαι το ραμόνι, κι έπλασα με το νου μου κάποιο μικρό ανυπεράσπιστο ζωάκι που περιπλανιέται στο βυθό του πελάγου. Και, «μπαμπά, τι είναι το ραμόνι;» οπότε έγινε μεγάλο γέλιο.

Τέτοια παρακούσματα είναι πολύ διαδεδομένα, ο καθένας έχει τα δικά του και περιμένω να τα αναφέρετε εδώ. Αποφάσισα να τα λέω ραμόνια, όχι μόνο επειδή το ραμόνι είναι δικό μου, αλλά διότι το ραμόνι χτυπάει πάντα δυο φορές. Τι εννοώ; Πριν από λίγο καιρό, συζητώντας με συνάδελφο που είναι καμιά δεκαριά χρόνια μικρότερος, βρήκα ότι κι εκείνος είχε, σαν παιδί, πλάσει το δικό του ραμόνι, κι εκείνος από τραγούδι του Μίκη, αλλά όχι από τον Επιτάφιο, παρά από τα Τραγούδια του αγώνα -λογικό άλλωστε, αφού είναι μικρότερος δέκα χρόνια. Και στον Ωρωπό, εκεί που λέει: Κλαίει η μάνα τώρα μόνη, κλαιν τα δέντρα τα βουνά, ο φίλος μου συγκινιόταν για το καημένο το ραμόνι που το έκλαιγε η μάνα του. Ίσως επειδή είχε χαθεί και περιπλανιόταν στου πελάγου το βυθό!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Γλωσσικά ευτράπελα | Με ετικέτα: , , , | 308 Σχόλια »