Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γλωσσικά ταξίδια’ Category

Βεγγαλικά στο μπανγκαλόου

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2021

Ή όπως αλλιώς το γράφουμε. Οι δυο λέξεις του τίτλου έχουν κοινή καταγωγή, κάτι που ίσως δεν φαίνεται διά γυμνού οφθαλμού και που μας δίνει το θέμα για το σημερινό σύντομο άρθρο.

Και οι δυο αυτές λέξεις, λοιπόν, έλκουν την καταγωγή τους από τις μακρινές Ινδίες -και, ειδικότερα, από την βορειοανατολική πλευρά της ινδικής υποηπείρου. Είναι πολλές οι λέξεις με απώτερη ινδική προέλευση που έχουμε στο λεξιλόγιό μας και κάποιες από αυτές έχουν γίνει διεθνείς όροι και έχουν περάσει σε πολλές γλώσσες μέσω των αγγλικών, από τον καιρό της αποικιοκρατίας, χωρίς να φαίνεται η αρχική τους προέλευση.

Παράδειγμα, το τανκς ή τανκ, από το αγγλ. tank, που σημαίνει όχι μόνο το τεθωρακισμένο άρμα μάχης αλλά και τη δεξαμενή, που ήταν και η αρχική σημασία -και που έχει ινδική προέλευση. Όπως και το σαμπουάν, που επίσης ανάγεται στο αγγλ. shampoo, επίσης φερμένο από την Ινδία.

Έτσι και το μπάνγκαλοου. Εμείς χρησιμοποιούμε τον όρο για μονόροφα ενοικιαζόμενα καταλύματα που ανήκουν σε ξενοδοχειακό συγκρότημα. Σε αντιδιαστολή με τα δωμάτια του ξενοδοχείου, που είναι το ένα πλάι στο άλλο, τα μπάνγκαλοου είναι αυτόνομα σπιτάκια και συνήθως έχουν μεγάλες βεράντες.

Σε μας η λέξη ειναι δάνειο από το αγγλικό bungalow, αλλά η αγγλική λέξη είναι αγγλοϊνδικής προέλευσης και ανάγεται στο bangalo της γλώσσας Γκουτζαράτι, και αυτό στο bangla της Χίντι, που κατά λέξη σημαίνει «της Βεγγάλης», δηλαδή «σπίτι χτισμένο στο στιλ της Βεγγάλης», που χρησιμοποιήθηκε αρχικώς για μονόροφα οικήματα με αχυροσκεπή.

Αρχικά τα σπίτια αυτά θα ήταν καλύβες ίσως, αλλά στην αγγλοκρατούμενη Ινδία ο όρος bungalow χρησιμοποιήθηκε τελικά για τα σπίτια των Άγγλων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ληξιαρχείο, Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 127 Σχόλια »

Ετυμολογικές τοπωνυμικές περιπλανήσεις (μια συνεργασία του Σπ. Βλιώρα)

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2021

Κι άλλες φορές έχουμε συζητήσει στο ιστολόγιο για τοπωνύμια και την ετυμολογία τους. Ο φιλόλογος Σπυρίδων Βλιώρας, που διδάσκει στην Καλαμπάκα και έχει κάνει πολύ αξιόλογες έρευνες γλωσσικές και λαογραφικές, μου έστειλε μια μελέτη του για τοπωνύμια της περιοχής, που θα ήθελε να συζητηθεί στο ιστολόγιο. Η πλήρης μελέτη του κ. Βλιώρα είναι εδώ, στις σελίδες του κ. Βλιώρα, πολύ καλαίσθητα εικονογραφημένη.

Είχα αρχικά σκοπό παρουσιάσω αποσπάσματα της μελέτης, με τα περισσότερα (και γνωστότερα) τοπωνύμια. Τελικά όμως σκέφτηκα ότι πολλοί κατάγονται απο αυτά τα μέρη, οπότε ένα τοπωνυμιο άγνωστο σε μένα μπορει να ενδιαφέρει άλλους. Οπότε, δημοσιεύω ολόκληρη τη μελέτη του κ. Βλιώρα, αλλά παραλείπω αρκετές από τις εικόνες για να μη βαρύνει υπερβολικά το αρχείο.

Παραλείπω επίσης την εισαγωγή, παρόλο που συμφωνώ απόλυτα με όσα γράφονται από τον κ. Βλιώρα, για να μην ξεστρατίσει η συζήτηση στο αιώνιο δίλημμα «αυγό ή αβγό» (έχω βέβαια επίγνωση ότι χρωστάω άρθρο!).

Ετυμολογικές τοπωνυμικές περιπλανήσεις (του Σπυρ. Βλιώρα)

Χαρτογραφική επεξεργασία Σπ. Βλιώρας

Εδώ και μήνες έχω ξεκινήσει να γράφω για την Καλαμπάκα και την ευρύτερη περιοχή της προεπαναστατικά και μέχρι τη δημιουργία του πρώτου ελεύθερου ελληνικού κράτους, στα πλαίσια του εορτασμού των 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821. Συχνά στην εργασία αυτή αναφέρονται διάφορα τοπωνύμια, που η ορθογραφική τους γραπτή αποτύπωση εγείρει αμφιβολίες: από ποιο νησί ετυμολογείται το Καρπενήσι και γράφεται με –η–; Πόσο κλεινός ήταν (και είναι!) ο Κλεινοβός και γράφεται με –ει–; Και πώς θα γράψουμε το ορεινό χωριό του νομού Τρικάλων που βρίσκεται στις πλαγιές της Πίνδου και σε υψόμετρο 1.000 μέτρων στη θέση 39°32’12.8″N 21°24’24.7″EΠύρραΠύραΠείραΠήρα ή Πίρα;

Αφού λοιπόν η «ορθογραφία είναι (…) ζήτημα ετυμολογικής προέλευσης των λέξεων»,13 ας εφαρμόσουμε την αρχή αυτή και στην ορθογράφηση των παρακάτω τοπωνυμίων.

Κλινοβός

Για τον Κλινοβό (είτε πρόκειται για το χωριό στη θέση 38°41’17.4″N 21°50’28.7″E, που σήμερα λέγεται Νεοχώρι Ναυπακτίας Αιτωλοακαρνανίας είτε για τον …δικό μας) έχουμε ξαναγράψει: «Το χωριό αυτό μετονομάστηκε στις 20 Νοεμβρίου 1957 με το ΦΕΚ 253/1957 σε Κλεινό,14 σε μια όψιμη προσπάθεια αποτυχημένης απάντησης στις ανερμάτιστες θεωρίες του Φαλμεράυερ και σύνδεσής του με το αρχαιοελληνικό κλέος. Στην πραγματικότητα προέρχεται από την σλαβική15 λέξη клин / klin, που σημαίνει «σφήνα»,16 όπως και η απώτερη πρωτοσλαβική *klinъ17 «Η κατάληξη –(ο)βο18 προέρχεται από την σλαβική κατάληξη –ово / –ов (πρωτοσλαβική –ovъ),19 που χρησιμοποιείται σε κτητικά επίθετα και δηλώνει «κάτι που ανήκει σε κάποιον» ή χρησιμοποιείται σε οικογενειακά ονόματα, προκειμένου να δηλώσει καταγωγή ή συγγενική σχέση.20»21

Ενδιαφέροντα είναι και όσα γράφει ο μελετητής της τοπικής μας ιστορίας «για το σημερινό όνομα του Κλινοβού. Το σημερινό όνομα του Κλινοβού είναι “Κλεινός” (…). Αλλά ποια σχέση υπάρχει μεταξύ του ονόματος Κλινοβός με το όνομα “Κλεινός”; Και ασφαλώς θα δόθηκε κάπως πρόχειρα και αυθαίρετα. Βέβαια η ονομασία Κλινοβός είναι ξενική, και έπρεπε να παραμείνει έτσι, όπως έγινε και με άλλα τοπωνύμια της περιοχής, γιατί το ασπροποταμίτικο αυτό χωριό πέρασε στην ιστορία μ’ αυτό το όνομα. Και αν ήταν επιβεβλημένο να αλλάξει το όνομά του, τότε θα έπρεπε να ονομαστεί «Λιακαταίικα», προς τιμήν του Γρηγόρη Λιακατά, που έπεσε στον Ντολμά το 1826. Άλλωστε ποιο χωριό της περιφέ­ρειας έχει να επιδείξει τέτοιον ήρωα του ’21; Δεν πρέπει να αγνοούνται τα κατορθώματά του από τους σύγχρονούς του συμπατριώτες. Είναι, λοιπόν, ανάγκη το σημερινό του όνομα να φύγει, γιατί θεωρείται, συν τοις άλλοις, και ιεροσυλία και περιφρόνηση στον Γρηγόρη Λιακατά, το λιοντάρι αυτό της Πίνδου.»22

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Ορθογραφικά, Πατριδογνωσία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , , | 168 Σχόλια »

Γαλαξιδιώτικες λέξεις -και μια ιστορία (μια συνεργασία του Gpointofview)

Posted by sarant στο 28 Ιανουαρίου, 2021

Πολλές φορές έχουμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο διηγήματα του φίλου μας του Τζι -το τελευταίο πριν από δυόμισι μηνες θα το βρείτε εδώ, όπου και λινκ προς τα προηγούμενα.

Αλλά τα διηγήματα δημοσιεύονται Κυριακή. Σήμερα, μέρα καθημερινή, έχουμε μιαν αλλιώτικη συνεργασία του -που όμως έχει και λογοτεχνική διάσταση, ή έστω αφηγηματική.

Ο Τζι έστειλε μια συνεργασία που εντάσσεται σε μιαν άλλη κατηγορία συνεργασιών που έχουμε καθιερώσει στο ιστολόγιο, με διαλεκτικό λεξιλογικό υλικό από διάφορες περιοχές της χώρας. Κι έτσι, αφού απο παιδί παραθερίζει στο Γαλαξίδι, κάθισε και συγκεντρωσε μερικές λέξεις που «τις λένε αλλιώς στο Γαλαξίδι απ’ό,τι στην Αθήνα». Θα προσέξετε ότι η αλιευτική και ναυτική ορολογία έχει παραπάνω από ευπρόσωπη παρουσία στο δείγμα.

Όμως αυτό είναι η αρχή. Διότι, με αφορμή μια λέξη, ένα τοπωνύμιο, το άρθρο μετεξελίσσεται σε αφηγημα για την ιστορία μιας σπηλιάς που σημάδεψε τα καλοκαίρια στο Γαλαξίδι πριν από δεκαετίες. Πείτε το και ανάμνηση παλιών εποχών.

Οπότε, δίνω τον λόγο στον Τζι και στη διπλή συνεργασία του. Bάζω δυο σχόλια σε αγκύλες.

Εκτός από την πρώτη, τουριστική, φωτογραφία, οι υπόλοιπες είναι δικές του.

Λέξεις που δεν ήξερα στην Αθήνα, όπως τις άκουσα στο Γαλαξίδι

Αβέρτο, το = δες μπαλαέρας

Αγάνα, η = το μικρό αγκαθάκι, τα λεπτά κόκαλα των ψαριών

Αγιούτο, το = βοήθεια, ιταλικό «δος μου έν’ αγιούτο»

Αλπή, η = αλεπού

Αναφόρι, το = μικρή ριπή ανέμου, συνήθως προπομπός του μαΐστρου

Αντιμάμαλο, το =  σύγκρουση κυμάτων αντίθετης κατεύθυνσης, συνήθως  κάποια μέτρα από την ακτή καθώς ανακλώνται τα προγενέστερα κύματα

Απάνω πάτος, ο =  επάνω όροφος

Αποχή, η = υποθαλάσσιος γκρεμός

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Γλωσσικά ταξίδια, Ντοπιολαλιές, Ναυτικά | Με ετικέτα: , , | 187 Σχόλια »

Το σαφάρι του Σεφέρη

Posted by sarant στο 3 Νοεμβρίου, 2020

Ο Γιώργος Σεφέρης είχε ζήσει στην Νότια Αφρική στα χρόνια της Κατοχής, όπου βρέθηκε ακολουθώντας ως ανώτερος διπλωμάτης, την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, πρώτα στο Κάιρο και αργότερα στην Πρετόρια. Από την εκεί διαμονή του έχουμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο ένα μικρό γλωσσάρι «της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας» που είχε καταρτίσει, δηλαδή λέξεων που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες του Τράνσβααλ.

Δεν θυμάμαι αν είχαν πάει σε κανένα σαφάρι τότε ή αργότερα, και δεν έχω πρόχειρες τις Μέρες, το ημερολόγιό του, όπου θα είχε πιθανότατα καταχωρίσει το γεγονός.

Αλλά ο Σεφέρης έχει κάποια σχέση με το σαφάρι, και θα το δούμε αυτό στο σημερινό μας άρθρο, που λογάριαζα εδώ και καιρό να το γράψω αλλά την τελική ώθηση την πήρα από το χτεσινό, γενεθλιακό άρθρο του ιστολογίου όπου υπήρχε κι ένα ποίημα του Πάνου Θεοδωρίδη, που αναφερόταν στον Σεφέρη και τελείωνε με τον στίχο «περιμένοντας το σεφέρι».

Το σεφέρι λοιπόν, που το ξέρουμε από τον πασίγνωστο στίχο του δημοτικού τραγουδιού, το σεφέρι που οι ραγιάδες καρτερούσαν να φέρει ο Μόσκοβος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , | 133 Σχόλια »

Το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας (συνεργασία του Νίκου Παντελίδη)

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2019

Δημοσιεύω σήμερα με χαρά και συγκίνηση ένα άρθρο του Νίκου Παντελίδη, αναπληρωτή καθηγητή Γλωσσολογίας στο τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, γραμμένο ειδικά για το ιστολόγιό μας με θέμα το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας.

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου ίσως θυμούνται ότι στις αρχές του χρόνου είχαμε δημοσιεύσει ένα άρθρο του Ν. Παντελίδη με θέμα το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα., δηλαδή το ιδίωμα που μιλιόταν στην προεπαναστατική Αθήνα, πριν ο ερχομός δεκάδων χιλιάδων κατοίκων από άλλες περιοχές του ελληνόφωνου χώρου το οδηγήσει στην υποχώρηση και τελικά στη σιγή.

Τότε, ο Ν. Παντελίδης μού είχε πει ότι ετοιμάζει ένα άρθρο για το αιγινήτικο ιδίωμα, αρκετά συγγενικό με το παλαιοαθηναϊκό. Τον παρακάλεσα, όταν δημοσιευτεί το άρθρο του, να ετοιμάσει μια εκλαϊκευμένη και συντομευμένη παραλλαγή για το ιστολόγιο. Πράγματι, το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε πρόσφατα στον τόμο «Λέξεις», τιμητικό τόμο για την πρώην διευθύντρια του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών (νυν: Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων) Χριστίνα Μπασέα-Μπεζαντάκου και ο Ν. Παντελίδης είχε την καλοσύνη να ετοιμάσει και ένα ακόμα άρθρο, πιο προσιτό στο ευρύ κοινό, ειδικά για το ιστολόγιό μας.

Όπως θα διαβάσετε, το ιδίωμα της Αιγινας δεν μιλιέται πια. Ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν το μελέτησε ο Τουμπ, είχε υποχωρήσει πολύ στην πρωτεύουσα του νησιού αλλά αντιστεκόταν στην ύπαιθρο, όμως στις επόμενες δεκαετίες υποχώρησε και εκεί και τελικά σίγησε, ακολουθώντας τη μοίρα του παλαιοαθηναϊκού ιδιώματος. Καθώς κατάγομαι, εκ μητρός, από την Αίγινα, εμπειρικά μπορώ να πω ότι μόνο ελάχιστες λέξεις και φράσεις ιδιωματικές θυμάμαι από τη γιαγιά μου.

Αλλά έγραψα πολλά, δίνω τη σκυτάλη στον Νίκο Παντελίδη.

Νίκος Παντελίδης

Το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας

Εισαγωγικά

Όπως και στην περίπτωση της (παλαιάς, προεπαναστατικής) Αθήνας, έτσι και στην περίπτωση της Αίγινας διάχυτη είναι η εντύπωση περί ανυπαρξίας τοπικού γλωσσικού ιδιώματος. Αυτό εξηγείται εν μέρει και από το γεγονός ότι το νησί βρίσκεται μια ανάσα από την Αθήνα. Κατά συνέπεια, εξαιτίας και των φυσικών του καλλονών, υπήρξε από νωρίς προσφιλές θέρετρο για τους κατοίκους της πρωτεύουσας, ενώ τις τελευταίες δεκαετίες εποικίστηκε και από πλήθος ανθρώπων που δεν έχουν καταγωγή από αυτό. Έτσι, το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα άρχισε να υποχωρεί ήδη από τον 19ο αι., διαδικασία, την οποία μαρτυρεί σαφώς γύρω στα 1890 ο πρώτος, ο οποίος το έκανε αντικείμενο μελέτης, ο γερμανός γλωσσολόγος και ελληνιστής Άλμπερτ Τουμπ (Albert Thumb). Ο Τουμπ μάς πληροφορεί ότι στην νέα παραθαλάσσια πρωτεύουσα του νησιού (η παλαιότερη, προεπαναστατική πρωτεύουσα, η Παλιαχώρα, βρισκόταν στο εσωτερικό του) το ιδίωμα βρισκόταν τότε ήδη σε ραγδαία υποχώρηση και μόνο υπολείμματά του μπορούσε κανείς να εντοπίσει στο λόγο των ντόπιων. Το εσωτερικό του νησιού όμως διατήρησε έως πολύ πρόσφατα (και εν μέρει διατηρεί ακόμα) τον έντονα αγροτοποιμενικό του χαρακτήρα, ενώ μέχρι πριν μερικές δεκαετίες μπορούσε κανείς να εντοπίσει θύλακες ομιλητών του τοπικού γλωσσικού ιδιώματος, έστω και με έντονη την επίδραση της Κοινής Νεοελληνικής στο λόγο τους. Σήμερα ελάχιστα ίσως στοιχεία του επιβιώνουν, κυρίως λεξιλογικά και φρασεολογικά, και μπορεί πλέον με σχετική ασφάλεια να υποτεθεί ότι έχει σιγήσει.

Το ιδίωμα ανήκει στην ίδια ομάδα με τα ιδιώματα της νότιας Εύβοιας, της παλαιάς Αθήνας και των Μεγάρων. Παλαιότερα πιστευόταν ότι το νησί είχε ερημωθεί εντελώς από τους κατοίκους του λόγω επιδρομών που υπέστη και ότι εποικίστηκε ξανά κυρίως από Αθηναίους, γεγονός που υποτίθεται πως εξηγεί τη συγγένεια των ιδιωμάτων. Όμως παρά τις καταστροφές και την πληθυσμιακή αποψίλωση το νησί δεν φαίνεται να ερημώθηκε εντελώς, ενώ το ιδίωμά του εμφανίζει και αρκετές διαφορές από το παλαιοαθηναϊκό. Και είναι μεν αληθές ότι κατά τον βενετοτουρκικό πόλεμο του 1686-1687 οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους και πολλοί από αυτούς κατέφυγαν στην Αίγινα, επέστρεψαν όμως το 1690 στην Αθήνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αίγινα, Γλωσσικά ταξίδια, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 62 Σχόλια »

Ο μπερντές των Βρετανών

Posted by sarant στο 19 Αυγούστου, 2019

Τα άρθρα που βάζω στο ιστολόγιο κάθε μέρα, τα αναδημοσιεύω και στο Φέισμπουκ όπως και στο Τουίτερ -στη μια περίπτωση αυτό γίνεται αυτόματα, στην άλλη πρέπει να το φροντίσω εγώ. Στο Φέισμπουκ γίνεται συχνά συζήτηση για τα άρθρα, αλλά ποτέ δεν φτάνει σε μεγάλο αριθμό σχολίων όπως στο ιστολόγιο -το κάθε μέσο έχει τις ιδιομορφίες του. Στο Τουίτερ πολύ πιο σπάνια γίνεται συζήτηση.

Το σημερινό άρθρο είναι εξαίρεση, με την έννοια ότι γεννήθηκε από ένα σύντομο σχόλιο που έκανα στο Φέισμπουκ, και που το συντόμεψα ακόμα περισσότερο στο Τουίτερ -όπου, να θυμίσω, το όριο είναι 280 χαρακτήρες, παναπεί καμιά σαρανταριά λέξεις, αντε 50. Είδα όμως πως το θέμα έχει αρκετό ενδιαφέρον και θα’ταν κρίμα να μην δημοσιευτεί και στο ιστολόγιο, που είναι και το πιο μόνιμο από τα τρία βήματα δημοσιευσης, κι έτσι γράφω το σημερινό άρθρο, στο οποίο ενσωματώνω πολλά πράγματα από τη συζήτηση που έγινε στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ. Έτσι κι αλλιώς, εδώ δεν υπάρχει περιορισμός στην έκταση των άρθρων, και βέβαια το κοινό του ιστολογίου δεν ταυτίζεται με το κοινό του Φέισμπουκ ή του Τουίτερ -δυσκολεύομαι ακόμα να γράψω «τα κοινά», πάντως εικάζω πως η τομή των τριών συνόλων δεν θα είναι ιδιαίτερα πολυμελής.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, θα το έχετε αντιληφθεί, τα έχουν μπλέξει κάπως με το Μπρέξιτ. Η νέα κυβέρνηση των Συντηρητικών υποστηρίζει ότι θα σεβαστεί την καταληκτική ημερομηνία της 31ης Οκτωβρίου για το Μπρέξιτ, κάτι που σημαίνει στην πράξη ότι, αν δεν υποχωρήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση, οδεύουμε προς άτακτο Μπρέξιτ, χωρίς συμφωνία δηλαδή.

Ο ηγέτης των Εργατικών, ο Τζέρεμι Κόρμπιν, σε επιστολή που έστειλε στους άλλους ηγέτες κομμάτων της αντιπολίτευσης, δήλωσε την πρόθεσή του να καταθέσει πρόταση μομφής κατά της κυβέρνησης.

Σε περίπτωση που η πρόταση αυτή στεφθεί με επιτυχία, με τη βοήθεια προφανώς «ανταρτών» βουλευτών του Συντηρητικού κόμματος, ο Κόρμπιν ζήτησε τη στήριξη των άλλων κομμάτων για να σχηματίσει κυβέρνηση αυστηρά περιορισμένου χρόνου με στόχο να συμφωνηθεί με την ΕΕ η μετάθεση της ημερομηνίας αποχώρησης, και στη συνέχεια να συγκαλέσει εκλογές ώστε να αποφασίσει ο λαός αν θέλει την αποχώρηση από την ΕΕ ή την παραμονή.

Η ιδέα του Κόρμπιν έχει τα θετικά της αλλά δεν είναι καθόλου βεβαιο πως θα εξασφαλίσει τη συμφωνία άλλων κομμάτων. Εκτός αυτού, ακόμα κι αν γινόταν ένα δεύτερο δημοψήφισμα (κάτι που μόνο η Βουλή μπορεί να αποφασίσει), το αποτέλεσμα μάλλον θα ήταν το ίδιο.

Αυτά μπορούμε να τα συζητήσουμε στα σχόλια, όμως εδώ λεξιλογούμε κι έτσι θα λεξιλογήσουμε για τον μπερντέ των Βρετανών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Βουλή, Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Διεθνής πολιτική, Ευρωπαϊκή Ένωση, Λαπαθιώτης, Μεγάλη Βρετανία | Με ετικέτα: , , , , , , | 115 Σχόλια »

Οι λέξεις ταξιδεύουν: μιλώντας για τη γλώσσα σε μαθητές

Posted by sarant στο 20 Φεβρουαρίου, 2019

Ως τώρα έχω δώσει αρκετές διαλέξεις για γλωσσικά ή μεταφραστικά θέματα, κάποιες σε φοιτητές ή μεταπτυχιακούς και τις περισσότερες σε κοινό μεγαλύτερης ηλικίας. Όμως την περασμένη Δευτέρα, στις 11 του μήνα, με κάλεσαν να μιλήσω σε μαθητές: το ελληνικό τμήμα του Ευρωπαϊκού Σχολείου Λουξεμβούργου θα γιόρταζε την Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας και οι καθηγητές μου έκαναν την τιμή να με καλέσουν να μιλήσω ως τελευταίος ομιλητής στη δίωρη εκδήλωση.

Στην εκδήλωση ειχαν έρθει και επίσημοι, μίλησε (για λίγο) ο διευθυντής του σχολείου, ύστερα ο πρέσβης της Ελλάδας που επανέλαβε, φευ, την ανακοίνωση του υφυπουργού Τ.Κουίκ, ο Έντουαρντ Βόλτερ, λουξεμβουργιανός πρόεδρος των «Φίλων της Ελλάδας», που μάλιστα μίλησε κι αυτός ελληνικά, κι ύστερα τα παιδιά έκαναν ένα παιχνίδι παρουσιάζοντας ελληνικές λέξεις που έχουν περάσει στις ευρωπαϊκές γλώσσες.

Επειδή θα μιλούσα σε νεανικό κοινό, συνόδεψα την ομιλία με αρκετές διαφάνειες. Εδώ δεν τις αναδημοσιεύω όλες διότι θα βάραινε πολύ το άρθρο, παρά μόνο στα σημεία όπου υπάρχει σαφής νύξη στο κείμενο. Επίσης, ως συνήθως, δημοσιεύω το γραπτό κείμενο που είχα ετοιμάσει, αν και σε ορισμένα σημεία στην ομιλία μου είπα και πράγματα εκτός κειμένου.

Όπως συχνά συμβαίνει, οι τακτικοί αναγνώστες θα έχουν ξαναδιαβάσει τα περισσότερα  απ’ όσα ανέφερα. Τα παιδιά νομίζω πως δεν βαρέθηκαν, πάντως.

Οι λέξεις ταξιδεύουν: δάνεια και αντιδάνεια στην ελληνική γλώσσα

Καλημέρα σας. Ξεκινώντας θα ήθελα να ευχαριστήσω το Ευρωπαϊκό Σχολείο Λουξεμβούργου για την τιμή που μου έκανε να με προσκαλέσει να μιλήσω εδώ σήμερα με την ευκαιρία της Διεθνούς ημέρας της ελληνικής γλώσσας· ευχαριστώ ιδιαίτερα την Κατερίνα Μπρεντάνου και τη Διονυσία Ψυχογιού που μαζί κάναμε τις συνεννοήσεις.

Θα μιλήσουμε λοιπόν για τη γλώσσα. Ζούμε όλοι μας στο Λουξεμβούργο, κάποιοι από εσάς έχετε γεννηθεί και εδώ. Κάτι που ίσως δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει όλοι μας, είναι ότι το Λουξεμβούργο έχει μια μοναδική ιδιότητα, όσον αφορά τη γλώσσα πάντοτε: είναι χώρα πολύγλωσση, αλλά από μια άποψη είναι η μοναδική πολύγλωσση χώρα της Ευρώπης, δηλαδή η μοναδική χώρα με πολύγλωσσους κατοίκους. Το γειτονικό μας Βέλγιο όπως και η Ελβετία είναι επίσης πολύγλωσσες χώρες, με την έννοια ότι έχουν δύο και τρεις επίσημες γλώσσες, όμως στην πραγματικότητα αποτελούνται από επιμέρους μονόγλωσσες περιοχές, ενώ οι κάτοικοι του Λουξεμβούργου είναι πραγματικά πολύγλωσσοι, σε όλη την έκταση της χώρας, μιλούν και τις τρεις επίσημες γλώσσες της χώρας, λουξεμβουργιανά, γαλλικά και γερμανικά. Επίσης, το Λουξεμβούργο, επειδή είναι έδρα πολλών υπηρεσιών της ΕΕ έχει κατά πάσα πιθανότητα το μεγαλύτερο ποσοστό μεταφραστών ανάμεσα στους κατοίκους του. Γι’ αυτό δίκαια θα μπορούσε να χαρακτηριστεί Ευρωπαϊκή Πρωτεύουσα της Πολυγλωσσίας.

Τι σημαίνει όμως Λουξεμβούργο; Luxembourg, αυτό το λουξ- κάτι μας θυμίζει. Μήπως από το φως; Δεν ξέρω αν το ξέρετε, lux στα λατινικά είναι το φως, ex oriente lux, εξ ανατολών το φως.

Ή μήπως είναι από την πολυτέλεια; Λέμε ότι τα είδη πολυτελείας είναι είδη λουξ. Στην πραγματικότητα, αυτές οι δυο έννοιες συνδέονται μεταξύ τους διότι το lux της πολυτέλειας ανάγεται στο λατινικό luxus = λαμπρός.

Όχι, το Λουξεμβούργο δεν πήρε το όνομά του ούτε από την πολυτέλεια ούτε από το φως. Η μορφή του ονόματος παραπέμπει βέβαια στην πολυτέλεια ή στο φως, αλλά αυτό είναι παραπλανητικό –να θυμίσουμε ότι στα λουξεμβουργιανά το λένε Letzebuerg. Το όνομα ανάγεται σε ένα κάστρο, πάνω στο βράχο του Μποκ, που το έχτισε ο κόμης Sigefroi το 963, Σιγεφρείδο θα τον λέγαμε ίσως, και που αρχικά ονομαζόταν Lucilinburhuc. Και στο μεν δεύτερο συνθετικό του ονόματος πολλοί θα αναγνωρίσουν το –burg, και σωστά, αλλά στο πρώτο πιο δύσκολα θα φανεί το παλαιογερμανικό luzel που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο σημερινό αγγλικό little. Μικρό, επομένως, το Λουξεμβούργο, που αν θέλαμε να το εξελληνίσουμε θα μπορούσαμε να το μεταφράσουμε Καστράκι. Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Εκδηλώσεις, Λουξεμβούργο | Με ετικέτα: , , , , , , | 191 Σχόλια »

Το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα (μια συνεργασία του Νίκου Παντελίδη)

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2019

Δημοσιεύω σήμερα με πολλή χαρά ένα άρθρο του Νίκου Παντελίδη, αναπληρωτή καθηγητή Γλωσσολογίας στο τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ για ένα θέμα που ενδιαφέρει ιδιαίτερα το ιστολόγιο και που ο περισσότερος κόσμος το αγνοεί: την παλαιοαθηναϊκή διάλεκτο (ή ιδίωμα), δηλαδή τη γλωσσική ποικιλία που μιλιόταν στην Αθήνα πριν η πόλη αναδειχθεί σε πρωτεύουσα του κράτους. Ο περισσότερος κόσμος θεωρεί πως οι Αθηναίοι δεν μιλούσαν κάποια ξεχωριστή διάλεκτο ή ότι μιλούσαν μια γλωσσική ποικιλία πολύ κοντινή σε αυτήν που έγινε κοινή -αλλά αυτό καθόλου δεν ισχύει.

Κάποιοι ξέρουν τον τσιτακισμό εξαιτίας του οποίου ο Αγιώργης ο Καρύκης έγινε Καρύτσης και τα κτήματα του Γαλάκη έδωσαν το Γαλάτσι, όμως το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα έχει πολλές ακόμα ιδιομορφίες. Μια νύξη για το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα είχαμε κάνει πέρυσι που παρουσιάσαμε τα απομνημονεύματα του Σκουζέ, και τότε ο Ν. Παντελίδης μού είχε στείλει με μέιλ μια εργασία του. Αργότερα, όταν έδωσα μια διάλεξη στο ΕΚΠΑ, είχα τη χαρά να τον γνωρίσω και τον παρακάλεσα, όταν βρει καιρό, να προσαρμόσει την εργασία του σε κάπως πιο σύντομη και εύληπτη μορφή για το ιστολόγιο. Αυτό και έκανε, και τον ευχαριστώ θερμά.

Η ανάδειξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα με τη συνακόλουθη κατακόρυφη αύξηση του πληθυσμού της καθώς εισρεύσανε στην πόλη χιλιάδες και χιλιάδες Έλληνες από τις τέσσερις γωνιές του νεοπαγούς κράτους, από τους «ετερόχθονες» Έλληνες αλλά και από τη διασπορά, στάθηκε μοιραία για το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα το οποίο πολύ γρήγορα έσβησε. Ο Παντελίδης στο επίμετρο του άρθρου του παραθέτει αποσπάσματα από δυο θεατρικά έργα στα οποία δυο ηρωίδες μιλούν την παλαιοαθηναϊκή διάλεκτο. Κάπου αναφέρεται κι ο τύπος κορικάτσα (αντιστοιχεί στον «κοριτσάκια» της κοινής). Αυτός προκύπτει ως εξής: το κορίτσι το έκαναν κορικι από υπερδιόρθωση – το κορικάτσι – τα κορικάτσα. Ο ίδιος τύπος απαντά και σε τραγούδι της Αίγινας -το αιγενήτικο ιδίωμα ήταν συγγενικό με το παλαιοαθηναϊκό.

Πολλά έγραψα, δίνω τον λόγο στον Νίκο Παντελίδη:

Μια άγνωστη διάλεκτος της Νέας Ελληνικής: Παλαιά Αθηναϊκή

Η εξέλιξη της Αθήνας ύστερα από την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους το 1834, και η εκρηκτική -ιδιαίτερα κατά τον 20ό αι.- πληθυσμιακή της αύξηση και εδαφική επέκταση, δημιουργούν την εντύπωση ότι ήταν ανέκαθεν ένα γλωσσικό χωνευτήρι, αδιάφορο για την (παραδοσιακή) νεοελληνική διαλεκτολογία. Έτσι είναι ελάχιστα γνωστό, ότι η Αθήνα των λίγων χιλιάδων κατοίκων, της εποχής μέχρι την επανάσταση του 1821 μιλούσε, όπως συνέβαινε με όλες τις περιοχές του ελληνόφωνου κόσμου, το δικό της ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα που εμφάνιζε στενή συγγένεια με τα ιδιώματα των Μεγάρων, της Αίγινας και της νότιας Εύβοιας (Κύμης, Αυλωναρίου, Αλιβερίου, Καρύστου), με τα οποία απάρτιζε μια διαλεκτική ομάδα. Η παλαιότερη γεωγραφική συνέχεια αυτής της ευρύτερης διαλεκτικής ζώνης διερράγη από την εγκατάσταση των Αρβανιτών στην ανατολική Στερεά και σε τμήμα της νότιας Εύβοιας. Έτσι η γεωγραφική της έκταση περιορίστηκε σταδιακά στις πόλεις της Αθήνας και των Μεγάρων, σε τμήμα της νότιας Εύβοιας και τον Ωρωπό, ενώ διαφοροποιήθηκε τοπικά: το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα εμφανίζει π.χ. αρκετές διαφορές από το συγγενικό ιδίωμα της Αίγινας και της γεωγραφικά πιο απομακρυσμένης περιοχής της Κύμης, αποτελεί δε τον ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ Μεγάρων και Αίγινας από τη μια, και της Εύβοιας από την άλλη. Το παλαιό τοπικό ιδίωμα της Αθήνας άρχισε να υποχωρεί ύστερα από την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους και την έναρξη της εγκατάστασης πλήθους ελληνοφώνων από πολλές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των παροικιών του εξωτερικού. Θύλακες ομιλητών του ιδιώματος επιβίωναν πάντως στην παλιά πόλη πιθανόν μέχρι περίπου το 1900, ίσως και λίγο αργότερα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το γεγονός ότι, σύμφωνα με μαρτυρίες, κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα ήταν η γλώσσα και των Τούρκων της Αθήνας.

Μιχαήλ Ακομινάτος Χωνιάτης, επίσκοπος Αθηνών 1182-1204

Τα πρώτα γνωστά δείγματα φαινομένων του ιδιώματος εμφανίζονται σε επιγραφές του 9ου αιώνα, όπου διαβάζουμε π.χ. τον τύπο Σπαθαρέα (αντί Σπαθαρία, θηλυκό του Σπαθάριος, πρβλ. και το Καπνικαρέα, ονομασία γνωστού αθηναϊκού βυζαντινού ναού). Σε φορολογικό έγγραφο της εποχής γύρω στα 1200, εμφανίζεται δείγμα ενός ακόμη φαινομένου του ιδιώματος, της τροπής του /f/ σε /v/: Κυβισσ[…] = Κηφισιά. Από την ίδια περίπου εποχή προέρχεται και η μαρτυρία του μητροπολίτη Αθηνών Μιχαήλ Ακομινάτου του Χωνιάτη (1182-1204), ο οποίος εκφράζεται απαξιωτικά για τη λαλιά των Αθηναίων της εποχής του, παραθέτει μάλιστα και στοιχεία της που την καθιστούν κατά την άποψή του «βαρβαρίζουσα»: τεύτος = τέτοιος, ατούνος = αυτός, δενδρύφια = δεντράκια κ.λπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι η συντριπτική πλειονότητα όσων αναφέρθηκαν στο ιδίωμα της Αθήνας μέχρι τον 19ο αιώνα (περιηγητές, λόγιοι κ.λπ.) συμφωνούν στο ότι ήταν το χειρότερο ανάμεσα στα νεοελληνικά ιδιώματα, κακόηχο και παρεφθαρμένο, χωρίς να βέβαια να είναι απολύτως σαφές σε τι ακριβώς αναφέρονταν. Προφανώς η σύγκριση γινόταν με την αρχαία αττική διάλεκτο της κλασικής εποχής, ως εάν η καθημερινή λαλιά των αρχαίων Αθηναίων να ταυτιζόταν με το υψηλό ύφος των κειμένων της γραμματείας. Ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς πάντως σε επιστολή του προς τον Μαρτίνο Κρούσιο στα 1581 αναφέρεται ρητά στη σύγκριση αυτή, παραθέτει δε και λίγα στοιχεία του ιδιώματος:

«Καὶ τὸ δὴ χείριστον, τοὺς πάλαι σοφωτάτους Ἀθηναίους εἰ ἤκουσας, δακρύων ἂν ἐγένου μεστός» = Και το χειρότερο από όλα είναι λοιπόν ότι αν άκουγες τους πάλαι ποτέ σοφώτατους Αθηναίους, θα γέμιζες δάκρυα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αθηναιογραφία, Γλωσσικά ταξίδια, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 160 Σχόλια »

Στην Κολμάρ

Posted by sarant στο 26 Ιουλίου, 2017

Όταν είχα πάει στο Κολμάρ

Συζητούσα προχτές με μια συνάδελφο, και μου έλεγε πως το σαββατοκύριακο είχε πάει εκδρομή «στην Κολμάρ». Της απάντησα πως είχα πάει κι εγώ πέρυσι, και πως μου άρεσε πολύ το κέντρο της πόλης με τα χαρακτηριστικά αλσατικά σπίτια και με τα κανάλια. Ωστόσο, εγώ δεν πήγα στην Κολμάρ, αλλά στο Κολμάρ.

Όπως θα καταλάβατε, το σημερινό άρθρο δεν θα είναι ταξιδιωτικό αλλά θα εξετάσει ένα όχι ιδιαίτερα φλέγον πρόβλημα, το γένος των ξένων τοπωνυμίων. Η φίλη μου που είπε «στην Κολμάρ» τεκμηρίωσε την επιλογή της με το επιχείρημα ότι υπονοείται η λέξη «πόλη»: «στην (πόλη) Κολμάρ».

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι αβάσιμο, και προσωπικά το εφαρμόζω για τους τίτλους εντύπων. Κι έτσι, γράφω:

  • η (εφημερίδα) Μοντ, η Μοντ, παρόλο που κάποιοι γράφουν «ο Μοντ» επειδή σημαίνει «κόσμος» ή επειδή στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους (Le Monde).
  • η Τζουμχουριέτ, η Ελ Παΐς (παρόλο που το ελ είναι άρθρο και δη αρσενικό), η Ρεπούμπλικα, η Λιμπερασιόν, η Σαν, η Μπιλντ, η Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε
  • σε πιο αμφισβητούμενες περιπτώσεις, γράφω επίσης: η Τάιμς, η Γκάρντιαν, η Νιου Γιορκ Τάιμς (και όχι «ο» Γκάρντιαν ή «οι» Τάιμς)
  • το Εκόνομιστ (διότι «περιοδικό»), το Νιου Γιόρκερ (αν και πολλοί γράφουν «ο»)

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τοπωνύμια, όπου τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Γλωσσικά ταξίδια, Ονόματα, Τίτλοι, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 212 Σχόλια »

Μαγαζί και μαγκαζίνο

Posted by sarant στο 24 Ιουλίου, 2017

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση για την Ηριάννα, που παραμένει στη φυλακή διότι ούτε ναρκωτικά πουλούσε ούτε ασελγούσε σε ανήλικα ώστε να της χορηγηθεί ανασταλτικός χαρακτήρας στην έφεση, ένας φίλος, διαβάζοντας ένα κείμενο συμπαράστασης που ήταν γραμμένο στα αγγλικά (πιθανώς αυτό), εξέφρασε την απορία του για ποιο λόγο κρατείται η κοπέλα, αφού, όπως είπε, το να βρεθεί DNA πάνω σε κάποιο έντυπο δεν μπορεί να είναι καταδικαστικό, αφού το περιοδικό είναι κινητό αντικείμενο και εύκολα μεταφέρεται.

Επί της ουσίας ο φίλος είχε δίκιο, με την έννοια ότι πράγματι κακώς χρησιμοποιείται για πειστήριο ενοχής το γενετικό υλικό που έχει βρεθεί πάνω σε κινητά αντικείμενα, αφού αυτά είναι εύκολο να μεταφερθούν εκ των υστέρων, χώρια τους κινδύνους επιμόλυνσης στο εργαστήριο, όπως έχουμε συζητήσει και εδώ.

Ωστόσο, ο φίλος δεν είχε δίκιο ως προς το αντικείμενο που πάνω του βρέθηκε το (ελαττωματικό, επιπλέον) δείγμα γενετικού υλικού. Δεν ήταν περιοδικό, αλλά, όπως ξέρουμε, η γεμιστήρα (ή ο γεμιστήρας, ας μην σταθούμε εδώ) όπλου. Ο φίλος διάβασε τη φράση:

As for the charge of possession, transport and concealment of illegal firearms, the court based its verdict on expert testimony that Irianna’s DNA was found on a magazine

Βλέπετε τα αγγλικά, επειδή είναι ατελής γλώσσα και όχι νοηματική (πλάκα κάνω) χρησιμοποιούν την ίδια λέξη, magazine, και για το περιοδικό, και για τον γεμιστήρα του όπλου. Βέβαια, στην προκειμένη περιπτωση ο φίλος δεν πρόσεξε τη συνέχεια, που ασφαλώς διέλυε την αμφισημία: on a magazine (not attached to a weapon), that was discovered in a box (the firearms were never used in any criminal activity)

Αλλά βέβαια, δεν αποκλείεται ο φίλος να μη γνώριζε την άλλη σημασία της λέξης magazine, μία από τις άλλες πιο σωστά. Και επειδή είναι πολλές και ποικίλες, κι επειδή έχουμε και στη γλώσσα μας τη λέξη μαγκαζίνο αλλά και το μαγαζί, σκέφτηκα να αφιερώσω το σημερινό άρθρο ακριβώς σε αυτή την ενδιαφέρουσα γλωσσική περιήγηση, από το μαγαζί στο μαγκαζίνο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 141 Σχόλια »

Αυτά είναι κινέζικα

Posted by sarant στο 15 Μαΐου, 2017

Μια και συνεχίζεται η πρωθυπουργική επίσκεψη στην Κίνα, επίκαιρο είναι να λεξιλογήσουμε για τη μεγάλη αυτή χώρα, την πιο πολυάνθρωπη στον κόσμο. Δεν θα τα καλύψω όλα στο άρθρο μου, αλλά μπορείτε να προσθέσετε κατά βούλησιν στα σχόλια. Φυσικά θα δώσουμε έμφαση στα γλωσσικά και τα λεξιλογικά, τα εγκυκλοπαιδικά μπορείτε να τα βρείτε και αλλού.

Και να ξεκινήσουμε από το όνομα. Λέμε για Κίνα και Κινέζους. Η λέξη Κίνα μπήκε στη γλώσσα μας τον 18ο αιώνα, δάνειο από τα ιταλικά της εποχής (China, σήμερα Cina). Η ονομασία αυτή φαίνεται πως ανάγεται στη δυναστεία Qin (προφέρεται Τσιν) που άκμασε τον 3ο αιώνα π.Χ. Είτε από τον Μάρκο Πόλο είτε από τους Πορτουγκέζους θαλασσοπόρους η λέξη έφτασε στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Στα κινέζικα, πάντως, το όνομα της χώρας είναι Zhōngguó (中国) που προφέρεται τσονγκ-κουό και θα πει «Χώρα που βρίσκεται στο κέντρο».

Στον Κλαύδιο Πτολεμαίο, τον γεωγράφο της ελληνιστικής εποχής, απαντά το όνομα «Σίναι» (και Θίναι) για τους Κινέζους ή ίσως για ένα τμήμα τους: Οἱ Σῖναι περιορίζονται ἀπὸ μὲν ἄρκτων τῷ ἐκτεθειμένῳ μέρει τῆς Σηρικῆς,
ἀπὸ δὲ ἀνατολῶν καὶ μεσημβρίας ἀγνώστῳ γῇ, ἀπὸ δὲ δύσεως τῇ ἐκτὸς Γάγγου Ἰνδικῇ κατὰ τὴν διωρισμένην μέχρι τοῦ Μεγάλου κόλπου γραμμὴν καὶ αὐτῷ τῷ Μεγάλῳ κόλπῳ καὶ τοῖς ἐφεξῆς αὐτῷ κειμένοις.

Προσέξτε ότι ο Πτολεμαίος μιλάει για Σηρική. Έτσι ονόμαζαν οι αρχαίοι την Άπω Ανατολή γενικώς και την Κίνα ειδικώς, και Σήρες ονόμαζαν τον λαό από τον οποίο έπαιρναν το μετάξι. Σῆρες δέ εἰσιν ἔθνος, ὅθεν τὰ σηρικὰ ἱμάτια, τὰ πολυτελῆ λέει ο γραμματικός Αίλιος Ηρωδιανός. Ο γεωγράφος Παυσανίας δεν πήγε βέβαια στην Κίνα, αλλά σε μια παρέκβασή του κατά την περιγραφή της Ελλάδας, μιλώντας για τις καλλιέργειες, εξηγεί ότι το μετάξι δεν έχει φυτική προέλευση αλλά βγαίνει από κάποιο έντομο: οἱ μίτοι δέ, ἀφ’ ὧν τὰς ἐσθῆτας ποιοῦσιν οἱ Σῆρες, ἀπὸ οὐδενὸς φλοιοῦ,  τρόπον δὲ ἕτερον γίνονται τοιόνδε. ἔστιν ἐν τῇ γῇ ζωύφιόν σφισιν, ὃν σῆρα καλοῦσιν Ἕλληνες, ὑπὸ δὲ αὐτῶν Σηρῶν ἄλλο πού τι καὶ οὐ σὴρ ὀνομάζεται· Είναι ένα ζωύφιο, που οι Έλληνες το ονομαζουν «σήρα» (όπως τον λαό, τους Σήρες) αλλά οι ίδιοι οι Σήρες το λένε αλλιώς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 215 Σχόλια »

Από τον αμφορέα στο φανάρι: ελληνογερμανικές γλωσσικές ανταλλαγές ξανά

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2017

Έλειπα το τριήμερο και μαζεύτηκε πολλή δουλειά, οπότε τουλάχιστον για σήμερα πρέπει να καταφύγω στη λύση ανάγκης, στην επανάληψη παλιότερου άρθρου. Κι επειδή είχα πάει στη Γερμανία, είπα να βάλω ένα άρθρο του 2010, που έχει θέμα τις ελληνογερμανικές γλωσσικές ανταλλαγές. Αρχικά το άρθρο αυτό το είχα γράψει στις… αρχές του αιώνα για το περιοδικό των Ελλήνων του Λουξεμβούργου και στη συνέχεια πρόσθεσα ένα κομμάτι του Μ. Τριανταφυλλίδη για την ελληνογερμανική φοιτητική αργκό. Προσθέτω και τώρα μερικά πράγματα, κυρίως από τα σχόλια της προηγούμενης δημοσίευσης.

Στο προηγούμενο σημείωμα (βλ. εδώ) είχαμε μιλήσει για τις ελληνοαραβικές γλωσσικές δοσοληψίες, σκέφτηκα όμως ότι είναι κάπως οξύμωρο να ασχολούμαστε με τα μακρινά, χωρίς να έχουμε καλύψει (γλωσσικώς εννοώ) τα διπλανά μας, εδώ στο Λουξεμβούργο που ζούμε. Αλήθεια, ποιά είναι η ετυμολογία του Λουξεμβούργου; Η μορφή του ονόματος παραπέμπει βέβαια στην πολυτέλεια ή στο φως, αλλά σφαλερά –οι ντόπιοι άλλωστε το λένε Letzebuerg. Το όνομα ανάγεται σε ένα ερειπωμένο ρωμαϊκό κάστρο, πάνω στο βράχο του Μποκ, που το αγόρασε ο κόμης Σιγεφρείδος το 963, και ονομαζόταν Lucilinburhuc. Και στο μεν δεύτερο συνθετικό του ονόματος πολλοί θα αναγνωρίσουν το –burg, και σωστά, αλλά στο πρώτο πιο δύσκολα θα φανεί το παλαιογερμανικό luzel που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο σημερινό αγγλικό little. Μικρό, επομένως, το Λουξεμβούργο, που αν θέλαμε να το εξελληνίσουμε θα μπορούσαμε να το μεταφράσουμε Καστράκι.

Επειδή όμως ελληνολουξεμβουργιανές γλωσσικές σχέσεις δεν έχουμε και πολλές, ας δούμε τις ελληνογερμανικές. Τα γερμανικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα είναι συγκριτικώς λιγοστά, αφενός επειδή άργησαν τα γερμανικά να καταξιωθούν σαν γλώσσα επιρροής στη διεθνή σκηνή και αφετέρου επειδή είναι κομμάτι δύσκολο να περάσουν στην ελληνική γλώσσα περισπούδαστοι αλλά σχεδόν απρόφερτοι σιδηρόδρομοι όπως Zeitgeist, Weltanschauung κτλ. Κι αν εξαιρέσεις τις γερμανικές λέξεις απαίσιας μνήμης από την κατοχή, τον γκεσταπίτη ας πούμε ή τα στούκας, καθώς και τα σνίτσελ της γαστρονομίας και τους επιστημονικούς νεολογισμούς, θα έλεγε κανείς ότι μετριούνται στα δάχτυλα οι λέξεις της ελληνικής που είναι απ’ ευθείας δάνεια από τη γερμανική. Υπάρχουν τα σλέπια (μαούνες, να πούμε) και πεντέξι άλλες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Επαναλήψεις, Λουξεμβούργο | Με ετικέτα: , , , , | 169 Σχόλια »

Τι σχέση έχει ο φάντης με τη στρατώνα;

Posted by sarant στο 2 Φεβρουαρίου, 2017

poker-sm-214-jsΔεν είναι έτσι η παροιμιώδης φράση, θα μου πείτε: για ρετσινόλαδο λέει, όχι για στρατώνα. Ρωτάμε «τι σχέση έχει ο φάντης με το ρετσινόλαδο;» για να δηλώσουμε ότι δυο πράγματα είναι εντελώς άσχετα μεταξύ τους. Η ερώτηση είναι ρητορική: ξέρουμε πως ο φάντης δεν έχει καμιά σχέση με το ρετσινόλαδο και το ξέρει και ο συνομιλητής μας. Κατά μία (μάλλον ευφάνταστη, νατσουλική) εκδοχή, η φράση γεννήθηκε όταν ένας φαρμακοποιός επέμενε να πατσίσει τα χρέη του από τα χαρτιά δίνοντας τζάμπα φάρμακα στους κερδισμένους.

Με το ρετσινόλαδο δεν έχει σχέση ο φάντης, με τη στρατώνα όμως έχει, και αυτή τη σχέση θα τη δούμε στο σημερινό άρθρο που είναι παραγγελιά, ας πούμε, του φίλου μας του Κόρτο. Δεν εννοούμε εδώ σχέση πραγματολογική, που τέτοια δεν χρειάζεται να την αποδείξουμε, αλλά ετυμολογική σχέση: εδώ, ως γνωστόν λεξιλογούμε.

Ο φάντης, ή φάντες, είναι τραπουλόχαρτο, το λεγόμενο και βαλές. Προσωπικά, όσο παίζω χαρτιά, δεν θυμάμαι να έχω ακούσει να τον λένε έτσι, αλλά λίγο έχω παίξει σε επαρχιακά καφενεία. Πάντως στις παρέες μου τον λέγαμε βαλέ, που είναι γαλλικό δάνειο (valet, o υπηρέτης). Ίσως να σφάλλω, αλλά νομίζω ότι η λέξη «φάντης» είναι κάπως παρωχημένη σήμερα στην κυριολεξία της. Κι όμως, χάρη στον εξαίσιο συντηρητισμό της γλώσσας, παραμένει φρασεολογικώς ακμαία, με δύο πολύ βασικές παροιμιακές εκφράσεις, αυτήν που είπαμε με το ρετσινόλαδο και την «εμφανίστηκε σαν φάντης μπαστούνι» που τη λέμε για κάποιον ανεπιθύμητο, και που μάλλον προέρχεται από τη χαρτομαντεία, όπου ο βαλές μπαστούνι είναι σύμβολο κακοτυχίας. Ο βαλές, αντιθέτως, δεν έχει δώσει καμιά παροιμιακή φράση, αν εξαιρέσουμε τη νεότερη των αθλητικογράφων ή των φιλάθλων «δεν κόβει ούτε με βαλέ», που λέγεται για παίχτη, συνήθως αμυντικό, που υστερεί στα αμυντικά καθήκοντα -και το λέμε, βέβαια, επειδή στην ξερή ο βαλές μαζεύει (κόβει) όλα τα φύλλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 206 Σχόλια »

Από τo κέρατo στo καράτι

Posted by sarant στο 25 Ιανουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο είναι παρακλάδι του προχτεσινού. Προχτές μιλήσαμε για κέρατα, κυρίως με τη μεταφορική τους σημασία, σήμερα θα δούμε πώς από το κέρατο φτάσαμε στο καράτι, λεξιλογικά εννοώ. Οι λέξεις έχουν βέβαια ηχητική συγγένεια, αλλά οι σημασίες τους φαίνονται να απέχουν πολύ. Πώς μπορούμε να φτάσουμε από το κέρατο στο καράτι;

Θα πάμε μέσω Κερατέας, ή μάλλον μέσω κερατέας. Κερατέα είναι η χαρουπιά, το δέντρο που κάνει τα χαρούπια -κερατέα η έλλοβος το επιστημονικό της όνομα. Στην κλασική αρχαιότητα ονομαζόταν κερωνία, στα ελληνιστικά χρόνια την είπαν και κερατέα -και σήμερα τη λέμε ξυλοκερατιά και ξυλοκέρατα τα χαρούπια, που μοιάζουν πράγματι με κέρατα. Η λέξη χαρουπιά/χαρούπι είναι τουρκοαραβικής προέλευσης, και αντίστοιχες βρίσκουμε σε πολλές γλώσσες της Ευρώπης (π.χ. carob-tree στα αγγλικά). Στην Κύπρο τη λένε και τερατσιά, ενώ υπάρχουν και τα ονόματα κουντουρουδιά και κουτσουπιά. Είναι δέντρο αποκλειστικά μεσογειακό.

800px-garrovesΟ καρπός της χαρουπιάς ή ξυλοκερατιάς, τα χαρούπια ή ξυλοκέρατα, λέγονταν κεράτια στην αρχαιότητα -κερατάκια δηλαδή. Όπως και σήμερα, έτσι και στην αρχαιότητα, μια από τις βασικές χρήσεις αυτού του εξαιρετικά θρεπτικού καρπού ήταν να τον δίνουν ζωοτροφή στα γουρούνια. Οι άνθρωποι δεν τον καταδέχονταν, εκτός όταν έπεφτε πείνα. Στην παραβολή του Ασώτου, ο άσωτος υιός όταν δυστύχησε «επεθύμει γεμίσαι την κοιλίαν αυτού από των κερατίων ών ήσθιον οι χοίροι, και ουδείς εδίδου αυτώ»

Αν ανοίξετε έναν λοβό χαρουπιού, θα βρείτε μέσα τα σπόρια. Τα σπόρια αυτά ονομάστηκαν επίσης κεράτια στην αρχαιότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής, Φυτά | Με ετικέτα: , , , , | 183 Σχόλια »