Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γλωσσικοί μύθοι’ Category

Αληθοφανές μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Οκτωβρίου, 2016

Τα σημερινά μεζεδάκια δημοσιεύονται κατ’ εξαίρεση κυριακάτικα, αφού χτες είχαμε το Μηνολόγιο, πρώτη του μηνός γαρ.

Αν απορείτε για τον αντιγραμματικό τίτλο, η εξήγηση θα σας δοθεί πολύ γρήγορα. Πάνω που αναρωτιόμουν τι τίτλο να διαλέξω για τα σημερινά μας μεζεδάκια, και προσανατολιζόμουν, όχι με πολύν ενθουσιασμό, σε κάτι ημερολογιακό και κοινότοπο σαν «τα πρώτα μεζεδάκια του Οχτώβρη», κατέφθασε το ηλεμήνυμα ενός καλού φίλου, στο οποίο υπήρχε συνημμένη η παρακάτω φωτογραφία -ή μάλλον κολλάζ από τέσσερις φωτογραφίες:

jumboaΟι φωτογραφίες είναι βγαλμένες στο Τζάμπο της Αγίας Παρασκευής, μου λέει ο φίλος.

Εκτός από «αληθοφανές» πλαστικό χέρι, στο Τζάμπο πωλούνται επίσης «αληθοφανές πλαστικά», «αληθοφανές δράκος» και «αληθοφανές αλυσίδα». Ή, όπως σχολίασε ο φίλος, άμα σου κολλήσει μια λέξη αυτά παθαίνεις.

Προφανώς, στη Τζάμπα γραμματική το «αληθοφανές» είναι άκλιτο, αφού το βλέπουμε να χρησιμοποιείται αμετάβλητο σε όλα τα γένη και τους αριθμούς. Αλλά τότε γιατί δεν το γράφαν «αληθοφανέ», να ανήκει στην οικογένεια των άκλιτων εις -έ, όπως το καμπριολέ, το εμπριμέ και το… διαμπερέ;

Και μια παρωνυχίδα: Πώς μπορεί να είναι «αληθοφανές» ή έστω αληθοφανής ένας δράκος; Μοιάζει δηλαδή με τους αληθινούς; Και πού έχουμε δει αληθινούς δράκους να τους συγκρίνουμε; Γιατί με εκείνα τα ερπετά που τα λένε δράκους, που υπάρχουν σ’ ένα νησί της Ινδονησίας, δεν πολυμοιάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γλωσσικοί μύθοι, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 162 Comments »

Πράσινα άλογα και όχι πράσσειν άλογα

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη. Το αρχικό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από εφτά χρόνια και τέσσερις μέρες, δηλαδή όταν το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα κλείσει το πρώτο του τρίμηνο, και έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα άρθρα του ιστολογίου, επειδή διαρκώς συμβαίνει, σε κάποια διαδικτυακή συζήτηση, να χρησιμοποιεί κάποιος την έκφραση «και πράσινα άλογα» και να πετιέται κάποιος εξυπνάκιας και να τον επιπλήττει, ότι τάχα είναι λάθος το «πράσινα άλογα» και το σωστό είναι «πράσσειν άλογα», οπότε ή ο αρχικός σχολιαστής ή κάποιος τρίτος βάζει το λινκ από το άρθρο μου για να απαντήσει. Διότι, όπως θα δείτε στη συνέχεια, έκφραση «πράσσειν άλογα» δεν παραδίδεται πουθενά.

Εδώ και καιρό ήθελα να ξαναδημοσιεύσω το παλιό μου άρθρο, αν μη τι άλλο για να δώσω την ευκαιρία να σχολιαστεί από τους νεότερους φίλους, αλλά δίσταζα επειδή το αρχικό άρθρο ήταν ήδη πολύ μεγάλο. Τελικά χτες πήρα την απόφαση, χάρη σε μια πληροφορία που μου έδωσε ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου, που ενισχύει την επιχειρηματολογία του άρθρου. Οπότε, ζητώ συγνώμη για το διπλοσέντονο και ξεκινάω.

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου "Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων"

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου «Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων» (Τώρα έχει επανεκδοθεί επαυξημένο ως «Λόγια του αέρα»)

Η έκφραση …και πράσινα άλογα, όπως ας πούμε στη φράση «Τι ανώτατες σπουδές και πράσινα άλογα λέει πως έχει κάνει; Αφού δεν έχει τελειώσει ούτε το δημοτικό!» είναι πολύ συνηθισμένη.

Αν και κανείς δεν αμφιβάλλει για τη σημασία της, πολλοί αναρωτιούνται για την προέλευσή της, που δεν είναι φανερή στα μάτια τους. Καθώς δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς εμφανίστηκαν τα «πράσινα άλογα» προσπαθούν να βρουν μιαν άλλη, πιο ορθολογική κατά τη γνώμη τους εξήγηση.

Σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη «εξήγηση» για την προέλευση της έκφρασης …και πράσινα άλογα, πρόκειται για παραφθορά της αρχαίας έκφρασης «πράσσειν άλογα». (Υπάρχουν και άλλες θεωρίες για την προέλευση της φράσης, όπως η αναφορά σε ένα επεισόδιο που έγινε επί Όθωνα, αυτή όμως είναι η πιο διαδεδομένη.) Όπως μας πληροφορεί, για παράδειγμα, ο δικτυακός τόπος www.prasinaloga.gr, που ανήκει στην ομάδα εικαστικού θεάτρου κούκλας «Πράσσειν άλογα»: η έκφραση «Πράσσειν άλογα» είναι αρχαία (πράσσειν = πράττω, άλογο = μη λογικό).

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση περί αστρολογίας, κάποιος σκεπτικιστής έγραψε άρθρο με τίτλο «Άστρα και πράσινα άλογα» και αμέσως κάποιος άλλος τον διόρθωσε σε «Άστρα και πράσσειν άλογα», επισημαίνοντας Έχεις δει πουθενά πράσινα άλογα; μήπως αυτό το πράσινα δεν είναι πράσινα αλλά πράσσειν ή πράττειν απαρέμφατο του ρήματος πράττω; Και το άλογα μήπως δεν εννοούνται τα άλογα αλλά το δίχως λογική πραττόμενο; Κάποιος άλλος, αλλού: Πράσινα άλογα και πράσσειν άλογα, που έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι.

Υπάρχουν λοιπόν αρκετοί που πιστεύουν ότι η αρχική μορφή της φράσης «και πράσινα άλογα» είναι η αρχαία «πράσσειν άλογα». Η λανθασμένη (όπως θα επιχειρήσω να αποδείξω) αυτή άποψη απέκτησε επιπρόσθετο κύρος όταν ένα συγκρότημα ελληνικής ροκ μουσικής πήρε την ονομασία Πράσσειν άλογα, με έμβλημά του ένα πράσινο αλογάκι του σκακιού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 319 Comments »

Για τους τζιχαντιστές που δήθεν τρέμουν τους Έλληνες

Posted by sarant στο 20 Νοεμβρίου, 2015

Μια νέα μπαρούφα διατρέχει με ταχύτητα πυρκαγιάς σε ξερά χόρτα το ελληνόφωνο Διαδίκτυο: ένα κειμενάκι που υποστηρίζει ότι οι λέξεις Κοράνι, Αλλάχ, Μωάμεθ (και άλλες) είναι ελληνικές, και που έχει τίτλο «ΔΕΙΤΕ γιατί οι Τζιχαντιστές φοβούνται όταν ακούνε «ΕΛΛΗΝΕΣ»! Τι λέει το Κοράνι για τους Ελληνες«. (Παράδειγμα, αλλά δεν είναι ανάγκη να κλικάρετε).

Μέσα στις τρεις τελευταίες μέρες, μου έχουν στείλει το κειμενάκι ίσαμε δέκα φίλοι, δηλαδή μου έχουν στείλει λινκ προς ιστότοπους που το αναδημοσιεύουν, πανομοιότυπο, αν εξαιρέσουμε ότι το δεύτερο ρήμα του τίτλου αλλάζει σε μερικές αναδημοσιεύσεις, που άλλες θέλουν τους Τζιχαντιστές να «τρέμουν» όταν ακούνε Έλληνες, κι άλλες, πιο δύσοσμες, να «χέζονται», με το συμπάθιο.

Συνήθως οι φίλοι που μου το στέλνουν, μου λένε «έχεις ασχοληθεί με αυτό;» και τους στέλνω ένα παλιότερο άρθρο που είχα γράψει για το θέμα. Ωστόσο, ένας φίλος με παρότρυνε να γράψω κάτι, ενώ ένας άλλος φίλος, αξιοσέβαστος φιλόλογος να προσθέσω, μου το έστειλε ασχολίαστο -οπότε κρίνω πως δεν είναι άσκοπο να αναδημοσιεύσω κομμάτια από το παλιό μου άρθρο.

Το κειμενάκι για το οποίο σας έλεγα, μετά τον τίτλο, έχει ως εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Λαθροχειρίες | Με ετικέτα: , , | 342 Comments »

Όχι, το ντιμπέιτ δεν παράγεται από το (ανύπαρκτο) δίβατον -και γράφεται «ντιμπέιτ»

Posted by sarant στο 14 Σεπτεμβρίου, 2015

Πλάι στις δυο οικουμενικές βεβαιότητες, τον θάνατο και τους φόρους, υπάρχει και μια τρίτη, που κοντεύει να εδραιωθεί τα τελευταία χρόνια: κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές και γίνεται ντιμπέιτ ή τηλεμαχία ανάμεσα στους πολιτικούς αρχηγούς, νομοτελειακά θα βρεθεί κάποιος που θα υποστηρίξει ότι η αγγλική λέξη debate, από την οποία δανειστήκαμε κι εμείς τον όρο, προέρχεται τάχαμ από την ελληνική λέξη «δίβατον» και ανάγεται στη δημοκρατική παράδοση της αρχαίας Αθήνας.

Αυτό βέβαια το υποστηρίζουν χωρίς να κάνουν τον κόπο να ανοίξουν ένα ετυμολογικό λεξικό, που υπάρχει ακόμα και ονλάιν, και να δουν ότι στην πραγματικότητα η αγγλική λέξη έχει άλλη ετυμολογία, κρυστάλλινη και πειστική. Ούτε βέβαια ξέρουν ή παίρνουν υπόψη τους ότι δεν υπήρξε, δεν παραδίδεται πουθενά, ελληνική λέξη «δίβατον», σε κανένα λεξικό και σε κανένα αρχαίο κείμενο, που να μην ξεχνάμε ότι τώρα πια υπάρχουν όλα σε ψηφιακή μορφή και με δυνατότητα αναζήτησης.

Στις εκλογές του Γενάρη ντιμπέιτ δεν είχε γίνει, κι έτσι γλιτώσαμε την αναβίωση της μπαρούφας. Τώρα αποφασίστηκε να γίνουν δύο ντιμπέιτ, ένα που έγινε την περασμένη Τετάρτη με έξι πολιτικούς αρχηγούς, κι ένα που θα γίνει απόψε ανάμεσα στους δυο επικρατέστερους, τον απερχόμενο πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα και τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης Βαγγέλη Μεϊμαράκη.

Και ήδη από την περασμένη Τετάρτη, βρέθηκαν κάποιοι που παπαγάλισαν τα περί δίβατου· για παράδειγμα φαίνεται (μου λένε, δεν το άκουσα) πως το ανέφερε ο Σκάει Μπογδάνος στην εκπομπή του. Κι επειδή σήμερα, ενόψει του δεύτερου ντιμπέιτ, είναι πολύ πιθανό πως θα βρεθούν κι άλλοι να το αναφέρουν, δεν είναι περιττό θαρρώ να αναστήσω ένα παλιότερο άρθρο, από το 2009 για το θέμα αυτό.

Αλλά πρώτα να παρουσιάσω την άλλη άποψη, τον μύθο δηλαδή, όπως την είδα σε πρόσφατη ανάρτηση στο Φέισμπουκ:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 131 Comments »

«Ασθενής και οδοιπόρος» λοιπόν -και με τις ευλογίες του σεβασμιότατου!

Posted by sarant στο 17 Μαρτίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός περσινού, που και πέρυσι ήταν αναδημοσίευση παλιότερου. Βλέπετε, το συγκεκριμένο θέμα, σχετικά με την κατεξοχήν παροιμία της νηστείας, εννοώ την παροιμία «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει», αναπόφευκτα έρχεται στην επικαιρότητα κάθε Σαρακοστή. Προβληματιζόμουν αν θα έκανα και φέτος την αναδημοσίευση, και ως τώρα έκλινα στο να την παραλείψω για φέτος, μεταπείστηκα όμως από μια συζήτηση σε ομάδα του Φέισμπουκ, η οποία αφενός μού έδειξε ότι υπάρχει λόγος για επανάληψη του άρθρου, και αφετέρου έθεσε υπόψη μου δυο νέα στοιχεία -κι έτσι το άρθρο δεν θα είναι στεγνή και στυγνή επανάληψη του περσινού.

Το πρώτο νέο στοιχείο είναι ότι ξεφύτρωσε και νέα παραλλαγή του «αντιοδοιπορικού» μύθου, ότι τάχα η… σωστή εκδοχή της παροιμίας δεν είναι «ασθενής και οδοιπόρος» αλλά «ασθενής και ωδειπόρος», λέξη άγνωστης σημασίας και ετυμολογίας, και πολύ λογικά διότι είναι ανύπαρκτη, όπως ανύπαρκτες είναι και οι άλλες «σωστές» λέξεις που έχουν κατά καιρούς προταθεί, δηλ. διπόρος, ωδιπόρος, ωδυπόρος ή διφόρος. Το δεύτερο νέο στοιχείο το αναφέρω στο τέλος του άρθρου.

Την παροιμιώδη φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» την ξέρουμε όλοι μας. Εδώ και μερικά χρόνια κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο η άποψη ότι η φράση αυτή είναι παρεφθαρμένη ή χαλκευμένη, και ότι το σωστό είναι «ασθενής και διπόρος». Άλλοι έχουν προτείνει άλλες λέξεις αντί για τον οδοιπόρο: ωδιπόρος, ωδυπόρος. Υποτίθεται πως όλες αυτές οι λέξεις (διπόρος, ωδιπόρος κτλ.) σημαίνουν την εγκυμονούσα ή τη θηλάζουσα γυναίκα. Εγώ ισχυρίζομαι ότι όλες αυτές οι λέξεις είναι ανύπαρκτες και ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ακόμα μύθο.

Η φήμη για την ανύπαρκτη λέξη «διπόρος» προϋπήρχε, αλλά εμφανίστηκε στις στήλες των εφημερίδων πριν από καμιά δεκαριά χρόνια. Συγκεκριμένα, τον Μάρτιο του 2006, η τότε υπουργός εξωτερικών κ. Μπακογιάννη βρισκόταν σε επίσκεψη στην Ουάσινγκτον· σε παραπολιτική στήλη εφημερίδας δημοσιεύτηκε ότι έφαγε φιλέτο σε κάποιο επίσημο γεύμα, αν και ήταν Σαρακοστή· ο σχολιογράφος πρόσθεσε τη γνωστή παροιμιώδη φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Θρησκεία, Λαογραφία, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 106 Comments »

Γλώσσες-γλώσσα: Μύθοι και αλήθειες (ομιλία στη Δράμα)

Posted by sarant στο 6 Νοεμβρίου, 2014

Το σαββατοκύριακο που μας πέρασε ήμουν στη Δράμα (και στην Καβάλα) ύστερα από πρόσκληση του Συνδέσμου Φιλολόγων Δράμας, με πρωτοβουλία του Βασίλη Συμεωνίδη και του Σωτήρη Γκαρμπούνη, με τους οποίους είχα διασταυρωθεί και συνοδοιπορήσει αρκετές φορές στα δικτυακά γλωσσομονοπάτια αλλά δεν είχε τύχει ως τώρα να συναντηθούμε. Στη Δράμα πήρα μέρος σε δυο εκδηλώσεις: την Παρασκευή 31.10 μίλησα στο δημοτικό ωδείο με θέμα «Γλώσσα, γλώσσες: μύθοι και αλήθειες» ενώ το Σάββατο έγινε συζήτηση, πιο χαλαρή, σε καφενείο.

dram1

Εδώ βλέπετε μια φωτογραφία από την πρώτη εκδήλωση -και εδώ άλλη μία, ενώ προσπαθούμε εναγωνίως να κάνουμε τον λάπτοπ να συνεννοηθεί με τον προτζέκτορα, που μια βεβιασμένη κίνηση τους έκανε να διακόψουν διπλωματικές σχέσεις (τελικά παρουσιάστηκε ως από μηχανής θεός ένας αρχαίος λάπτοπ που έκανε καλά τη δουλειά του). Εδώ βλέπετε μια φωτογραφία από τη δεύτερη εκδήλωση, ενώ το πρόγραμμα περιλάμβανε επίσης και εκδρομές στα πέριξ (απ’ όπου βλέπετε ότι τη σήμερον ημέρα όλοι φωτογραφίζουν -και αυτούς που φωτογραφίζουν).

Περισσότερες φωτογραφίες θα βρείτε στη σελίδα του Συνδέσμου, όπου υπάρχει επίσης το κείμενο της ομιλίας μου σε pdf (αλλά αυτό θα το δημοσιεύσω εδώ πιο κάτω), καθώς και οι διαφάνειες που χρησιμοποίησα, επίσης σε pdf.

Πιο κάτω θα παραθέσω το κείμενο της ομιλίας μου, αλλά πρέπει να σημειωθεί ότι σε ορισμένα σημεία είπα και πράγματα εκτός κειμένου, ενώ βέβαια από το γραπτό κείμενο λείπουν εντελώς οι (πολλές) ερωτήσεις και απαντήσεις που έγιναν μετά την ομιλία, στη συζήτηση. Ωστόσο, είχα μαζί μου ένα μαγνητοφωνάκι και ηχογράφησα την όλη εκδήλωση, που κράτησε σχεδόν δύο ώρες, από τις οποίες η δεύτερη ώρα ήταν αφιερωμένη στη συζήτηση.

Με προβλημάτισε ελαφρώς μια ερώτηση που έγινε γύρω στο 1.28.30 της ομιλίας, από έναν εκπαιδευτικό, φυσικό στην ειδικότητα, ο οποίος εξέφρασε πολύ ευγενικά την απογοήτευσή του επειδή στην ομιλία μου αναφέρθηκα μόνο στα κακώς κείμενα της γλώσσας και μόνο σε ένα σημείο την επαίνεσα, ενώ θα έπρεπε κατ’ αυτόν να εξάρω το ρυθμό, τη μουσικότητα και τη σοφία της. Θα ακούσετε τη στιχομυθία (ελπίζω να ακούγεται καλά και η δική του τοποθέτηση) που όμως ξεστράτισε και σε άλλα θέματα. Αυτό που θέλω να γράψω εδώ είναι ότι αυτονόητη είναι η αγάπη που τρέφουμε για τη γλώσσα μας όσοι τη μελετάμε, και δεν πιστεύω ότι για να ανασκευάσουμε μερικούς «ευχάριστους μύθους» πρέπει πρώτα να αναφέρουμε και ισόποσους επαίνους.

Το κείμενο της ομιλίας, θα το έχετε προσέξει, μοιάζει πολύ με το κείμενο της αντίστοιχης ομιλίας που είχα δώσει τον Γενάρη στο ΜΙΘΕ. Ωστόσο, έχω αλλάξει μερικά πράγματα, κάποιες ενότητες πρόσθεσα και κάποιες αφαίρεσα. Εκεί που διαφοροποιούνται απόλυτα οι δυο εκδηλώσεις, είναι στις ερωτήσεις και απαντήσεις, που περιστράφηκαν γύρω από διαφορετικά θέματα τούτη τη φορά -και κρίμα που δεν προλαβαίνω να απομαγνητοφωνήσω αυτό το κομμάτι της εκδήλωσης.

Ενώ είχα ανεβάσει το άρθρο, πρόσεξα ότι τα παιδιά του Συνδέσμου Φιλολόγων ανέβασαν το βίντεο της εκδήλωσης που μπορείτε να το δείτε εδώ:

Η αλήθεια είναι ότι η εικόνα υπερισχύει, αλλά από το βίντεο λείπουν τα τελευταία πέντε λεπτά της ομιλίας μου, καθώς και όλη η συζήτηση με το κοινό. Διαλέγετε και παίρνετε.

 

Γλώσσα, γλώσσες: μύθοι και αλήθειες

Ξεκινώντας, θα ήθελα να σας ευχαριστήσω που ήρθατε σήμερα, να ευχαριστήσω και τον Σύλλογο Φιλολόγων Δράμας για την τιμή που μου έκανε να με προσκαλέσει να σας μιλήσω σήμερα, και ειδικά τον φίλο Βασίλη Συμεωνίδη που αυτός είχε την αρχική ιδέα. Λοιπόν, σήμερα θα συζητήσουμε για τους μύθους και τις αλήθειες σχετικά με την ελληνική γλώσσα, ένα θέμα πολύ εκτεταμένο, που δεν φιλοδοξώ να το εξαντλήσω· άλλωστε, προτίμησα να αφήσω αρκετό χρόνο για τη συζήτηση, στην οποία μπορούμε να συζητήσουμε οποιοδήποτε σχεδόν γλωσσικό θέμα θέλετε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Εκδηλώσεις, Λερναίο κείμενο | Με ετικέτα: , , , | 97 Comments »

Η «ομηρική ελληνική γλώσσα» και ο κ. Π. Χαϊκάλης

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2014

Όσοι ασχολούνται με τους ιντερνετικούς μύθους, γλωσσικούς και άλλους, ξέρουν ότι η διάδοσή τους συνήθως γίνεται σε κύματα. Ξεσπάει ένα πρώτο κύμα, ύστερα ο μύθος παύει να ακούγεται για κάμποσους μήνες, αργότερα (π.χ. σε ένα χρόνο) έρχεται ένα δεύτερο κύμα και ούτω καθεξής. Το κάθε νέο κύμα το καταλαβαίνουμε επειδή ξαφνικά δυο και τρεις φίλοι μάς στέλνουν μέιλ ή κάνουν σχόλια στο Φέσμπουκ δίνοντας το λινκ προς τη σελίδα που περιέχει τον μύθο.

Χρειάζονται πολλοί για να ξεσπάσει ένα νέο κύμα διάδοσης του μύθου, αλλά καμιά φορά φτάνει και ένας, αν είναι διάσημος. Έτσι, χτες το πρωί, κυριακάτικα, ο καλός ηθοποιός αλλά και βουλευτής των ΑΝΕΛ Παύλος Χαϊκάλης προκάλεσε, μόνος του, ένα νέο κύμα διάδοσης ενός ηλίθιου γλωσσικού μύθου, με ένα αθώο τιτίβισμα, με το οποίο διαφήμιζε ένα κείμενο με τίτλο «Η ομηρική ελληνική γλώσσα: Αυτό το κείμενο διαδώστε το παντού και σε κάθε περίπτωση φυλάξτε το!«. Κι επειδη ο δημοφιλής κ. Χαϊκάλης έχει πάμπολλους «ακόλουθους», το ηλιθιούργημα διαδόθηκε και αρκετοί φίλοι με ρώτησαν τη γνώμη μου για το κείμενο που προωθούσε ο κ. Χαϊκάλης, οπότε άλλαξα σχέδιο και ανέβαλα για άλλη φορά το κείμενο που ετοίμαζα, και αντ’ αυτού παρουσιάζω ένα παλιότερο κείμενό μου, ξαναδουλεμένο, που απαντάει ακριβώς στο κείμενο περί «ομηρικής ελληνικής γλώσσας».

Διότι, βλέπετε, το κείμενο του κ. Χαϊκάλη δεν βλέπει για πρώτη φορά το φως της διαδικτυακής δημοσιότητας. Αλλά όταν λέω «του κ. Χαϊκάλη» ασφαλώς κάνω φραστική οικονομία. Το κείμενο δεν είναι δικό του, δεν το έγραψε ο ίδιος, απλώς του το έστειλε κάποιος ή κάπου το συνάντησε, του άρεσε και το προώθησε. Όπως θα προσπαθήσω να δείξω παρακάτω, πρόκειται για μια αρμαθιά από εξωφρενικές μπαρούφες, που δεν έχουν καμιά απολύτως επιστημονική βάση, αλλά δεν έχω την απαίτηση από τον κ. Χαϊκάλη, που απ’ όσο ξέρω δεν έχει κάνει κάποιες ειδικές σπουδές, να το διακρίνει αυτό με βεβαιότητα. Θα είχα ίσως την απαίτηση να μην αναπαράγει άκριτα διάφορα πράγματα που δεν μπορεί να τα ελέγξει (βουλευτής είναι, στο κάτω κάτω, έχει κάποια ευθύνη), αλλά ξέρουμε καλά ότι όταν το ανεπιβεβαίωτο δημοσίευμα λέει πράγματα που ακούγονται ευχάριστα στ’ αυτί μας, τότε η κριτική και ελεγκτική μας διάθεση μειώνεται κατακόρυφα -την ψιλή κρησάρα την κατεβάζουμε από το ψηλό ντουλάπι μόνο όταν όσα διαβάζουμε μας ενοχλούν.

Έλεγα λοιπόν ότι το κείμενο περί ομηρικής ελληνικής γλώσσας κυκλοφορεί εδώ και κάμποσα χρόνια στο Διαδίκτυο. Ένα πρώτο κύμα είχαμε γνωρίσει το 2006, οπότε και είχα γράψει ένα άρθρο στον ιστότοπό μου, που αργότερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου “Γλώσσα μετ’ εμποδίων”.  Νέο κύμα είχαμε το 2008, άλλο ένα το 2011 και μετά το 2013 και το σημερινό.

Το κείμενο είναι βασισμένο σε «μελέτη» της «ομογενούς καθηγήτριας Αναστασίας Γονέου» και ξεκινάει με ένα σύντομο προοίμιο, στο οποίο μαθαίνουμε ότι στην Ελλάδα έχουν διασωθεί προκατακλυσμιαία μνημεία (διότι αυτό τεκμαίρεται από τη διατύπωση: ακόμα κι αν ΔΕΝ ΕΙΧΕ διασωθεί κανένα προκατακλυσμιαίο μνημείο –άρα, κάποιο διασώθηκε!).

Στη συνέχεια, περνάμε στο ψητό, δηλαδή σε περίπου 60 αγγλικές λέξεις, πολλές από αυτές κοινότατες, οι οποίες σύμφωνα με την ερευνήτρια έχουν ελληνική αρχή και δη ομηρική. Δεν θα παρουσιάσω όλα τα ευρήματα, μπορείτε άλλωστε να τα δείτε μόνοι σας, παρά μια ανθολόγηση των πιο διασκεδαστικών ή χαρακτηριστικών περιπτώσεων:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 329 Comments »

Χρυσαβγίτικα λερναία

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2014

Πλησιάζουν οι εκλογές, αυτοδιοικητικές και ευρωπαϊκές, κι αυτό έχει κάπως επηρεάσει και τα άρθρα του ιστολογίου, αλλά σήμερα θα ασχοληθούμε (έμμεσα) με τις εκλογές και ταυτόχρονα με ένα από τα αγαπημένα θέματα του ιστολογίου, τους γλωσσικούς μύθους, και ανάμεσά τους με το Λερναίο κείμενο, για το οποίο τόσες φορές έχουμε γράψει, και στο εδώ ιστολόγιο και στον παλιό μου ιστότοπο.

Οι γλωσσικοί μύθοι γενικά και το Λερναίο ειδικά βρήκαν τη θέση τους στις προεκλογικές διακηρύξεις δύο υποψηφίων, κάτι που δεν συμβαίνει συχνά. Όπως ίσως ήταν αναμενόμενο, οι δύο πλασιέ των μύθων είναι υποψήφιοι της Χρυσής Αυγής, αν και το Λερναίο κατά καιρούς έχει γοητεύσει ή έχει πείσει ή έχει παρασύρει πολιτικούς σχεδόν από όλο το φάσμα -να θυμίσω μόνο τον κ. Στυλιανίδη και όσα είπε για την πρωτογένεια της ελληνικής (και την ετυμολογία του εντέρου) τότε που ήταν (οΘντκ) υπουργός Παιδείας. (Να κάνω μια παρένθεση εδώ: πριν από μερικά χρόνια είχα πάει σε μια διάλεξη του Μανώλη Γλέζου περί γλωσσολογίας -παρένθεση στην παρένθεση: ο Γλέζος έχει γερή γλωσσολογική κατάρτιση και έχει γράψει βιβλία για τη γλώσσα- και, όπως είναι σχεδόν αναπόφευκτο, όταν ήρθε η ώρα των ερωτήσεων κάποιος από το ακροατήριο άρχισε να λέει για τους υπολογιστές προηγμένης γενεάς που δέχονται μόνο τα ελληνικά, και για την πρωτογένεια της ελληνικής και ο Γλέζος απάντησε ότι «αυτά δεν ισχύουν» και προχώρησε στην επόμενη ερώτηση).

Ο πρώτος διακινητής γλωσσικών μύθων είναι ο υποψήφιος ευρωβουλευτής της ΧΑ Δρ. Επαμεινώνδας Στάθης, ο οποίος έγραψε εκτενές άρθρο με τίτλο «Συνιστώσα αφελληνισμού η καταστροφή της γλώσσας«. Ο κ. Στάθης, όπως γράφτηκε, είναι γιατρός στο επάγγελμα και διετέλεσε πρόεδρος της ΕΚΟΦ, της φοιτητικής παράταξης δεξιών τραμπούκων στην οποία ανήκε και ο Μιλτιάδης Έβερτ. Το άρθρο του ξεκινάει με μια ομοβροντία αποφθεγμάτων για τη γλώσσα γενικώς και την ελληνική γλώσσα ειδικώς, μερικά από τα οποία είναι ακριβή, άλλα δίνονται λαθεμένα (π.χ. το «παρέξ» στο απόφθεγμα του Σολωμού, λες κι είναι πυρέξ!) ενώ τουλάχιστον ένα, αυτό του Κικέρωνα είναι, όπως έχουμε ξανασυζητήσει εδώ, ανύπαρκτο: μάλιστα, στη χρυσαβγίτικη βερσιόν είναι και στραπατσαρισμένο, διότι αυτό το «ει θεοί διελέγοντο, τη των ελλήνων γλώττη εχρώντο» δεν μου φαίνεται και πολύ καθωσπρέπει, θέλει ένα «αν» στην απόδοση.

Στη συνέχεια, ο πρώην εκοφίτης μπαίνει στο ψητό σερβίροντας το λερναίο, με μαργαριτάρια όπως:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Λαθροχειρίες, Λερναίο κείμενο, Μύθοι | Με ετικέτα: , , , , | 191 Comments »

Τα κεφάλια του μύθου και η περίπτωση του Σοφοκλή Καλλιμάνη

Posted by sarant στο 11 Απριλίου, 2014

 

Στο χτεσινό μου άρθρο για τα τρολ, και συζητώντας για τον όρο «τρολιά», έφερα σαν παράδειγμα τρολιάς τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Πρόκειται για μια παλιά ιστορία, αφού συνέβη πριν από 8 χρόνια, ωστόσο νομίζω πως διατηρεί το ενδιαφέρον της στο ακέραιο. Και επειδή το άρθρο που είχα γράψει τότε, πολύ πριν ανοίξω το ιστολόγιο, δεν έχει παρουσιαστεί εδώ, σκέφτομαι να το αναδημοσιεύσω, αφού οι περισσότεροι δεν θα το ξέρετε (υπάρχει βέβαια στον παλιό μου ιστότοπο, όπως και στο Γλώσσα μετ΄εμποδίων, που βγήκε το 2007 και που πρόσφατα ανατυπώθηκε). Με την ευκαιρία, το επικαιροποιώ λιγάκι.

Έχω αναφερθεί πολλές φορές στο Λερναίο κείμενο, ή κείμενο για το Hellenic Quest. Το βάφτισα Λερναίο, επειδή όσο κι αν το ανασκευάζεις, πάλι βρίσκει γόνιμο έδαφος και εξαπλώνεται. Πώς εξηγείται όμως η μακροβιότητα του μύθου; Για πολλούς, κάτι που το διαβάζουν τυπωμένο, έστω και στην οθόνη του υπολογιστή, προσλαμβάνει ακαταμάχητην εγκυρότητα. Έπειτα, δεν είναι λίγοι εκείνοι που με πολύ μεγάλη ευκολία πιστεύουν ακόμα και τον πιο απίθανο «ευχάριστο» μύθο. Αφού το Λερναίο λέει πράγματα ευχάριστα, το χάβουν ανεξέταστα.

Άλλοι πάλι, ακούνε μόνο ό,τι θέλουν να ακούσουν. Για παράδειγμα, τις προάλλες [θυμίζω, το 2006 ή 2007] έβλεπα σε άλλο διαδικτυακό φόρουμ κάποιον να θριαμβολογεί, διότι σε μια πρόσφατη εκπομπή του «Ομιλείτε ελληνικά;» ειπώθηκε ότι Οι λέξεις compact disc, το γνωστό μας CD, είναι λέξεις  Ελληνικές και σημαίνουν «σύμπακτος δίσκος», κατά τον Μπαμπινιώτη και όχι μόνο.

Τώρα, με τον Μπαμπινιώτη μπορεί να διαφωνώ σε αρκετά, αλλά ο άνθρωπος ξέρει τι λέει και αγύρτης δεν είναι. Και μόνο αγύρτης ή άσχετος θα μπορούσε να πει ότι το σιντί είναι λέξη ελληνική και τα λοιπά. Μάλιστα κατά σύμπτωση και στο Λερναίο κείμενο περί Hellenic Quest, αυτή την επιτομή του τσαρλατανισμού και του σκοταδισμού, αναφέρεται και ο συμπακτωμένος δίσκος ως προέλευση του CD σαν παράδειγμα συνεισφοράς της τρισχιλιετούς στον διεθνή πολιτισμό.

Ευτυχώς έχω έναν γνωστό που μαγνητοσκοπεί τις εκπομπές αυτές. Ήθελα λοιπόν να δω την εκπομπή έχοντας τη (νοσηρή) περιέργεια να εξακριβώσω από πού πιάστηκε ο φίλος και φαντάστηκε ότι ο Μπαμπινιώτης είπε το CD λέξη ελληνική. Και πράγματι, στην εκπομπή υπάρχει μια ενότητα που λέγεται «Το λέμε ελληνικά» ή κάπως έτσι, όπου ζητείται από τους παίκτες να βρουν την ελληνική ονομασία κοινότατων ξένων λέξεων (οπερατέρ = εικονολήπτης, φλας μπακ = αναδρομή). Αν και παρόμοια εγχειρήματα πολλές φορές είναι ασκήσεις ματαιότητας, τα πιο πολλά παραδείγματα λέξεων ήταν καλοδιαλεγμένα, και θα ήταν καλύτερα αν η κυρία Χούκλη δεν πρόφερνε το ντεμπραγιάζ γαλλιστί (ντεμπραγιάge). Αλλά πλατειάζω. Τελειώνοντας αυτή η ενότητα, ένας από τους ηθοποιούς που συμμετέχουν, θυμήθηκε ότι στην προηγούμενη περίοδο της εκπομπής, πριν από μερικά χρόνια, τους είχε απασχολήσει η ελληνική απόδοση του compact disk, και ότι είχε γίνει γόνιμη συζήτηση που τον είχε εντυπωσιάσει, αλλά δεν θυμόταν σε ποια απόδοση είχαν καταλήξει (το οποίο παρεμπιπτόντως δείχνει για ποιο λόγο θεωρώ ασκήσεις ματαιότητας πολλές τέτοιες απόπειρες). Καλείται ο κ. Μπαμπινιώτης, ο οποίος αναφέρει ότι τότε είχαν καταλήξει στην απόδοση «συμπαγής ψηφιακός δίσκος» για το compact disk.

Δηλαδή, στην πραγματικότητα:

Ο Μπαμπινιώτης είπε ότι το compact disk μπορεί να αποδοθεί ελληνικά ως ‘ψηφιακός συμπαγής δίσκος’.

Και ο θεατής που είδε την εκπομπή συγκράτησε ότι:

Η λέξη compact disk είναι ελληνική, σημαίνει ‘σύμπακτος δίσκος’ και το λέει και ο Μπαμπινιώτης.

Πράγμα που σημαίνει ότι όταν κανείς θέλει να ακούσει κάτι, θα το ακούσει οπωσδήποτε κι ας του πεις εσύ το εντελώς αντίθετο. Ευτυχώς δεν είναι όλοι έτσι, αλλιώς θα ήταν μάταια και όσα γράφουμε κι εμείς εδώ.

Πολύ διδακτική όμως βρίσκω και μια άλλη περίπτωση σχετική με γλωσσικούς μύθους, τη φάρσα του Σοφοκλή Καλλιμάνη. Μπορώ να αναφέρω το όνομα άνετα, διότι πρόκειται για ψευδώνυμο· και όχι τυχαίο ψευδώνυμο. Οι αρχικές συλλαβές του ονοματεπωνύμου δίνουν «Σόκαλ». Ο Άλαν Σόκαλ είναι ένας Αμερικανός μαθηματικός ο οποίος έγινε διάσημος το 1996 όταν έκατσε και έγραψε ένα περισπούδαστο κείμενο που ήταν από την αρχή ως το τέλος μια αρμαθιά από ανοησίες, αλλά παρουσιασμένες με στόμφο και με άφθονες περικοκλάδες· την περίτεχνη αυτή αρλούμπα την υπέβαλε σε ένα επιστημονικό περιοδικό, και μάλιστα πυριβιώδες(*), το οποίο τη δημοσίεψε μετά χαράς! Η φάρσα του Σόκαλ θεωρείται πλέον κλασική.

Ο δικός μας ψευδώνυμος Σοφοκλής Καλλιμάνης θέλησε το 2004 να μιμηθεί τον Σόκαλ, αλλά στο χώρο της ελληνοκεντρικής ετυμολογίας. Κάθισε λοιπόν και έγραψε ένα εκτενές κείμενο στο οποίο «αποδείκνυε» με βάση ένα χειρόγραφο του 13ου αιώνα, ότι η αγγλική λέξη draft είναι ελληνική (στην πραγματικότητα δεν είναι, βέβαια). Στο άρθρο του υιοθετούσε τη θεματολογία και τη φρασεολογία των ελληνεμπόρων, αφού τόνιζε την πολιτιστική επιρροή της ελληνικής στις σύγχρονες γλώσσες και επαινούσε την προσπάθεια αντικατάστασης ξένων δανείων με ελληνικά ισοδύναμα.

Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο κάπου το παράκανε· ήταν πολύ μεγάλο, είχε πολλές υποσημειώσεις και παραπομπές σε ανύπαρκτους λογίους του Μεσαίωνα όπως ο Ανσέλμος του Κλερβώ ή ο βυζαντινός Μανουήλ Φυρλίγγος. Αν και φτιαγμένο με μεγάλη τέχνη, γνώρισε την αποτυχία: δεν δημοσιεύτηκε παρά σε δυο ή τρεις ιστότοπους, και όχι μεγάλης εμβέλειας. Ολόκληρο το καλλιμάνειο (ή ψευδοκαλλιμάνειο;) κείμενο μπορείτε να το δείτε εδώ

Θα έλεγα ότι η ελάχιστη απήχηση που βρήκε ο κατασκευασμένος «για καλό σκοπό» διανοουμενίστικος μύθος του Σοφοκλή Καλλιμάνη σε σύγκριση με την τεράστια επιτυχία του κατασκευασμένου «για ίδιον όφελος» μύθου του Hellenic Quest, λέει πολλά για την ποιότητα του ελληνοκεντρικού κοινού. Τον Καλλιμάνη τον πίστεψαν μόνο σοβαροί άνθρωποι, που μπόρεσαν να διαβάσουν το μακρυνάρι. Ο μέσος ελληνοκεντρικός χαφταόλας δεν θέλει περιδιαγραμμάτου αναλύσεις, εκτενείς βιβλιογραφίες, Φρυλίγγους και Ανσέλμους του Κλερβώ, θέλει λίγα λόγια που να χτυπάνε κατευθείαν στο στόχο. αι άκου λέξη που πήγε και βρήκε να κατασκευάσει ο ψευδοΚαλλιμάνης, draft! Χάθηκε κάτι της μόδας, όπως ίσως browser; (Πράγματι, ένα νεότερο μπαρουφολόγημα που βρήκε ελληνική ρίζα στη λέξη computer αναδημοσιεύτηκε πολύ περισσότερο).

Οι ελάχιστες αναδημοσιεύσεις του Καλλιμάνειου μύθου ωχριούν μπροστά στις εκατοντάδες του Λερναίου κειμένου, που έχει φτάσει και σε σχετικώς έγκυρα περιοδικά ή εφημερίδες. Οση μαστοριά κι αν έβαλε στο παραμύθι του ο ψευδοΚαλλιμάνης, δεν μπορεί να πλησιάσει την πηγαία σαχλαμάρα του HellenicQuest. Το ίδιο θα συμβεί κι αν βάλουμε έναν σκηνοθέτη του ποιοτικού κινηματογράφου να σκηνοθετήσει σαπούνι ή πορνό: θα αποτύχει παταγωδώς. Το φιλοθεάμον κοινό θα προτιμήσει, και με το δίκιο του, το γνήσιο προϊόν.

 

(*) Η αρχαία λέξη «πυριβιώδες» αναφέρεται σε σύγγραμμα που η εγκυρότητά του έχει ελεγχθεί από επιτροπή ομοτίμων, σύμφωνα με τη μέθοδο που επινόησε πρώτος ο Αλεξανδρινός φιλόλογος Πυρίβιος, την πυριβίασιν. Ο Πυρίβιος έζησε τον δεύτερο αιώνα μ.Χ. και εκθέτει τη μέθοδό του στο χαμένο σήμερα σύγγραμμά του Κριτικά ιστορικά, του οποίου σώζονται αποσπάσματα στη Μυριόβιβλο του Φωτίου. Μέσω των λατινικών (pyriviatum), η λέξη πέρασε στις νεότερες γλώσσες, και ύστερα από πολύπλοκες φωνολογικές μετατροπές (που δεν προλαβαίνω να αναλύσω τώρα) έδωσε το σημερινό αγγλικό peer-reviewed. Νομίζω ότι προς τιμή του Πυρίβιου μπορούμε να αναστήσουμε την αρχαία λέξη «πυριβιώδες», πολύ περισσότερο που δεν έχουμε στα νέα ελληνικά  μονολεκτική απόδοση για τον όρο peer-reviewed.

Σημείωση: Για να μην το δούμε να αναπαράγεται παντού, σπεύδω να διευκρινίσω ότι Πυρίβιος δεν υπήρξε και τα σχετικά με τη λέξη «πυριβιώδες» ήταν, απλώς, ένας καλλιμανισμός της στιγμής.

 

 

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Φάρσες | Με ετικέτα: , , , | 137 Comments »

Τα στενά της Μαλάκας και ο Si Malakas

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2014

Την ώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, δεν έχει ακόμα βρεθεί κανένα ίχνος από το αεροσκάφος της πτήσης MH 370 Κουάλα Λουμπούρ-Πεκίνο, που έχει μυστηριωδώς χαθεί εδώ και πέντε μέρες, ένα γεγονός αξιοσημείωτο μέσα στην τραγικότητά του, γιατί φαίνεται δύσκολο να πιστέψεις ότι στην εποχή μας, όπου οι πάντες και τα πάντα βρίσκονται κάτω από στενή παρακολούθηση από κάμερες, δορυφόρους, ραντάρ και συσκευές εντοπισμού θέσης, είναι δυνατόν να εξαφανιστεί για τόσες μέρες ένα τόσο μεγάλο αντικείμενο με 240 ανθρώπους μέσα του, και μάλιστα σε μια πολυσύχναστη περιοχή, όχι στη μέση του πουθενά όπως παλιά το χαμένο αεροπλάνο της Αμαλίας Έρχαρτ. Βέβαια, αν αεροπλάνο εκραγεί ενώ πετάει σε μεγάλο ύψος, υποθέτω ότι τα κομμάτια μπορεί να σκορπιστούν σε πολύ μεγάλη ακτίνα, οπότε ίσως το παράδοξο να είναι μόνο φαινομενικό.

Με πολύ ενδιαφέρον θα διαβάσω σχόλια για το θέμα του χαμένου αεροπλάνου (που βέβαια αργά ή γρήγορα θα βρεθεί, και μπορεί να έχει κιόλας βρεθεί όταν θα δημοσιευτεί το άρθρο μου), αλλά εμείς εδώ, όπως ξέρετε, λεξιλογούμε, οπότε το σημερινό άρθρο μοιραία θα εστιαστεί σε ένα άλλο παράδοξο φαινόμενο, κωμικό μάλλον παρά τραγικό, που παρουσιάστηκε κατά την κάλυψη της είδησης από τα ηλεκτρονικά και παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, κάλυψη στην οποία, πρέπει να πω, τα δελτία ειδήσεων των μεγάλων καναλιών φάνηκαν αρκετά γενναιόδωρα.

Το παράδοξο φαινόμενο που λέω είναι η μετατόπιση του τόνου ενός πασίγνωστου τοπωνυμίου που βρίσκεται κοντά στην εικαζόμενη τροχιά του αγνοούμενου αεροσκάφους. Πρόκειται για τα Στενά της Μαλάκας (ή Πορθμό της Μαλάκας). Η λέξη τονιζόταν ανέκαθεν στην παραλήγουσα -όμως ξαφνικά άρχισαν να την προφέρουν προπαροξύτονη. Για παράδειγμα, στο χτεσινό μεσημεριανό δελτίο ειδήσεων του Μέγκα άκουσα ότι οι έρευνες τώρα στρέφονται «στα στενά της Μάλακα» και ότι στρατιωτικό ραντάρ εντόπισε στίγμα του αναζητούμενου αεροσκάφους «πάνω από τα στενά της Μάλακα» (στο 0.16 και στο 0.27 αντίστοιχα του βιντεακιού).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , , , | 227 Comments »

Ούτε διπόρος, ούτε ωδιπόρος, το σωστό είναι Ασθενής και οδοιπόρος!

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2014

Ο τίτλος ακούγεται κάπως σαν σύνθημα σε διαδήλωση, όμως το σημερινό άρθρο έχει, κατά κάποιο τρόπο, θρησκευτικό χαρακτήρα, και επιπλέον είναι και επίκαιρο μια και από την περασμένη Δευτέρα έχουμε μπει στη Σαρακοστή, παρόλο που το ιστολόγιο δεν νηστεύει. Το άρθρο μας σήμερα αφορά την πασίγνωστη παροιμία «Ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει», για την οποία κάποιοι, και μάλιστα άνθρωποι της εκκλησίας, ισχυρίζονται ότι, τάχα, είναι παρεφθαρμένη και ότι η δήθεν αυθεντική μορφή της δεν εννοεί τον οδοιπόρο αλλά την έγκυο γυναίκα.

Πρόκειται βέβαια για μύθο. Είχα γράψει για το θέμα πριν από πέντε χρόνια. Τότε πιο πολύ κυκλοφορούσε η εκδοχή με τη λέξη «διπόρος», τώρα διάβασα και μιαν άλλη εκδοχή με τον «ωδιπόρο». Οπότε ξαναπιάνω το παλιό μου άρθρο (η αρχική μορφή του εδώ) έχοντας επιπλέον ενσωματώσει κάποια από τα σχόλια που είχατε κάνει τότε, όσοι από σας είστε από την αρχή μαζί μας, γιατί εκείνο το παλιό άρθρο είχε δημοσιευτεί την τριακοστή μέρα της ζωής του ιστολογίου -και τώρα έχουμε περάσει τους εξήντα μήνες.

Την παροιμιώδη φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» την ξέρουμε όλοι μας. Εδώ και μερικά χρόνια κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο η άποψη ότι η φράση αυτή είναι παρεφθαρμένη ή χαλκευμένη, και ότι το σωστό είναι «ασθενής και διπόρος». Άλλοι έχουν προτείνει άλλες λέξεις αντί για τον οδοιπόρο: ωδιπόρος, ωδυπόρος. Υποτίθεται πως όλες αυτές οι λέξεις (διπόρος, ωδιπόρος κτλ.) σημαίνουν την εγκυμονούσα ή τη θηλάζουσα γυναίκα. Εγώ ισχυρίζομαι ότι όλες αυτές οι λέξεις είναι ανύπαρκτες και ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ακόμα μύθο.

Η φήμη για την ανύπαρκτη λέξη «διπόρος» προϋπήρχε, αλλά εμφανίστηκε στις στήλες των εφημερίδων σχετικά πρόσφατα. Τον Μάρτιο του 2006, η υπουργός εξωτερικών κ. Μπακογιάννη βρισκόταν σε επίσκεψη στην Ουάσινγκτον· σε παραπολιτική στήλη εφημερίδας δημοσιεύτηκε ότι έφαγε φιλέτο σε κάποιο επίσημο γεύμα, αν και ήταν Σαρακοστή· ο σχολιογράφος πρόσθεσε τη γνωστή παροιμιώδη φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει».

Σε επόμενο φύλλο, ο σχολιογράφος της εφημερίδας πληροφόρησε τους αναγνώστες του ότι:

Η κυρία Λυδία Ιωαννίδου-Μουζάκα, δημοτική σύμβουλος Αθηναίων και επίκουρη καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής με πληροφορεί ότι η πραγματική φράση είναι “ασθενής και διπόρος αμαρτίαν ουκ έχει”, όπου “διπόρος” είναι η θηλάζουσα γυνή. Η παραφθορά, γράφει, έχει γίνει από τους παλιούς αγωγιάτες, εμπόρους και ταξιδιώτες που ταξίδευαν ημέρες πολλές με τα καραβάνια και έψαχναν για δικαιολογίες.

Η κυρία Ιωαννίδου-Μουζάκα, αν και καθηγήτρια Ιατρικής, δεν έκρινε αναγκαίο να παραθέσει πηγές που θα τεκμηρίωναν την άποψή της. Άλλωστε, η άποψη δεν είναι δική της, κυκλοφορεί εδώ και πολλά χρόνια σε καφενειακό επίπεδο. Κάποιος τη θυμάται από έναν καθηγητή του στο γυμνάσιο, άλλος την έχει ακούσει από τον λοχαγό του στο στρατό, παράλλος από το κατηχητικό. Τώρα με το Διαδίκτυο, την έχω δει σε μερικά ιστολόγια, ενώ πριν από πέντε χρόνια που είχε πρωτοδημοσιευτεό αυτό το άρθρο, ο μακαρίτης πια Γιάννης Καλαμίτσης στον Real FΜ είχε επαναλάβει, με το έμπα της Σαρακοστής, ότι, τάχαμου, το σωστό είναι διπόρος.

Εγώ έχω πολύ σοβαρές αντιρρήσεις και πιστεύω πως πρόκειται για μύθο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Θρησκεία, Λαογραφία, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 114 Comments »

Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα

Posted by sarant στο 13 Ιανουαρίου, 2014

Την προηγούμενη Τετάρτη (8 Ιανουαρίου) είχα προσκληθεί από τον καθηγητή Αριστείδη Χατζή στο ΜΙΘΕ, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, να δώσω διάλεξη σε έναν τακτικό κύκλο σεμιναρίων, με θέμα ‘Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα’. Η εκδήλωση επρόκειτο να αρχίσει στις 6.15, αλλά, επειδή όλη η Αθήνα ήταν πηγμένη από τα (υπέρ το δέον περιοριστικά, αν με ρωτήσετε) κυκλοφοριακά μέτρα λόγω της τελετής για την ελληνική προεδρία, αναγκάστηκα να πάω από το Φάληρο στα Ιλίσια μέσω Λαμίας και έφτασα ασθμαίνοντας στην αίθουσα γύρω στις εφτάμιση. Περιέργως οι ακροατές με περίμεναν, και έμειναν για την ομιλία και στη συνέχεια για τη συζήτηση. Οι περισσότεροι ήταν φοιτητές, κυρίως προπτυχιακοί, είδα όμως και μερικούς φίλους από το ιστολόγιο ή γενικότερα τη μπλογκόσφαιρα και πολύ χάρηκα.

Πιο κάτω θα παραθέσω το κείμενο της ομιλίας μου, αλλά σε ορισμένα σημεία είπα και πράγματα εκτός κειμένου, ενώ βέβαια λείπουν εντελώς οι (πολλές) ερωτήσεις και απαντήσεις που έγιναν μετά την ομιλία, στη συζήτηση. Ωστόσο, είχα μαζί μου ένα μαγνητοφωνάκι και ηχογράφησα την όλη εκδήλωση, που κράτησε σχεδόν δύο ώρες.

Την ηχογράφηση μπορείτε να την ακούσετε εδώ, αλλά δυστυχώς λείπει η αρχή της παρουσίασης που έκανε ο κ. Χατζής, επειδή ξέχασα να ανοίξω αμέσως το μηχανάκι. Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι κάποιες ερωτήσεις δεν ακούγονται καλά -λυπάμαι.

Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα

Ξεκινώντας, θα ήθελα να σας ευχαριστήσω που ήρθατε σήμερα, να ευχαριστήσω και τον κ. Αριστείδη Χατζή και το ΜΙΘΕ για την πρόσκληση που μου έκανε, που είναι τιμή για μένα, να συζητήσουμε για τους μύθους και τις αλήθειες σχετικά με την ελληνική γλώσσα, ένα θέμα πολύ εκτεταμένο, οπότε δεν φιλοδοξώ να το εξαντλήσω· άλλωστε, προτίμησα να αφήσω αρκετό χρόνο για τη συζήτηση, στην οποία μπορούμε να συζητήσουμε οποιοδήποτε σχεδόν γλωσσικό θέμα θέλετε.

Εννοώ τους μύθους με την ευρεία έννοια. Θα ξεκινήσω με μύθους, και μάλιστα από τους πιο εξωφρενικούς, και στη συνέχεια θα αναφερθώ και σε (κατά τη γνώμη μου εσφαλμένες) απόψεις για τη γλώσσα, απόψεις που αξίζει να συζητηθούν και να αντικρουστούν. Δηλαδή, δεν είναι όλα όσα θα πούμε σήμερα της ίδιας τάξεως φαινόμενα. Με τα πρώτα γελάμε, τα δεύτερα τα συζητάμε. Επειδή όμως μερικοί δεν γελάνε με τα πρώτα, αλλά τα πιστεύουν, πρέπει να γίνει και η ανασκευή τους.

Σε ένα πρώτο επίπεδο, έχουμε τους εξωφρενικούς μύθους που διαδίδονται μέσα από το Διαδίκτυο. Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, πριν από 2-3 μήνες, όσοι από εσάς κυκλοφορείτε στα κοινωνικά δίκτυα ίσως θα πήρατε, και ίσως όχι για πρώτη φορά, ένα μέιλ ή ένα λινκ προς άρθρο ιστολογίου, όπου υποστηρίζεται, πολύ σοβαρά, ότι το α-μπε-μπα-μπλομ, η παιδική φράση (λάχνισμα λέγεται στην ειδική ορολογία) με την οποία τα βγάζουμε στο κρυφτό και σε άλλα παιδικά παιχνίδια, έχει, λέει, αρχαιοελληνική προέλευση!

Η όλη στιχομυθία, έρχεται από ένα αρχαίο παιδικό παιχνίδι που έπαιζαν τα παιδιά της Αθήνας, ενώ ταυτόχρονα γυμνάζονταν, στα πλαίσια της προετοιμασίας τους για τα μετέπειτα αληθινά πολεμικά παιχνίδια.
Ετσι λοιπόν, τα παιδιά της αρχαιότητας χωρισμένα σε ομάδες έλεγαν ο ένας στον αλλον:
«Απεμπολών, του κείθεν εμβολών …» (επαλαμβανόμενα με ρυθμό, εναλλάξ από την δείθεν επιτιθέμενη ομάδα), που σημαίνει « Σε απεμπολώ, σε απωθώ, σε σπρώχνω, πέραν (εκείθεν) εμβολών σε (βλ. έμβολο) με το δόρυ μου, με το ακόντιό μου!
Κάπως έτσι και με το πέρασμα των χρόνων, το «Απεμπολών, του κείθεν εμβολών …» παραφράστηκε και έγινε το δικό μας, σχετικά ακαταλαβίστικο «α μπε μπα μπλον, του κείθε μπλον»!

Ίσως είναι περιττό να ανασκευάσω τέτοια εξωφρενικά πράματα, αλλά θα το κάνω σύντομα. Πρώτον, στις πηγές δεν υπάρχει καμιά μαρτυρία ότι τα παιδιά στην αρχαία Αθήνα έπαιζαν ένα τέτοιο παιχνίδι. Δεύτερον, η υποτιθέμενη αρχαία φράση δεν υπάρχει πουθενά στην αρχαία γραμματεία, πού την έμαθε ο συντάκτης του άρθρου; Τρίτο και φαρμακερό, δεν θα μπορούσε να υπάρξει, διότι είναι εντελώς ασύντακτη, μετοχή «εμβολών» και ρήμα “εμβολώ” δεν υπάρχει, απεμπολώ δεν σημαίνει απωθώ, το “του” είναι ξεκάρφωτο -αλλά δεν έχει νόημα να συνεχίσω. Και είναι απορίας άξιο, πώς άνθρωποι μορφωμένοι, με διδακτορικά, πιστεύουν και διαδίδουν τέτοιες μπαρούφες. Άλλοι λένε «μπορεί και να είναι έτσι», άλλοι θέλουν να τις πιστεύουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικοί μύθοι, Εκδηλώσεις, Λερναίο κείμενο | Με ετικέτα: , | 495 Comments »

Πιάνο και μπούμεραγκ

Posted by sarant στο 9 Σεπτεμβρίου, 2013

Οι τακτικοί φίλοι του ιστολογίου ξέρουν τι είναι ο Νόμος του Μπούμεραγκ: είναι ο νόμος σύμφωνα με τον οποίο, όταν κάποιος στο Διαδίκτυο θελήσει να καυτηριάσει τα γλωσσικά λάθη ή τις λειψές γνώσεις κάποιου άλλου, γίνεται μια συνωμοσία του σύμπαντος και στην ίδια πρόταση κάνει κι ο ίδιος γλωσσικό λάθος. Ο Νόμος έχει επιβεβαιωθεί δεκάδες, εκατοντάδες ίσως φορές, στο σημερινό όμως άρθρο θα δούμε μια επέκταση του πεδίου εφαρμογής του, αφού φαίνεται ότι ισχύει όχι μόνο στο Διαδίκτυο αλλά και στις εφημερίδες.

Στη χτεσινή Καθημερινή, η γνωστή πιανίστρια Έφη Αγραφιώτη δημοσίευσε μια επιφυλλίδα για θέματα γλώσσας (περίπου), με τον μάλλον μακροσκελή τίτλο Η γλώσσα ως καταφύγιο αισθήσεων με ορθογραφία που δίνει εικόνα και νόημα. Το άρθρο ξεκινάει με μια ακόμα ιερεμιάδα κατά των γκρίκλις, που η αρθρογράφος θεωρεί σωστό να τα γράφει greeklish, παρόλο που τόσο την ενοχλεί το λατινικό αλφάβητο! Και στην πρώτη κιόλας αράδα, ο Νόμος του Μπούμεραγκ βρίσκει μιαν ακόμα πανηγυρική επιβεβαίωση. Παραθέτω όμως ολόκληρο το άρθρο, δεν είναι και μεγάλο.

Greeklish! Η απέραντη κακοποίηση που εχρήσθη κουλτούρα, χωρίς αντίσταση, ικανή να αποτρέψει την επιδρομή του «τίποτα» εναντίον μιας γλώσσας ριζωμένης στις διαδρομές της οικουμένης. Μια γλώσσα καταφύγιο αισθήσεων που η ορθογραφία της έχει εικόνα, νόημα, παραπέμπει και οδηγεί τη λέξη στην έννοια και την έννοια στη λέξη.

Η ανάγκη του διαδικτυακού λόγου, θα πει κάποιος, καθαιρεί την ανάγκη της ορθογραφίας. Εχουμε ωραιότατες ελληνικές γραμματοσειρές και αυτόματη διόρθωση στον υπολογιστή και στα νέα τηλέφωνα, για όσους είναι ανορθόγραφοι. Ανορθόγραφος όμως μετά από δεκάδες ώρες μαθημάτων και φροντιστηριακή υποστήριξη χιλιάδων ευρώ, δικαιολογείται;

Μήπως ούτε το πλούσιο Διαδίκτυο δεν βοηθάει να ζήσουμε καλύτερα; Μήπως όσο μας καλεί στην υπεραπλούστευση τόσο μας απομακρύνει από εμάς τους ίδιους; Μήπως η αδυναμία επικοινωνιακής συνεργασίας, η ανίσχυρη διαπροσωπική σχέση, έχει χορηγό τη μοναξιά; Δείτε προσεκτικά μικρούς και μεγαλύτερους στους δρόμους. Κρατούν το κινητό σαν αξίας συνεργάτη, μιλούν μεγαλόφωνα, σαν να είναι μόνοι, για ώρες λέγοντας πολλές ασυναρτησίες και μάλιστα σε μια γλώσσα φθαρμένη, άσχημη, ακαλαίσθητη που αποτελείται από πενήντα λέξεις και δέκα Ο.Κ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκρίκλις, Γλωσσικοί μύθοι, Εφημεριδογραφικά, Λερναίο κείμενο | Με ετικέτα: , , , , , | 182 Comments »

Η Ακαδημία Αθηνών αδειάζει τον κ. Αντ. Κουνάδη

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2013

Η τύχη ή ο κακός προγραμματισμός τα έφερε έτσι που το σημερινό άρθρο να αναφέρεται σε συγγενικό θέμα με το χτεσινό, αλλά ελπίζω να με συγχωρήσετε. Ελπίζω επίσης ότι δεν θα σας κουράσει μια μακροσκελής αλλά ίσως όχι περιττή εισαγωγή πριν μπούμε στο κυρίως θέμα. Οι παλιοί φίλοι του ιστολογίου θα τα ξέρουν αυτά, αλλά για τους νεότερους δεν βλάφτει μια σύντομη εξιστόρηση.

Το ιστολόγιο μόλις συμπλήρωνε δυο μήνες ζωής όταν, στα μέσα Απριλίου 2009, δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία ρεπορτάζ από μια εκδήλωση της Ακαδημίας Αθηνών, στην οποία αναφερόταν ότι ο ομιλητής, ο ακαδημαϊκός κ. Αντώνης Κουνάδης, σε ομιλία του για την ελληνική γλώσσα είχε αναφέρει ότι σύμφωνα με το βιβλίο Γκίνες, η ελληνική γλώσσα περιέχει 5 εκατομμύρια λέξεις (εδώ μπορείτε να δείτε εκείνο το παλιό άρθρο). Φυσικά επρόκειτο για εξωφρενικό ισχυρισμό που δεν έχει καμιά σχέση με την πραγματικότητα και, το χειρότερο, η ομιλία περιείχε κι άλλες αυθεντικές κοτσάνες, όπως ότι ο Μπιλ Γκέιτς είχε χαρακτηρίσει την ελληνική γλώσσα «γλώσσα των προηγμένων υπολογιστών» και άλλες τέτοιες λερναιότητες,

Για όσους δεν τον γνωρίζουν, ο κ. Αντώνης Κουνάδης, γεννημένος το 1937 θαρρώ, στα νιάτα του ήταν δισκοβόλος και μάλιστα πολύ καλός· είχε πάρει χρυσά μετάλλια σε πανελλήνιους και βαλκανικούς αγώνες και για μια περίοδο είχε την πέμπτη επίδοση στον κόσμο. Διετέλεσε και πρόεδρος του ΣΕΓΑΣ επί δικτατορίας, από τον Φεβρουάριο του 1973 έως το 1974. Αργότερα έγινε καθηγητής στη σχολή Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ και μετά ακαδημαϊκός, από το 1999, στην τάξη των Θετικών Επιστημών (Εφηρμοσμένων Θετικών Επιστημών: Στατικής- Δυναμικής, Ανάλυσης- Έρευνας των Τεχνικών Κατασκευών). Αναμφισβήτητα πλούσια και ζηλευτή σταδιοδρομία· θα συμφωνήσετε όμως μαζί μου, πιστεύω, ότι δεν φαίνεται να έχει μεγάλη σχέση με τη γλώσσα και τη γλωσσολογία.

Με τη γλώσσα βέβαια, συμβαίνει αυτό το παράδοξο, να θεωρείται ευρέως ότι, επειδή όλοι τη μιλάμε, δεν υπάρχουν ειδικοί. Αν  εγώ βγω και κάνω διάλεξη περί νανοτεχνολογίας ή κβαντομηχανικής, θα με πάρουν -και δικαίως- με τις πέτρες, όμως ο κάθε μηχανικός, ψυχίατρος, μουσικοσυνθέτης, δημοσιογράφος ή ταξιτζής θεωρεί πως έχει το ελεύθερο να ξεστομίζει θέσφατα για τον πλούτο της Τρισχιλιετούς όπου και όπως τού βουληθεί. Αλλά με έναν ακαδημαϊκό το θέμα κάπως σοβαρεύει. Κι έτσι, πάνω στη συζήτηση ρίχτηκε η ιδέα να γράψουμε ένα γράμμα στην Ακαδημία, επισημαίνοντας ότι τέτοιες εξωφρενικές τοποθετήσεις ακαδημαϊκών υποβιβάζουν το κύρος της. Αμ’ έπος αμ’ έργον, η επιστολή γράφτηκε, συγκέντρωσε μέσα σε λίγες μέρες καμιά σαρανταριά υπογραφές (το ιστολόγιο τότε δεν είχε τόσο πλατύ κύκλο αναγνωστών, σήμερα θα μαζεύαμε περισσότερες) και στάλθηκε. Ακριβέστερα, γράφτηκαν δύο επιστολές, μία προς την Ακαδημία Αθηνών και μια άλλη, με κάπως διαφορετική διατύπωση, προς την Ελευθεροτυπία.

Τις επιστολές μπορείτε να τις δείτε εδώ, και εδώ να δείτε τι τελικά δημοσίευσε η Ελευθεροτυπία. Αντιγράφω την καταληκτική παράγραφο: Μείνετε βέβαιοι ότι το πάθος με τον οποίο αντιτασσόμαστε στη διάδοση αυτών των μύθων οφείλεται στο ότι λατρεύουμε την ελληνική γλώσσα και την ιστορία της και θεωρούμε ότι είναι ντροπή κάποιοι, με εσκεμμένα ψέματα, να δημιουργούν την εντύπωση ενός κομπλεξικού επαρχιωτισμού. Δεν αγανακτούμε με όσους πιστεύουν τέτοιες μυθοπλασίες ή με όσους ανύποπτους τις αναμεταδίδουν, αλλά με εκείνους που συνειδητά και κατ’ επάγγελμα χαλκεύουν τέτοιες ειδήσεις. Δεν περιμέναμε ότι οι ανυπόστατοι αυτοί μύθοι θα επαναλαμβάνονταν στο χώρο της Ακαδημίας και με την επιστολή μας αυτή ευελπιστούμε ότι η Ακαδημία Αθηνών θα διαχωρίσει τη θέση της.

Η Ακαδημία δεν αντέδρασε επίσημα, βέβαια, αλλά ακολούθησαν επιστολές στις εφημερίδες από φίλους του κ. Κουνάδη, όπως ο κ. Θ. Ανδρεάκος, καθηγητής ΤΕΙ (και υποψήφιος βουλευτής Πειραιώς με το ΛΑΟΣ), ο οποίος μάλιστα φρόντισε να στείλει επιστολή και στο Βήμα (τότε έβγαινε και καθημερινά), στην οποία πληροφορούσε το πανελλήνιο για την ύπαρξη “μιας ομάδας που διακηρύσσει ότι είναι λάτρις της ελληνικής γλώσσας, ενώ κάνει το παν για να τη διασύρει και να τη μειώσει διεθνώς”. Ο ίδιος ο κ. Κουνάδης δεν απάντησε στις πολύ συγκεκριμένες προτροπές μας να τεκμηριώσει τα λεγόμενά του, αλλά φρόντισε να στείλει επιστολή στην Καθημερινή όπου απαντούσε άλλα αντί άλλων, παραποιώντας την άποψη του περίφημου κλασικού φιλολόγου Ντιλς.  Με τον Νίκο Λίγγρη στείλαμε μια σύντομη απαντητική επιστολή, όπου είπαμε ότι μόνο ο βαρόνος Μιγχάουζεν θα συμφωνούσε με τον κ. Κουνάδη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικό ζήτημα, Γλωσσικοί μύθοι, Επιστολές σε έντυπα, Εφημεριδογραφικά, Κύπρος, Λερναίο κείμενο, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 216 Comments »