Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γλωσσική αλλαγή’ Category

Ο τρόμος για την απλοποίηση και για τις αλλαγές της ορθογραφίας

Posted by sarant στο 17 Μαρτίου, 2017

Κυκλοφόρησε αρκετά στο Φέισμπουκ ένα κείμενο, που το βλέπετε σε εικόνα αριστερά και που θα το μεταγράψω πιο κάτω -ίσως  ο συντάκτης του να είναι δάσκαλος, αν και αυτό δεν έχει και μεγάλη σημασία. Κάποιος φίλος μού ζήτησε να το σχολιάσω -κι έτσι έχουμε το σημερινό άρθρο, αν και τα θέματα αυτά τα έχουμε συζητήσει πολλές φορές στο παρελθόν και θα τα συζητήσουμε ξανά στο μέλλον -αλλά γλωσσικό ιστολόγιο είμαστε, αν ήμασταν ποδοσφαιρικό θα συζητούσαμε για μπάλα.

Ο άγνωστος συντάκτης λοιπόν, ίσως δάσκαλος, στο καλογραμμένο κειμενάκι του συγκέντρωσε 14 λέξεις που η ορθογραφία τους έχει αλλάξει ή που ο συντάκτης νομίζει ότι έχει άλλάξει, στην κατεύθυνση της απλοποίησης. Θεωρεί ότι η απλοποίηση αυτή της ορθογραφίας συνιστά κατακρεούργηση της γλώσσας (!) και εκφράζει την έντονη δυσφορία του που νιώθει ανορθόγραφος και «αναγκάζεται να ανοίξει λεξικό ακόμα και για την πιο απλή λέξη».

Αλλά ας δούμε πρώτα το κείμενο:

Ενός λεπτού σιγή για εκείνο το μαντήλι που ξηλώθηκε κι έμεινε «μαντίλι», για την εταιρεία που διαλύθηκε κι έγινε «εταιρία», για τη βρωμιά που λερώθηκε κι έγινε «βρομιά», για τον χλωμό που τρόμαξε κι έγινε «χλομός», για το πηρούνι που έσπασε κι έγινε «πιρούνι», για το συγγνώμη που, έλεος, γίνεται «συγνώμη», για το ρήμα γλυτώνω που δε γλύτωσε κι έγινε «γλιτώνω», για το παληκάρι που λύγισε κι έγινε «παλικάρι», για την μπύρα που ξίνισε κι έμεινε «μπίρα», για την χρεωκοπία που έγινε «χρεοκοπία» και τη φοβόμαστε περισσότερο, για την περηφάνεια που ντροπιάστηκε κι έγινε «περηφάνια» για τον Μανώλη που παλεύει για να μη γίνει «Μανόλης», για τη ζήλεια που ζήλεψε κι έγινε «ζήλια», για το κτήριο που γκρεμίστηκε κι έγινε «κτίριο»…
Και για όλα εκείνα τα θύματα της απλοποίησης/κατακρεούργησης της ελληνικής γλώσσας, που μας κάνουν να νιώθουμε ανορθόγραφοι και να ανοίγουμε λεξικό ακόμη και για την πιο απλή λέξη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Λεξικογραφικά, Μεταμπλόγκειν, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 244 Σχόλια »

Σε ποιον ανήκει η αγγλική γλώσσα; (από μια διάλεξη του Ντέιβιντ Κρίσταλ)

Posted by sarant στο 17 Οκτώβριος, 2016

crystalΠριν από μερικές μέρες είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια διάλεξη του Βρετανού γλωσσολόγου Ντέιβιντ Κρίσταλ (David Crystal) με τον τίτλο Whose English? Κράτησα κάποιες σημειώσεις, που θα τις παρουσιάσω εδώ επειδή σχεδόν όλοι ξέρουμε αγγλικά, άρα το θέμα είναι πιθανό να ενδιαφέρει ευρύτερα απ’ ό,τι ένα άλλο στενά γλωσσολογικό θέμα.

Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι σημειώσεις μου να είναι ελλιπείς και να παρουσιάσω παραμορφωμένη την άποψη του ομιλητή, ενώ έτσι που τα παραθέτω επιγραμματικά χάνεται ίσως ο ειρμός της ομιλίας.

Το κακό είναι πως πιθανότατα δεν θα καταφέρω να αποτυπώσω το χιούμορ του Κρίσταλ, που έκανε τη διάλεξη πραγματικά απολαυστική. Τον χάρηκα -και τον θαύμασα που όχι μόνο μίλησε εκτός χειρογράφου, αλλά και όλη την ώρα όρθιος, με πολύ κέφι και ζωντάνια, και δεν έδειξε να κουράζεται -παρόλο που δεν είναι πια στην πρώτη νιότη.

Μετά τις συστάσεις, ο Κρίσταλ για να δώσει ένα έναυσμα στη συζήτηση, οπως είπε, απάγγειλε μια περίεργη πρόταση, που φυσικά την είχε ειδικά προσαρμόσει για τη διάλεξή του στο Λουξεμβούργο -σε άλλα μέρη θα αλλάζει το όνομα της πόλης. Είπε λοιπόν:

Luxembourg refreshes the parts that other cities do not reach.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αγγλικά, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , , | 186 Σχόλια »

Ο κ. Γιανναράς και η Ανεξάρτητη Αρχή Γλωσσικής Προστασίας

Posted by sarant στο 22 Ιανουαρίου, 2016

Το ιστολόγιο κι άλλες φορές έχει σχολιάσει γλωσσικές απόψεις του κ. Χρήστου Γιανναρά, ο οποίος τα τελευταία χρόνια έχει θρηνήσει κατ’ επανάληψη την «αιωνίως θνήσκουσα» γλώσσα μας. Θα θυμάστε, ας πούμε, ότι είχε χαρακτηρίσει τη θέσπιση του μονοτονικού συστήματος συμφορά ασύγκριτα χειρότερη από τη μικρασιατική καταστροφή (εδώ το απαντητικό μας άρθρο). Στην Καθημερινή της περασμένης Κυριακής, ο κ. Γιανναράς επανέρχεται στα γλωσσικά, με μια πρόταση που δεν θυμάμαι να έχει διατυπώσει άλλη φορά, και που ίσως αξίζει να σχολιαστεί.

Ο κ. Γιανναράς διατυπώνει την πρότασή του στην αρχή κιόλας της επιφυλλίδας του: Θα ήταν ίσως συνετό (αν θυμόμαστε ακόμα τι σημαίνει η λέξη «σύνεση») να αποκτούσαμε στο ελλαδικό μας (τάχα και) κράτος μια επιπλέον «ανεξάρτητη αρχή»: αρχή «γλωσσικής προστασίας».

Ποια θα είναι η αποστολή αυτής της ανεξάρτητης αρχής; Μας το αναπτύσσει παρακάτω:

Mια «ανεξάρτητη αρχή γλωσσικής προστασίας» θα έδινε συντεταγμένη μάχη με θεσμικά μέτρα για την ποιοτική καλλιέργεια της γλωσσικής εκφραστικής. Θα μπορούσε να παρεμβαίνει και προληπτικά για τη μείωση βαρβαρισμών (παραβίασης γραμματικών κανόνων και γλωσσικής αισθητικής) ή σολοικισμών (παραβίασης συντακτικών κανόνων και γλωσσικής λογικής) στον δημόσιο λόγο: Nα εξετάζει σε προφορική δοκιμασία τους υποψήφιους να εργαστούν ως εκφωνητές ή παρουσιαστές ειδήσεων, συντονιστές συζητήσεων, πολιτικοί αγορητές, συνεντευξιαζόμενοι καλλιτέχνες, σχολιαστές παρελάσεων, δημόσιων τελετών, εόρτιων επετείων κ.τ.ό.

Ο κ. Γιανναράς μπαίνει ακόμα και σε λεπτομέρειες, δίνει παραδείγματα των… θεμάτων των εξετάσεων γλωσσικής επάρκειας: Nα τους ζητάει να διακρίνουν, π.χ., το σωστό από το λάθος: Oκτώ-βριος ή Oκτώμ-βριος, Σεπ-τέμβριος ή Σεμ-πτέβριος; «Oσον αφορά» ή «ως αναφορά»; «Aφήνω μια πληροφορία-φήμη-είδηση να διαρρεύσει» ή «διαρρέω» μια πληροφορία-φήμη-είδηση; Ποια είναι η σωστή προστακτική: «Eπανάλαβε» ή «επανέλαβε», «απόδειξέ το» ή «απέδειξέ το», «ανάπνεε κανονικά» ή «ανέπνεε κανονικά»;

Ας προσπαθήσουμε να σκεφτούμε πώς θα λειτουργεί η Ανεξάρτητη Αρχή Γλωσσικής Προστασίας της πρότασης Γιανναρά. Σύμφωνα με τα παραπάνω, η Αρχή δεν θα εξετάζει μόνο («προληπτικά») τους δημοσιογράφους της τηλεόρασης, αλλά και υποψήφιους να εργαστούν ως πολιτικοί αγορητές ή συνεντευξιαζόμενοι καλλιτέχνες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα, Γλωσσικό ζήτημα, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , , , | 226 Σχόλια »

Ποια/ποιος χτυπάει την πόρτα; Ο οδηγός χρήσης μη σεξιστικής γλώσσας

Posted by sarant στο 16 Δεκέμβριος, 2015

Πριν από μερικές μέρες παρουσιάστηκε δημόσια ο «Οδηγός χρήσης μη σεξιστικής γλώσσας στα διοικητικά έγγραφα», ένα κείμενο για ένα θέμα που ενδιαφέρει πολύ το ιστολόγιο και ταυτόχρονα ένα κείμενο που με φέρνει σε δύσκολη θέση, για δύο λόγους.

Ο πρώτος λόγος είναι ότι δεν έχω προλάβει να μελετήσω τον Οδηγό με την ησυχία μου, οπότε κανονικά θα έπρεπε να παρουσιάσω το άρθρο αυτό σε καμιά δεκαριά μέρες, αλλά μια ματιά στο ημερολόγιο δείχνει ότι σε 10 μέρες έχουμε Χριστούγεννα, κι έτσι αν το αναβάλω ο Οδηγός θα σκεπαστεί από τη σκόνη των κουραμπιέδων.

Ο δεύτερος λόγος που δεν αισθάνομαι άνετα είναι ότι ενώ θεωρώ καλοδεχούμενο τον Οδηγό και ενώ έχω γράψει πολλές φορές υπέρ των έμφυλων τύπων και εναντίον των επίκοινων (π.χ. «η δικάστρια» αντί «η δικαστής») όταν αναφέρονται σε συγκεκριμένα πρόσωπα, δεν συμμερίζομαι αρκετές από τις θέσεις του Οδηγού, που θεωρώ ότι δεν ταιριάζουν στα χαρακτηριστικά της ελληνικής γλώσσας -άλλωστε, έχω γράψει για το θέμα, και μάλιστα σχετικά πρόσφατα.

Πάντως, δεν είναι «πολιτική» η αμηχανία μου, δηλαδή δεν αισθάνομαι αμηχανία επειδή θα διαφωνήσω (έστω εν μέρει) με μια πρωτοβουλία που εκπορεύεται από την Αριστερά, στην οποία ανήκω -και παρότι η αντιμετώπιση του σεξισμού είναι πρόταγμα κατ’ εξοχήν της Αριστεράς, η εκπόνηση του συγκεκριμένου Οδηγού, αν διάβασα καλά, ανατέθηκε από την προηγούμενη κυβέρνηση, τον Νοέμβριο του 2014. Και παρόλο που διαφωνώ με αρκετά σημεία του κειμένου, θεωρώ ότι καλώς εκπονήθηκε ο Οδηγός και είναι χρήσιμος ως βάση συζήτησης.

Το κείμενο του Οδηγού μπορείτε να το βρείτε εδώ. Όπως θα δείτε, δεν είναι μικρό κείμενο, έχει 66 σελίδες -αν και το περισσότερο ενδιαφέρον βρίσκεται στις πρώτες 38, αφού μετά ακολουθεί ένα γλωσσάριο όρων και κάποια στατιστικά στοιχεία. Ίσως βρείτε χρήσιμη μια περίληψη του περιεχομένου, που τη βρήκα στο in.gr.

Σε γενικές γραμμές, ο Οδηγός αφενός καταγράφει τα φαινόμενα γλωσσικού σεξισμού (όπως τα θεωρούν οι συντάκτριές του) που παρατηρούνται στα δημόσια έγγραφα και στη συνέχεια κάνει προτάσεις για διόρθωσή τους.

Έτσι, για κείμενα που αναφέρονται σε πληθυσμούς και των δύο φύλων, προτείνει να αναγράφονται και τα δύο γένη των επαγγελματικών ουσιαστικών, είτε ακέραια είτε μόνο με την κατάληξη του δεύτερου, και μάλιστα, για να σπάσει αιώνες κυριαρχίας, προτάσσει το θηλυκό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικός ερμαφροδιτισμός, Γλωσσική αλλαγή, Δύο φύλα, Επικαιρότητα, Θηλυκό γένος | Με ετικέτα: , | 198 Σχόλια »

Δυο ποιήματα για τη γλώσσα που αλλάζει

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2014

Τον παλιό καιρό, στον μεσοπόλεμο ας πούμε, πολλές καθημερινές εφημερίδες δημοσίευαν κάθε μέρα στη δεύτερη (συνήθως) σελίδα τους και ένα ποίημα, συνήθως Έλληνα ποιητή, αν και όχι σπάνια και ξένο μεταφρασμένο. Τα περισσότερα απ’ τα ποιήματα αυτά ήταν ήδη εκδομένα, αλλά ανάλογα με το μεράκι και τις γνωριμίες του υπεύθυνου της στήλης δημοσιεύονταν κι ανέκδοτα ποιήματα πότε-πότε: κάμποσα του Φιλύρα, ας πούμε, έχουν βρεθεί από αναδιφήσεις σε δεύτερες σελίδες.

Η συνήθεια αυτή συνεχίστηκε και μεταπολεμικά -ας πούμε στη «Μακεδονία», τουλάχιστον ως και τη δεκαετία του 1960, αλλά στα νεότερα χρόνια έχει σχεδόν χαθεί. Όχι ολότελα όμως. Υπάρχει μία καθημερινή εφημερίδα που δημοσιεύει κάθε μέρα ένα νεοελληνικό ποίημα, και μαλιστα στο κυριακάτικο το φύλλο της τα ποιήματα είναι ανέκδοτα και δημοσιεύονται κάτω από τον γενικό τίτλο «Ποιήματα που τώρα γράφ0νται».

Η εφημερίδα αυτή που αποτελεί την τιμητικήν εξαίρεση είναι η Αυγή, με την οποία έχω την τιμή να συνεργάζομαι κι εγώ. Κάθε μήνα, τα ποιήματα που δημοσιεύονται τα διαλέγει κι ένας «ανθολόγος του μήνα». Το μόνο στο οποίο διαφωνώ είναι πως τα ποιήματα δημοσιεύονται σε πολυτονικό, κάτι που μου φαίνεται περιττό (και που, παλιότερα, προκαλούσε διάφορα τεχνικά προβλήματα και απόλυτα δικαιολογημένες ενστάσεις και άλλων). Αλλά, έτσι γι’ αλλαγή, σήμερα δεν θα εστιαστώ στα αλεξαντριανά σκουληκάκια (όπως τα αποκαλούσε ένας από τους στυλοβάτες της Αυγής, ο Τάσος Βουρνάς).

Λοιπόν, για τον τρέχοντα μήνα, τον Νοέμβριο του 2014, οι ανθολόγοι κατ’ εξαίρεση είναι δύο, οι φίλοι Κώστας Κουτσουρέλης και Σοφία Κολοτούρου, που μαζί επιμελούνται και το ιστολόγιο Παμπάλαιο νερό, που δημοσιεύει ποιήματα σε παραδοσιακό (ισόμετρο) στίχο και που μ’ αρέσει πολύ. Στην Αυγή, οι δυο συνανθολόγοι δημοσιεύουν αυτό τον μήνα σατιρικά και κωμικά ποιήματα, με την ευρύτερη έννοια του όρου, σχεδόν όλα γραμμένα τα τελευταία 30 χρόνια.

Χτες, ο Κώστας Κουτσουρέλης ανέβασε και στο Φέισμπουκ το παρακάτω ποίημα του Νίκου Φωκά, που είχε μόλις δημοσιευτεί και στην εφημερίδα. Το αναδημοσιεύω χωρίς δασείες και περισπωμένες και σύμφωνα με τη σημερινήν ορθογραφία:

Ραδιόφωνο

Χαμήλωσα στο ελάχιστο τον ήχο
κι οι πρόστυχες φωνές αυτοστιγμεί
ακούγονται σαν ψίθυρος αγνές·
σαν ψίθυρος μαζί με τις φωνές
οι γλωσσικοί βιασμοί κι οι ξενισμοί
που δεν απαριθμούνται σ’ ένα στίχο.

Διότι αν πρέπει να ‘χω τέτοια γλώσσα
με σόου τζάκποτ ζάπινγκ και τι-βι
την καταργώ καλύτερα εντελώς
κι ας μείνει μόνο ως ψίθυρος απλός
μιας πίστης υπενθύμιση ακριβή
καθώς κοιτώ τα σύννεφα στην Όσσα.

ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ
Πλανόδιον, τχ. 21, 1994

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Εφημεριδογραφικά, Μεταφραστικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 83 Σχόλια »

Μη στιγματίζετε για να μη στιγματιστείτε

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2014

Στα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου ασχολήθηκα, ανάμεσα στα άλλα, με έναν τίτλο σε πρόσφατη συνέντευξη: Η Μαρία Χαραμή μού στιγμάτισε την καριέρα.

Τη φράση την είπε ένας σεφ, και την εννοούσε θετικά, αλλά, όπως έγραψα και προχτές, νομίζω ότι η χρήση αυτή, παρόλο που ακούγεται μερικές φορές, είναι αδόκιμη στα ελληνικά. Στο μεταξύ, το μεζεδάκι το σχολίασε επίσης ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, και ξαναδιαβάζοντας εκείνη την παλιά συζήτηση σκέφτομαι ότι ίσως δεν είναι περιττό να την αναπτύξω σε ιδιαίτερο άρθρο.

Όπως είπα, δεν είναι πρώτη φορά που ακούγεται η θετική χρήση του «στιγματίζω». Πριν από μερικά χρόνια, είχα επισημάνει μια συνέντευξη του Δημ. Καταλειφού στην ΕΡΤ, όπου είχε πει ότι «τον έχουν στιγματίσει οι Αδελφοί Καραμαζόφ», προφανώς με την έννοια «σημαδέψει».

Ας πάμε στα λεξικά. Στο ΛΚΝ, τέτοια σημασία δεν υπάρχει. Το ΛΝΕΓ πράγματι καταγράφει αυτή τη σημασία (3. επιδρώ σε βάθος, καθοριστικά, αποτελώ καθοριστικό σημείο/γεγονός για κάποιον, κάτι) αλλά οι παραδειγματικές φράσεις που δίνει αφορούν όλες αρνητική επίδραση: οι εμφύλιες συγκρούσεις στιγμάτισαν την περιοχή / τα οικογενειακά προβλήματα κατά την εφηβεία της στιγμάτισαν την ενήλικη ζωή της.

Στο γκουγκλ, ωστόσο, υπάρχουν πολλά παραδείγματα χρήσης με «ουδέτερους» ή «θετικούς» στιγματισμούς, όπως αυτό του Καταλειφού που προανέφερα. Για παράδειγμα, ο Μπέζος λέει «με έχει στιγματίσει το έργο του Ζαμπέτα», ενώ κάποιος αφιερώνει «σ’ ένα πλάσμα που έχει στιγματίσει τη ζωή μου». Βέβαια, συνυπάρχει η παλιότερη σημασία των λεξικών, π.χ. ο Σαρκοζί που στιγματίζει τους Ρομά (τους στηλιτεύει, τους κατηγορεί με οξύτητα). Στις νεκρολογίες είναι συχνό να διαβάζεις ότι ο εκλιπών στιγμάτισε την εποχή του (όπως λέγεται εδώ για τη Μέριλιν Μονρόε). Καμιά φορά, πρέπει να ξέρεις ποιος λέει τι, διότι όταν διαβάζεις ότι «ο εθνικισμός θα στιγματίσει τον 21ο αιώνα» σκέφτεσαι ότι είναι αρνητικό, όταν όμως δεις ότι το υπογράφει η Χρυσή Αυγή (το απόσπασμα δεν υπάρχει πια στο Διαδίκτυο) καταλαβαίνεις ότι το εννοεί θετικά, θα αφήσει τη σφραγίδα του.

Το στίγμα, βέβαια, είναι λέξη αρχαία, που υπάρχει ήδη στον Ησίοδο. Η βασική του σημασία ήταν το σημάδι και μάλιστα το ανεξίτηλο σημάδι -και ιδίως αυτό που γίνεται πάνω στο σώμα με αιχμηρό αντικείμενο ή με καυτηριασμό. Προέρχεται από το ρήμα στίζω, που σημαίνει χαράζω, κεντώ (Η στίξη και η στιγμή στην ίδια οικογένεια λέξεων ανήκουν). Αντιστοιχεί περισσότερο σε αυτό που οι Εγγλέζοι λένε brand (που είχε σαφώς αρνητικές σημασίες, π.χ. to brand someone as a traitor, αν και στη συνέχεια πήρε τη σημασία της εμπορικής μάρκας) και στο LSJ το αποδίδει σαν tattoo mark (άλλωστε σήμερα η ελληνική για το τατουάζ είναι δερματοστιξία και θυμόμαστε και τον Καββαδία που λέει ότι «του Αννάμ τα στίγματα δεν βγαίνουνε ποτές»). Με τη σημασία αυτή έχουμε στον Ηρόδοτο «στίγματα ιρά (ιερά)» για κάποιον ταγμένο να υπηρετεί σε ναό. Έτσι και τα στίγματα του Ιησού από τα καρφιά είναι πληγές και όχι… σπίλος.

Όμως, στην αρχαιότητα τα στίγματα σημάδευαν δούλους και εγκληματίες, για να μη μπορούν να αποδράσουν ή να είναι εύκολη η σύλληψή τους αν το επιχειρήσουν, κι έτσι ήταν επόμενο η λέξη να πάρει καθαρά (και… ανεξίτηλα) αρνητική σημασία. Πλάστηκε και η λέξη «στιγματίας» που σήμαινε τον δούλο ή τον κακούργο που ήταν στιγματισμένος με πυρακτωμένο στιγέα, που ήταν σημαδεμένος (π.χ. ώσπερ στιγματίας δραπέτης πεπεδημένος, στον Λουκιανό). Κι επειδή οι αρχαίοι είχαν και την πλάκα τους, έναν γραμματικό, τον Νικάνορα, που είχε γράψει πραγματεία «περί στιγμής», όπου στιγμή ήταν σημείο στίξεως, η τελεία, κοροϊδευτικά του έβγαλαν το παρατσούκλι «στιγματίας»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »

Μίλα μου για γλώσσα, του Φοίβου Παναγιωτίδη

Posted by sarant στο 7 Νοέμβριος, 2013

glwssa-coverWEBΚάθε καινούργιο βιβλίο για τη γλώσσα ενδιαφέρει το ιστολόγιο, πολύ περισσότερο ένα βιβλίο που ικανοποιεί την ευχή που πολλοί είχαν εκφράσει στο παρελθόν για περισσότερα εκλαϊκευτικά βιβλία που να μη θυσιάζουν την εγκυρότητα στο βωμό της αναγνωσιμότητας. Το βιβλίο «Μίλα μου για γλώσσα» του γλωσσολόγου Φοίβου Παναγιωτίδη ανταποκρίνεται απόλυτα σε αυτή την περιγραφή καθώς αποτελεί μια «μικρή εισαγωγή στη γλωσσολογία» (έτσι είναι και ο υπότιτλός του) , εισαγωγή που απευθύνεται στον μέσο αναγνώστη που θέλει να γνωρίσει αυτή τη νεαρή αλλά ήδη πολύπλοκη επιστήμη.

Όπως λέει ο συγγραφέας στον πρόλογό του: Το Μίλα μου για γλώσσα είναι μια εισαγωγή στη γλωσσολογία για όσους βαριούνται τις εισαγωγές και (νομίζουν ότι) απεχθάνονται τη γλωσσολογία. […] Ο βασικός μου στόχος ήταν να εκλαϊκεύσω πτυχές της γλωσσικής επιστήμης και να παρουσιάσω στο ευρύ κοινό διάφορες όψεις του γλωσσικού φαινομένου με τρόπο απλό και εύληπτο. Παράλληλα, προσπάθησα να δείξω πώς η σύγχρονη γλωσσολογία μπορεί  να προσφέρει απαντήσεις σε κοινές απορίες και προβληματισμούς γύρω από τη γλώσσα εν γένει και την ελληνική γλώσσα ειδικότερα.

Το κυρίως σώμα του βιβλίου αποτελείται από 39 σύντομα κεφάλαια, οργανωμένα σε εννιά ενότητες, τις εξής:
Λέξεις και γραμματική
Γλωσσολογία
Γλωσσική ανάπτυξη
Γλωσσική αλλαγή
Γλωσσική ποικιλία και γλωσσικές ποικιλίες
Γλώσσα και νόηση
Γλωσσικά προβλήματα
Ελληνική γλώσσα και ελληνική γραφή
Γλώσσα και επικοινωνία

Παρόλο που οι τίτλοι των ενοτήτων δίνουν μια ακριβή εικόνα του περιεχομένου τους, ίσως δημιουργήσουν την εντύπωση ότι το βιβλίο είναι τεχνικό, στεγνό και απευθύνεται μόνο σε μυημένους, όμως αυτό καθόλου δεν ισχύει. Ο συγγραφέας αποφεύγει να χρησιμοποιεί ειδική ορολογία όταν δεν είναι απολύτως αναγκαίο, και όταν χρησιμοποιεί έναν ειδικό όρο τον επισημαίνει (την πρώτη φορά) με ένα κυκλάκι και στο επίμετρο έχει γλωσσάρι με τους ορισμούς των ειδικών αυτών όρων. Επίσης, το βιβλίο είναι γραμμένο με κάθε άλλο παρά ακαδημαϊκό ύφος, όπως θα δείτε αν παραθέσω μερικούς τίτλους κεφαλαίων, ας πούμε: Δανεικά κι αγύριστα. Άσε με να κάνω λάθος. Ερωτήσεις, το περικείμενο και ποιος θα πλύνει τα πιάτα. You speak Engrish? Φλετ φάρε αρbëρίστε?

Μερικά από τα ερωτήματα που βρίσκουν απάντηση στο βιβλίο του Παναγιωτίδη είναι: Πώς μαθαίνουμε να μιλάμε; Ισχύει ότι «γλώσσα = λέξεις»; Ποια είναι η παλιότερη γλώσσα του κόσμου; Ποια η διαφορά γλώσσας και διαλέκτου; Τι σημαίνει μιλάω σωστά (ελληνικά); Γιατί μαθαίνουμε αρχαία; Θα μιλάμε όλοι αγγλικά σε 50 χρόνια; Υπάρχει πρόβλημα λεξιπενίας στη νεολαία; Κινδυνεύουν τα παιδιά που μεγαλώνουν σε δίγλωσσο περιβάλλον; Είναι η πολυγλωσσία τεκμήριο ευφυΐας; Γιατί μας δυσκολεύουν οι ξένες γλώσσες; Σε τι χρησιμεύει η γλωσσολογία;

Όπως επισημαίνει ο ίδιος ο συγγραφέας, το βιβλίο του δεν έχει στόχο να αναιρέσει πλάνες γύρω από τη γλώσσα ή να αποδομησει γλωσσικούς μύθους (όπως, ας πούμε, η δική μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων, που τιμητικά την αναφέρει ο Παναγιωτίδης). Ωστόσο, με το να απαντάει σε ερωτήματα όπως τα παραπάνω, ο συγγραφέας προσφέρει την υποδομή για να βασιστούν όσοι θα επιχειρήσουν στη συνέχεια να αποδομήσουν γλωσσικούς μύθους, χωρίς να χρειαστεί να ξεκινούν κάθε φορά από το άλφα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσική αλλαγή, Λαθολογία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 70 Σχόλια »

Αν δεν πέσει ο ήλιος, καλησπέρα δεν σας λέω!

Posted by sarant στο 16 Ιουλίου, 2012

Το σημερινό θέμα το είχα μισοέτοιμο στο ηλεσυρτάρι μου και σκεφτόμουν να το τελειώσω και να το ανεβάσω πριν από δέκα μέρες,  όταν ξαφνικά έσκασε σαν βόμβα το ανεκδιήγητο εκείνο άρθρο της δασκάλας από τη Ραφήνα που απαιτούσε να μείνει η ελληνική γλώσσα «ανέπαφη» και να μην καταργηθούν τα φωνήεντα «η» και «ω» λες και ζήτησε κανείς να τα καταργήσει. Οπότε, μοιραία, το άρθρο έμεινε στο ηλεράφι αν και το θέμα του ξαναμνημονεύτηκε στα σχόλια του άρθρου για τον χαιρετισμό «γεια σου». Λέω λοιπόν να το συζητήσουμε σήμερα, αν και περισσότερο θέλω να ακούσω τη δική σας γνώμη παρά να πω τη δική μου (είναι κι αυτό ένας εύσχημος τρόπος για να λουφάρει ο αρθρογράφος!)

Το έναυσμα για το άρθρο το πήρα ακούγοντας μια εκπομπή σε έναν ραδιοσταθμό, ένα μεσημέρι Κυριακής, όπου ένας προσκεκλημένος είπε «καλημέρα» και ο παρουσιαστής του απάντησε «καλησπέρα». Ήταν μετά τις 12 το μεσημέρι, ίσως 2 ή 3, όχι αργότερα πάντως. Δεν το σχολίασαν περισσότερο, αλλά με εντυπωσίασε. Φυσικά δεν είναι η πρώτη φορά που ακούω σε  δελτία ειδήσεων ή σε τηλεφωνήματα από εταιρείες, τον χαιρετισμό «καλησπέρα» σε ώρες όπου εγώ θα έλεγα σαφώς «καλημέρα», οπότε το άρθρο θα μπορούσε να έχει γραφτεί και πολύ νωρίτερα.

Ωστόσο, αν και μπορεί να κάνω λάθος -και θέλω και τη βοήθειά σας- έχω την αίσθηση ότι η «μεσημεριανή καλησπέρα» είναι σχετικά καινούργιο φαινόμενο, των τελευταίων δεκαετιών. Παλιότερα, ας πούμε τις δεκαετίες του 1970-1980, η ανάμνησή μου είναι πως ο συνήθης χαιρετισμός, από το πρωί που ξυπνούσαμε ως την ώρα που άρχιζε να πέφτει ο ήλιος, ήταν «καλημέρα». Για να πεις «καλησπέρα» έπρεπε να σουρουπώνει ή τουλάχιστον να έχουν περάσει κάμποσες ώρες από το μεσημεριανό φαγητό (και τον απαραίτητο παλιότερα μεσημεριανό υπνάκο). Στον μικρόκοσμο της οικογένειάς μου και του κύκλου των φίλων μου έτσι (θυμάμαι να) λέγαμε.

Βέβαια, μπορεί να πέφτω έξω. Μπορεί πάντοτε να υπήρχαν άνθρωποι που έλεγαν «καλησπέρα» από τις 12.01 το μεσημέρι, μπορεί να ήταν και πλειοψηφία (πλειονότητα αν είστε καθαρολόγος). Ή μπορεί,κι αυτό είναι πιθανότερο, να βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα εξέλιξη. Οπότε, λέω να πει ο καθένας τις απόψεις του για το θέμα. Το ερώτημά μου είναι: πότε λέμε «καλησπέρα»; Και, επικουρικά, έχει τάχα αλλάξει ή βρίσκεται σε φάση αλλαγής ή αμφισβήτησης, τις λίγες τελευταίες δεκαετίες, η σημασία του χαιρετισμού «καλησπέρα», οι ώρες στις οποίες λέμε καλημέρα ή καλησπέρα; Και ποιοι είναι οι παράγοντες που επιδρούν στον κλονισμό της παλιάς σημασίας/χρήσης και στην ανάδειξη της καινούργιας;

Θα μπορούσα να σταματήσω εδώ, αλλά καλό είναι να δούμε και μερικούς ορισμούς. Σύμφωνα με το λεξικό, καλησπέρα είναι «χαιρετισμός που απευθύνουμε σε κπ. όταν τον συναντήσουμε τις απογευματινές ή τις βραδινές ώρες». Παναπεί, ο ορισμός της καλησπέρας εξαρτάται από τον ορισμό του απογεύματος. Πότε έχουμε απόγευμα; Πάλι με το λεξικό, απόγευμα είναι «το διάστημα της ημέρας ανάμεσα στο μεσημέρι και στη δύση του ήλιου». Και μεσημέρι; Μεσημέρι έχουμε βέβαια όταν είναι δώδεκα η ώρα, αλλά επίσης, και πάλι σύμφωνα με το λεξικό, μεσημέρι είναι και το διάστημα δύο ως τριών ωρών που ακολουθεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσική αλλαγή | Με ετικέτα: , | 124 Σχόλια »

Ο Φρύνιχος και τα λάθη μας

Posted by sarant στο 12 Ιουνίου, 2012

Σε μια συζήτηση στο Φέισμπουκ, ένας φίλος φίλης επέμενε ότι δεν υπάρχει λέξη «διακύβευμα», μόνο «διακύβευση», και με κάλεσαν να κάνω το διαιτητή. Όμως για το διακύβευμα έχουμε συζητήσει παλιότερα, δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου -που, παρότι μπήκαμε στην τελική ευθεία για τις εκλογές, παραμένει πεισματικά ανεπίκαιρο. Το θέμα είναι ότι η ενόχληση του φίλου φίλης με την καινούργια λέξη που δεν την ήξερε είναι μια αντίδραση απόλυτα φυσιολογική και κατανοητή, όσο κι αν είναι αβάσιμη: η γλώσσα εξελίσσεται, λέξεις γεννιούνται και λέξεις ξεχνιούνται, σημασίες αλλάζουν, κανόνες πέφτουν σε αχρηστία, αυτό που παλιότερα ήταν λάθος σήμερα γίνεται ανεκτό και αύριο αποτελεί τον νέο κανόνα, και πάντα οι πιο πολλοί συγκαιρινοί της αλλαγής ενοχλούνται από τον κλονισμό των γλωσσικών βεβαιοτήτων τους, κουνάνε το κεφάλι τους με νόημα και μιλάνε για τη φθορά, την παρακμή της γλώσσας. Στην εποχή μας κάποιοι στέλνουν γράμματα σε εφημερίδες ή δημοσιοποιούν στο Διαδίκτυο την αγανάκτησή τους, αλλά το φαινόμενο της ενόχλησης από τη γλωσσική αλλαγή δεν είναι καινούργιο ούτε, φυσικά, εντοπίζεται μόνο στα ελληνικά.

Αλλά εμείς ας περιοριστούμε στη γλώσσα μας. Έλεγα λοιπόν ότι συχνά βλέπουμε αντιδράσεις για τις γλωσσικές αλλαγές, και ειδικά για την εμφάνιση νέων λέξεων -αντιδράσεις είτε από απλούς ομιλητές, σαν τον φίλο της φίλης που λέγαμε, αλλά και από επιστήμονες, λεξικογράφους, ειδικούς μελετητές. Πριν από λίγο καιρό είχα επικρίνει τον καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη, επειδή κακώς κατά τη γνώμη μου επιτέθηκε εναντίον της λέξης «γενόσημα». Πράγματι, όταν ένας όρος έχει καθιερωθεί, η διαμαρτυρία κάποιου, έστω και ειδικού, ακούγεται από ανεδαφική έως κωμική. Οι λίγο παλιότεροι θα θυμάστε ίσως ότι ο καθηγητής Θ.Π.Τάσιος είχε επικρίνει τον όρο «ηλεκτρονικός υπολογιστής», με επιχειρήματα ίσως βάσιμα, αλλά κατόπιν εορτής· ακόμα κι αν δεχτούμε ότι η δική του πρόταση («λογισμητής») ήταν καλύτερη, η συζήτηση έχει ακαδημαϊκό μόνο χαρακτήρα. Ξεφυλλίζοντας παλιά έντυπα βρίσκει κανείς και παλιότερους φιλολόγους να εξανίστανται για τη χρήση λέξεων που σήμερα έχουν καθιερωθεί. Για παράδειγμα, ο Ισίδωρος Ισιδωρίδης-Σκυλίσσης (ή Σκυλίτσης) έγραφε το 1885 ότι είναι «κακίστη παράκρουσις» να χρησιμοποιείται η λέξη «απαρτία» στον κανονισμό της Βουλής με την έννοια που όλοι μας ξέρουμε σήμερα, επειδή στα αρχαία «απαρτία» ήταν το σύνολο των εργαλείων ενός μάστορα. Δεν φαίνεται παράλογη αυτή η θέση του Σκυλίσση ιδίως σε μας που θεωρούμε αυτονόητη τη λέξη και τη σημασία της; Και να σημειωθεί ότι ο Σκυλίσσης δεν ήταν όποιος κι όποιος: αν μη τι άλλο, σε αυτόν χρωστάμε τον Γιάννη Αγιάννη και τον Γαβριά. (Κάποτε θα γράψω εκτενέστερα για τα άρθρα αυτά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά στιγμιότυπα, Γλωσσική αλλαγή, Λαθολογία, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , | 170 Σχόλια »